RADA EUROPY

EUROPEJSKI TRYBUNA£ PRAW CZ£OWIEKA

DAWNA SEKCJA PIERWSZA

SPRAWA WIERZBICKI przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 24541/94)

WYROK 18 czerwca 2002 r.

W sprawie Wierzbicki przeciwko Polsce,

Europejski Trybuna³ Praw Cz³owieka (Pierwsza Sekcja), zasiadaj¹c jako Izba

z³o¿ona z sêdziów:

Pani E. PALM, przewodnicz¹ca,

Pani W. THOMASSEN,

Pan J. MAKARCZYK,

Pan R. TÛRMEN,

Pan B. ZUPANÈIÈ,

Pan R. MARUSTE,

Pan J. CASADEVALL, sêdziowie

oraz Pan M. O`BOYLE, Kanclerz Sekcji,

obraduj¹c na posiedzeniach zamkniêtych 23 padziernika 2001 r. i 27 maja

2002 r.

wydaje nastêpuj¹cy wyrok, który zosta³ przyjêty w ostatnim z wymienionych

terminów:

POSTÊPOWANIE

1. Sprawa wywodzi siê ze skargi (nr 24541/94) wniesionej przeciwko

Rzeczypospolitej Polskiej do Europejskiej Komisji Praw Cz³owieka (Komis-

ja) na podstawie dawnego art. 25 Konwencji o Ochronie Praw Cz³owieka

i Podstawowych Wolnoci (Konwencja) przez obywatela polskiego, pana

Piotra Wierzbickiego (skar¿¹cy) 20 stycznia 1994 r.

2. Skarga zosta³a przekazana do Trybuna³u przez Europejsk¹ Komisjê Praw

Cz³owieka 2 listopada 1999 r., w terminie trzech miesiêcy, ustanowionym przez

dawny art. 32 § 1 i 47 Konwencji. Wniosek Komisji odnosi³ siê do dawnych

art. 44 i 48 oraz do deklaracji na mocy, której Polska uzna³a obowi¹zkow¹

jurysdykcjê Trybuna³u (dawny art. 46). Przedmiotem wniosku by³o uzyskanie

45

rozstrzygniêcia, czy fakty sprawy ujawniaj¹ naruszenie przez pozwane pañstwo

jego obowi¹zków na podstawie art. 6 § 1 Konwencji.

3. Skar¿¹cy by³ reprezentowany przez pana A. Grota, prawnika praktyku-

j¹cego w Warszawie. Polski rz¹d (Rz¹d) by³ reprezentowany przez swojego

pe³nomocnika pana Krzysztofa Drzewickiego z Ministerstwa Spraw Zagra-

nicznych.

4. 13 grudnia 1999 r. panel Wielkiej Izby postanowi³, ¿e sprawa powinna

byæ rozstrzygniêta przez jedn¹ z Sekcji (art. 100 § 1 Regulaminu Trybuna³u).

Sprawa zosta³a nastêpnie przydzielona do Pierwszej Sekcji.

5. Skar¿¹cy i Rz¹d z³o¿yli swoje memoria³y.

FAKTY

I. OKOLICZNOCI SPRAWY

6. W wydaniu nr 4 dziennika Gazeta Polska, którego redaktorem naczel-

nym by³ skar¿¹cy, zosta³a opublikowana lista informatorów komunistycznej

tajnej policji. W wyniku uchwa³y Sejmu lista ta zosta³a w czerwcu 1992 r.

z³o¿ona do Sejmu przez ministra spraw wewnêtrznych. Pierwotnie lista mia³a

pozostaæ ca³kowicie tajna, lecz jej treæ szybko sta³a siê znana opinii publicznej.

W tym samym wydaniu dziennika, poza list¹, zosta³ opublikowany tekst zaty-

tu³owany Wykreleni w ostatniej chwili: ... [minister spraw wewnêtrznych]

do ostatniej chwili weryfikowa³ dane, które zgodnie z uchwa³¹ zosta³y prze-

d³o¿one Sejmowi. Kilka godzin przed przedstawieniem listy [Sejmowi] skreli³

z niej kilka nazwisk, z powodu braku ostatecznych dowodów. Z naszych infor-

macji wynika, ¿e by³y to nastêpuj¹ce nazwiska (ꢀ). Tu wymieniono trzy

nazwiska dobrze znanych polityków.

7. W wydaniu nr 5 tego samego dziennika zosta³ opublikowany tekst pod

tytu³em Lista konfidentów uzupe³nienie, który brzmia³ nastêpuj¹co

... Z wydrukowanej w nr 4 Gazety Polskiej listy Wykrelonych w ostat-

niej chwili wypad³o nam w wyniku nieporozumienia nazwisko S. N. kategoria

TW, kryptonim (...), który w wiêzieniu zosta³ zwerbowany do wspó³pracy.

8. 30 czerwca 1993 r. S. N., który by³ tak¿e kandydatem do parlamentu

w wyznaczonych na wrzesieñ 1993 r. wyborach, wniós³ przeciwko skar¿¹cemu

do S¹du Wojewódzkiego w Warszawie powództwo na podstawie art. 139 Ordy-

nacji wyborczej. Utrzymywa³, ¿e gazeta, której redaktorem naczelnym by³

skar¿¹cy, opublikowa³a informacjê o tym, ¿e by³ on informatorem tajnej policji

re¿imu komunistycznego. Twierdzi³, ¿e informacja ta by³a fa³szywa. Za¿¹da³,

aby skar¿¹cy odwo³a³ publicznie to stwierdzenie i przeprosi³ za nie, umieszcza-

j¹c og³oszenia p³atne w kilku dziennikach.

46

9. 1 lipca 1993 r. S¹d Wojewódzki w Warszawie stwierdzi³ swoj¹ niew³a-

ciwoæ do rozpatrzenia tego zagadnienia i przekaza³ sprawê S¹dowi Woje-

wódzkiemu w £odzi.

10. 22 lipca 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi postanowi³, ¿e sprawa

powinna byæ rozstrzygana w zwyk³ym postêpowaniu procesowym stosowanym

na podstawie art. 24 kodeksu cywilnego do roszczeñ o ochronê dóbr osobistych

i przekaza³ sprawê do S¹du Wojewódzkiego w Warszawie. W wyniku odwo³a-

nia S¹d Apelacyjny w £odzi 4 sierpnia 1993 r. uchyli³ tê decyzjê, poniewa¿

uzna³, i¿ sprawa powinna byæ rozpatrywana w postêpowaniu szczególnym ure-

gulowanym w art. 139 Ordynacji wyborczej.

11. 6 sierpnia 1993 r. s¹d wezwa³ skar¿¹cego, wysy³aj¹c faks adresowany

do jego miejsca pracy, do stawiennictwa na rozprawie wyznaczonej na 7 sierp-

nia 1993 r. Tego samego dnia pe³nomocnik skar¿¹cego wys³a³ do s¹du pismo,

w którym zaprotestowa³ przeciwko wys³aniu wezwania do miejsca pracy

skar¿¹cego, zamiast na jego prywatny adres i poinformowa³ s¹d, ¿e skar¿¹cy

powinien byæ uznany za wezwanego nieprawid³owo. Wyst¹pi³ o odroczenie

rozprawy.

12. Na rozprawie 7 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi wezwa³

skar¿¹cego do dostarczenia dowodów wykazuj¹cych, ¿e informacje dotycz¹ce

powoda S. N. i jego rzekomego zaanga¿owania na rzecz komunistycznej tajnej

policji by³y prawd¹.

13. 12 sierpnia 1993 r. skar¿¹cy z³o¿y³ pe³nomocnictwo dla swojego przed-

stawiciela i prosi³, aby sprawa by³a prowadzona w trybie zwyk³ego postêpowa-

nia procesowego, gdy¿ postêpowanie ustanowione w art. 139 Ordynacji wybor-

czej nie doprowadzi³o do wydania postanowienia w sprawie meritum w ter-

minie trzech dni ustanowionym w Ordynacji. Za¿¹da³ wezwania na wiadków

dawnego i obecnego ministra spraw wewnêtrznych oraz J. K., dobrze znanego

polityka oraz wyst¹pi³ do ministra o przed³o¿enie w charakterze dowodów

ró¿nych dokumentów.

14. 24 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi, wysy³aj¹c faksem za-

wiadomienia odpowiednio na adresy pracy i biura, wezwa³ skar¿¹cego i jego

pe³nomocnika na rozprawê wyznaczon¹ na 25 sierpnia 1993 r.

15. Na rozprawie 25 sierpnia 1993 r. przed S¹dem Wojewódzkim w £odzi

obecny by³ tylko pe³nomocnik skar¿¹cego. Tego samego dnia s¹d og³osi³

postanowienie, w którym uwzglêdni³ roszczenie powoda i nakaza³ skar¿¹cemu

publiczne odwo³anie jego owiadczenia poprzez umieszczenie stosownych

og³oszeñ w kilku dziennikach.

16. Wydaj¹c to postanowienie S¹d Wojewódzki w £odzi uzna³, ¿e

w postêpowaniu tego rodzaju nie maj¹ zastosowania terminy dla dorêczeñ

wezwañ przewidziane w k.p.c. Pe³nomocnik skar¿¹cego by³ wiadomy, ¿e po-

47

stêpowanie zosta³o wszczête 6 sierpnia 1993 r., pe³nomocnictwa udzielono mu

11 sierpnia 1993 r., a wniosek dowodowy przed³o¿y³ 16 sierpnia 1993 r. Wyni-

ka z tego, ¿e mia³ dostatecznie du¿o czasu, aby przygotowaæ swoj¹ argumen-

tacjê. S¹d wskaza³, ¿e wyst¹pi³ do ministra spraw wewnêtrznych o przedsta-

wienie dokumentów, o które prosi³ skar¿¹cy. 20 sierpnia 1993 r. minister

odmówi³ uczynienia tego, bo te dokumenty by³y objête tajemnic¹ i mog³y byæ,

zgodnie z ustaw¹ o Urzêdzie Ochrony Pañstwa, udostêpnione s¹dowi tylko w po-

stêpowaniu karnym. S¹d nastêpnie zauwa¿y³, ¿e nie móg³ wezwaæ wiadków

wskazanych przez skar¿¹cego, gdy¿ mogli oni jedynie powiadczyæ, czy S. N.

by³ na licie informatorów sporz¹dzonej przez ministra, ale nie mogli powiad-

czyæ, czy S. N. rzeczywicie by³ informatorem. Ponadto, wobec powa¿nego

charakteru zarzutów podniesionych przeciwko S. N. przez gazetê skar¿¹cego

oraz wobec braku jakichkolwiek materia³ów dowodowych, zarzuty te nie mog³y

byæ uznane za dowiedzione, nawet jeli by³yby potwierdzone przez wiadków.

Dlatego te¿, bior¹c pod uwagê, ¿e skar¿¹cy nie dostarczy³ jakichkolwiek innych

dowodów na to, ¿e informacja dotycz¹ca S. N. by³a prawd¹, s¹d rozstrzygn¹³

przeciwko niemu.

17. Skar¿¹cy zaskar¿y³ to postanowienie powo³uj¹c, inter alia, art. 6 Kon-

wencji. Utrzymywa³, ¿e postêpowanie by³o niewa¿ne, poniewa¿ ani skar¿¹cy,

ani jego pe³nomocnik nie zostali wezwani na rozprawê 25 sierpnia 1993 r. z co

najmniej trzydniowym wyprzedzeniem, jak stanowi³ art. 149 § 3 kodeksu

postêpowania cywilnego. Ponadto interesy skar¿¹cego nie mog³y byæ nale¿ycie

chronione, poniewa¿ pomiêdzy dat¹ otrzymania wezwañ i dat¹ rozprawy nie

mia³ wystarczaj¹co du¿o czasu, aby przygotowaæ swoj¹ argumentacjê. Skar¿¹-

cy dowodzi³ dalej, ¿e wszystkie jego wnioski o wezwanie wiadków i powo-

³anie dowodów zosta³y odrzucone, a on zosta³ pozbawiony rozs¹dnej mo¿li-

woci dowiedzenia faktów zasadniczych dla meritum rozstrzygniêcia.

18. 31 sierpnia 1993 r. S¹d Apelacyjny w £odzi oddali³ apelacjê skar¿¹-

cego. S¹d uzna³, ¿e zarzuty dotycz¹ce wezwañ by³y nieuzasadnione. Skar¿¹cy

i jego pe³nomocnik zostali wezwani dzieñ przed rozpraw¹, co by³o zasadne,

zwa¿ywszy szczególny charakter postêpowania na gruncie art. 139 Ordynacji

wyborczej. S¹d przypomnia³, ¿e pomimo, i¿ przepis ten stanowi³, ¿e takie

sprawy rozstrzyga siê w ci¹gu 48 godzin, niedotrzymanie tego wymogu nie

obligowa³o s¹du do rozpatrywania sprawy zgodnie ze zwyk³¹ procedur¹ dla

sporów na gruncie procedury cywilnej ustanowion¹ w przepisach kodeksu

postêpowania cywilnego. Ponadto skar¿¹cy, bêd¹c wiadom szczególnego cha-

rakteru postêpowania, powinien oczekiwaæ, ¿e mo¿e zostaæ wezwany z dnia na

dzieñ i powinien zadbaæ o to, by wezwanie dotar³o do niego na czas. Te

rozwa¿ania by³y szczególnie istotne z uwagi na fakt, ¿e skar¿¹cy by³ reprezen-

towany przez prawnika, który na podstawie zobowi¹zania zawodowego podej-

muje w³aciwe rodki dla osi¹gniêcia oczekiwanego celu. A pe³nomocnik

48

otrzyma³ wezwania do stawienia siê na rozprawie na czas, nawet chocia¿ zarzu-

ca³, nieprzekonuj¹co, ¿e dowiedzia³ siê o dacie rozprawy od dziennikarza.

S¹d te¿ odnotowa³, ¿e s¹d ni¿szej instancji wyst¹pi³ do ministra o przed³o¿e-

nie dokumentów wnioskowanych przez skar¿¹cego. Jednak¿e ten wniosek nie

zosta³ uwzglêdniony. W wietle art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa

odmowa musia³a byæ uznana za zgodn¹ z prawem. Ponadto sam fakt, ¿e

nazwisko osoby zosta³o w³¹czone do listy przygotowanej przez ministra nie

móg³ byæ traktowany jako dowód, ¿e ta osoba rzeczywicie by³a informatorem.

Wiarygodnoæ informacji zawartych w licie wielokrotnie poddawana by³a

w w¹tpliwoæ zarówno przez zainteresowane strony, jak i bardziej powszech-

nie, w licznych artyku³ach prasowych. Podkrelano, ¿e lista zosta³a przygo-

towana i wykorzystana jako broñ w walce politycznej, a jej celem by³o

zdyskredytowanie osób, których dotyczy³a. Dlatego te¿ zarzut, ¿e dana osoba

by³a informatorem policji nie móg³ byæ potwierdzony wy³¹cznie przez to, ¿e jej

nazwisko znalaz³o siê na licie bez wczeniejszej weryfikacji tej listy oraz,

w szczególnoci, bez przedsiêwziêcia stosownych, prawnie uznanych rodków,

dziêki którym prawa osób napiêtnowanych jako informatorzy policji mog³y byæ

chronione. S¹d uzna³ zgodnie z tym, ¿e ciê¿ar dowodu spoczywa³ na

pozwanym, który nie dowiód³, ¿e w czasie publikowania przedmiotowej infor-

macji, posiada³ wystarczaj¹cy dowód potwierdzaj¹cy, ¿e S. N. by³, jak to zarzu-

cano, konfidentem.

II. W£ACIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

A. Ordynacja wyborcza z 28 czerwca 1991 r.

19. Art. 139 Ordynacji wyborczej z 28 czerwca 1991 r. stanowi³, ¿e kandy-

dat w wyborach parlamentarnych móg³ wnieæ do s¹du wniosek o nakazanie

sprostowania dotycz¹cej jego informacji, opublikowanej w trakcie kampanii

wyborczej i domagaæ siê zadoæuczynienia. S¹d rozpoznawa³ wniosek w ci¹gu

48 godzin. S¹d móg³ nakazaæ wydawcy informacji natychmiastowe jej spros-

towanie i publiczne przeproszenie wnioskodawcy, je¿eli dowiedziono, ¿e infor-

macja jest fa³szywa b¹d niecis³a. S¹d móg³ nakazaæ pozwanemu zap³atê

zadoæuczynienia na rzecz powoda. Przepisy kodeksu postêpowania cywilnego

mia³y zastosowanie w postêpowaniu wszczêtym na podstawie tego przepisu

przed s¹dem.

B. Kodeks cywilny

20. Art. 6 kodeksu cywilnego stanowi, ¿e na osobie, która wywodzi skutki

prawne z faktu odnosz¹cego siê do jej sprawy spoczywa ciê¿ar udowodnienia

49

tego faktu. Zgodnie z art. 232 kodeksu postêpowania cywilnego, strony

postêpowania cywilnego maj¹ obowi¹zek wskazaæ dowody dla stwierdzenia

faktów, z których wywodz¹ skutki prawne. Na podstawie art. 227 kodeksu

postêpowania cywilnego przedmiotem dowodu s¹ fakty maj¹ce dla rozstrzyg-

niêcia sprawy istotne znaczenie.

C. Orzecznictwo s¹dów polskich, dotycz¹ce art. 139 Ordynacji wyborczej

z 1991 r.

21. W odniesieniu do kwestii ciê¿aru dowodu, orzecznictwo s¹dów pol-

skich, dotycz¹ce postêpowañ wszczynanych na podstawie art. 139 Ordynacji

Wyborczej z 1991 r. by³o niejednolite. W niektórych sprawach s¹dy uznawa³y,

¿e wyk³adnia art. 139 w zwi¹zku z zasad¹ ogóln¹ z art. 6 kodeksu cywilnego

prowadzi³a do konkluzji, ¿e ciê¿ar dowodu w sprawach, w których informacja

dotycz¹ca kandydata by³a krzywdz¹ca dla jego dobrego imienia spoczywa³ na

osobie, która opublikowa³a ow¹ informacjê. S¹dy przekonywa³y, ¿e w takich

sprawach podejcie przyjête w art. 24 kodeksu cywilnego powinno byæ inter-

pretowane tak, ¿e zachodzi³o domniemanie, i¿ atak na dobra osobiste powoda

by³ bezprawny. W konsekwencji na pozwanym spoczywa³ obowi¹zek udowod-

nienia zgodnoci z prawem jego dzia³ania, w szczególnoci poprzez wykazanie,

¿e informacja opublikowana na temat powoda, a uwa¿ana za krzywdz¹c¹

wobec niego by³a prawdziwa. Dlatego te¿ powód by³ zwolniony z obowi¹zku

wykazania, ¿e zarzuty przeciwko niemu by³y nieprawdziwe (S¹d Wojewódzki

w Kielcach, I Ns 60/93, post. z 11 wrzenia 1993 r.; S¹d Apelacyjny w Kra-

kowie, I Acz 406/93, post. z 16 wrzenia 1993 r.).

W innym postanowieniu S¹d Apelacyjny w Katowicach uzna³, ¿e od wnios-

kodawcy w postêpowaniu na podstawie art. 139 nie mo¿na by³o ¿¹daæ wskaza-

nia dowodów dla potwierdzenia, ¿e co nie mia³o miejsca (S¹d Apelacyjny

w Katowicach, I Acz 590/93, post. z 30 sierpnia 1993 r.). W kolejnej sprawie,

w której nakazano pozwanemu dowieæ, ¿e stwierdzenia o kandydacie by³y

prawd¹ podkreli³, ¿e zgodnie z zasad¹ ei incumbit probatio qui dicit, non qui

negat, nie mo¿na by³o ¿¹daæ od wnioskodawcy wskazania dowodów dla

dowiedzenia, ¿e pewne fakty mia³y miejsce (S¹d Okrêgowy w Gdañsku, Acz

632/93, post. z 19 sierpnia 1993 r.).

22. Z drugiej strony w niektórych postanowieniach wydanych na podstawie

art. 139 Ordynacji wyborczej s¹dy uznawa³y, ¿e przepis ten w zwi¹zku

z art. 6 kodeksu cywilnego wymaga, aby wnioskodawca udowodni³, ¿e stwier-

dzenia zawarte w zaskar¿onej publikacji by³y nieprawdziwe (S¹d Wojewódzki

w Katowicach, II Ns 88/93, post. z 10 wrzenia 1993 r.; S¹d Wojewódzki

w Katowicach, I Acz 660/93, post. z 18 wrzenia 1993 r.).

50

POSTÊPOWANIE PRZED KOMISJ¥

23. Skar¿¹cy wniós³ swoj¹ skargê do Komisji zarzucaj¹c naruszenie art. 6

§ 1 Konwencji.

24. Komisja uzna³a skargê za czêciowo dopuszczaln¹ 26 lutego 1996 r.

W swoim raporcie z 21 padziernika 1999 r. (dawny art. 31 Konwencji) wyra-

zi³a opiniê, trzema g³osami do jednego, ¿e nie by³o naruszenia art. 6 § 1 Kon-

wencji z powodu faktu, i¿ s¹d odmówi³ uwzglêdnienia wszystkich wniosków

dowodowych zaproponowanych przez skar¿¹cego.

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKU£U 10 KONWENCJI

25. Skar¿¹cy twierdzi wpierw, ¿e fakty sprawy s¹ równoznaczne z narusze-

niem art. 10 Konwencji.

26. Rz¹d nie ustosunkowa³ siê do tej kwestii.

27. Trybuna³ zauwa¿a, ¿e w stadium dopuszczalnoci w toku postêpowania

przed Komisj¹ skar¿¹cy, który by³ reprezentowany przez prawników, nigdy nie

podniós³, nawet co do istoty, zarzutu na gruncie art. 10. Zarzuty przedstawione

przez skar¿¹cego by³y jednoznacznie ograniczone do aspektów proceduralnych

postêpowania krajowego, które to postêpowanie skar¿¹cy uwa¿a³ za niespra-

wiedliwe i w zwi¹zku z tym, w toku postêpowania przed Komisj¹ powo³ywa³

siê tylko na art. 6 Konwencji. Obecnie skar¿¹cy przekonuje, po raz pierwszy

przed Trybuna³em, ¿e wynik postêpowania powinien byæ analizowany

w wietle art. 10 Konwencji i ¿e postanowienia s¹dów krajowych stanowi³y

ingerencjê w jego prawo do swobody wypowiedzi.

28. Trybuna³ wielokrotnie powtarza, ¿e zakres jego jurysdykcji w sprawach

takich jak przedmiotowa (patrz pkt. 2 i 4 powy¿ej), pozostaje rozstrzygniêty

decyzj¹ Komisji w sprawie dopuszczalnoci, Trybuna³ nie ma kompetencji do

przyjmowania nowych i odrêbnych zarzutów (patrz, miêdzy innymi, wyrok

z 9 czerwca 1998 r. w sprawie L. C. B. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu,

Reports of Judgments and Decisions 1998III, str. 1402-03).

Wynika z tego, ¿e Trybuna³ nie ma kompetencji do rozstrzygania zarzutu na

gruncie art. 10.

II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKU£U 6 § 1 KONWENCJI

29. Skar¿¹cy zarzuci³, ¿e w postêpowaniu krajowym uniemo¿liwiono mu

przedstawienie dowodów z dokumentów oraz ¿e S¹d Wojewódzki w £odzi

51

odmówi³ tak¿e wezwania wnioskowanych przez niego wiadków. Zosta³ on

w ten sposób pozbawiony wszelkich sposobów skutecznej obrony jego sprawy

przed tym s¹dem. To, wed³ug skar¿¹cego, stanowi³o naruszenie art. 6 § 1 Kon-

wencji, który w stosownej czêci brzmi:

Ka¿dy ma prawo do sprawiedliwego ... rozpatrzenia jego sprawy ... przez s¹d ...

przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowi¹zkach o charakterze cywilnym ..

A. Stanowiska stron

30. Skar¿¹cy przede wszystkim podkrela, ¿e jego gazeta opublikowa³a

informacjê bêd¹c¹ przedmiotem powszechnego zainteresowania, dotycz¹c¹

S. N., który wtedy by³ kandydatem w wyborach parlamentarnych. Informacja

ujawnia³a, ¿e S. N. by³ w przesz³oci informatorem komunistycznej tajnej

policji. Ta informacja nie wywodzi³a siê z jakiegokolwiek dochodzenia prze-

prowadzonego w archiwach tajnej policji przez gazetê skar¿¹cego. Zosta³a

zaczerpniêta z oficjalnego dokumentu, to znaczy listy dawnych informatorów

tajnej policji sporz¹dzonej w czerwcu 1992 r. przez ministra spraw wew-

nêtrznych, dzia³aj¹cego na podstawie uchwa³y Sejmu. Jednak¿e tu¿ przed

przed³o¿eniem tej listy parlamentowi, A. M., minister spraw wewnêtrznych

wykreli³ z niej nazwisko S. N. Kwestionowany artyku³ w Gazecie Polskiej

sk³ada³ siê zatem z dwóch elementów: po pierwsze informacji, ¿e S. N. by³ kon-

fidentem, która to informacja zosta³a zaczerpniêta z listy sporz¹dzonej przez

Ministerstwo, po drugie prawdziwej informacji, ¿e minister w ostatniej chwili

przed z³o¿eniem listy do parlamentu wykreli³ to nazwisko. W opinii skar-

¿¹cego informacja o S. N. mia³a poza wszelkimi w¹tpliwociami status infor-

macji zawartej w dokumencie oficjalnym. Ponadto kwestionowana publikacja

zawiera³a wy³¹cznie informacje, a nie opinie.

31. Skar¿¹cy podkreli³, ¿e na podstawie w³aciwych przepisów Prawa

prasowego z 1984 r., a w szczególnoci art. 34, on sam jako redaktor naczelny

zobowi¹zany by³ publikowaæ komunikaty oficjalne, wydawane przez najwy¿-

sze w³adze pañstwowe. Ponadto, nie móg³ byæ poci¹gniêty do odpowiedzial-

noci za treæ tych komunikatów. Skar¿¹cy nastêpnie opar³ siê na zasadach

ustalonych w ugruntowanym orzecznictwie organów Konwencji dotycz¹cym

swobody wypowiedzi, która stanowi³a jeden z zasadniczych fundamentów

demokratycznego spo³eczeñstwa.

32. Skar¿¹cy dalej odniós³ siê do twierdzenia Rz¹du, wed³ug którego

w postêpowaniu w omawianej sprawie skar¿¹cy w oparciu o art. 12 ustawy

o Urzêdzie Ochrony Pañstwa nie mia³ mo¿liwoci ani przedk³adania dowodów

opartych na dokumentach tego organu pañstwa, ani powo³ywania na wiadków

osób, które by³y przedstawicielami pañstwa. Bior¹c pod uwagê te ograniczenia

skar¿¹cy, na którym zgodnie z przepisami kodeksu postêpowania cywilnego

52

spoczywa³ ciê¿ar dowodzenia, nie by³ w stanie broniæ swojej sprawy. Gdyby

pragn¹³ unikn¹æ odpowiedzialnoci za upublicznienie kwestionowanej informa-

cji, jedynym mo¿liwym dla niego sposobem dzia³ania by³oby powstrzymanie

siê od ujawniania tej informacji. Jednak¿e, nie by³oby to zgodne z jego obo-

wi¹zkami zawodowymi jako dziennikarza ani z konstytucyjn¹ zasad¹ przej-

rzystoci ¿ycia publicznego.

33. Skar¿¹cy twierdzi ponadto, ¿e s¹dy odmówi³y powo³ania wniosko-

wanych przez niego wiadków. Postêpuj¹c w ten sposób s¹dy pominê³y fakt, ¿e

osoby te, bêd¹c zobowi¹zane do przestrzegania tajemnicy w odniesieniu do

informacji uzyskanych w trakcie wykonywania ich funkcji w charakterze

przedstawicieli pañstwa, mog³y argumentowaæ, ¿e gdyby zosta³y powo³ane na

wiadków, zeznawa³yby z pe³n¹ wiadomoci¹, ¿e naruszy³yby oficjalne zasady

dotycz¹ce zachowania tajemnicy. Skar¿¹cy nastêpnie poddaje w w¹tpliwoæ

stosownoæ samego pojêcia tajemnica pañstwowa w kontekcie tej sprawy.

Nalega³, ¿e to pojêcie nie mog³o byæ zasadnie u¿ywane w odniesieniu do doku-

mentów wywodz¹cych siê z dzia³alnoci komunistycznej tajnej policji,

poniewa¿ w nastêpstwie upadku re¿imu komunistycznego zmieni³ siê funda-

mentalnie charakter pañstwa. By³o zatem w¹tpliwe, czy dokumenty te mog³y

w sposób uprawniony korzystaæ z wprowadzonych mechanizmów przezna-

czonych do ochrony tajemnicy pañstwowej na gruncie prawa obecnego,

demokratycznego pañstwa. Co do wartoci dowodowej tych dokumentów

skar¿¹cy stwierdzi³, ¿e Rz¹d nie przytoczy³ ¿adnych przekonuj¹cych argumen-

tów, stwierdzaj¹cych, ¿e brakowa³o im wartoci.

34. Skar¿¹cy dalej twierdzi³, ¿e prawo polskie nie zabrania³o wykorzysty-

wania dowodu z zeznañ wiadków, je¿eli nie istnia³y dostêpne dowody z doku-

mentów. Do s¹du nale¿a³a ocena przed³o¿onych mu dowodów, w³¹czaj¹c w nie

zeznania wiadków. W tej sprawie s¹dy nie przeprowadzi³y ¿adnych

postêpowañ dowodowych ani z dokumentów, ani ze wiadków i pozbawi³y siê

tym samym mo¿liwoci oceny dowodów w sposób przewidziany prawem.

35. Rz¹d twierdzi³, ¿e odmowa przeprowadzenia dowodu w tym postêpowa-

niu by³a zgodna zarówno z w³aciwymi wymogami ustanowionymi w prawie kra-

jowym, jak i wymogami sprawiedliwego rozpoznania sprawy w rozumieniu art. 6

Konwencji. Zgodnie z twierdzeniem Rz¹du w sprawie dowodu z zeznañ wiad-

ków, s¹dy odmówi³y wezwania wiadków wnioskowanych przez skar¿¹cego dla-

tego, ¿e ich zeznania nie mia³yby znaczenia dla rozstrzygniêcia sprawy. S¹dy

uzna³y, ¿e wobec braku jakiegokolwiek dowodu z dokumentu, wiadkowie ci nie

byli w stanie przyczyniæ siê w sposób istotny do ustalenia, czy S. N. by³ informa-

torem tajnej policji. Mogliby jedynie odpowiedzieæ na pytanie, czy nazwisko S. N.

by³o pierwotnie umieszczone na licie, a nastêpnie wykrelone. Na gruncie

polskiego prawa, odnosz¹cego siê do powo³ywania i oceny dowodów, s¹dy nie-

w¹tpliwie by³y upowa¿nione do podjêcia takiej decyzji.

53

36. W kwestii odmowy przeprowadzenia dowodu z dokumentów Urzêdu

Ochrony Pañstwa, które by³y objête tajemnic¹ pañstwow¹, Rz¹d zapewni³, ¿e

art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa uznawa³ za bezprawne ujawnienie

informacji, uzyskanej w trakcie dzia³añ Urzêdu, instytucjom innym ni¿ s¹d

i prokurator w postêpowaniu karnym. S¹d pierwszej instancji wyst¹pi³ do Mini-

sterstwa Spraw Wewnêtrznych o przed³o¿enie stosownych dokumentów, ale

Ministerstwo ze wzglêdu na te przepisy, mia³o obowi¹zek odmówiæ do nich

dostêpu z powodu wyranie cywilnego charakteru postêpowania. Zatem postê-

powanie s¹dów w sprawie skar¿¹cego by³o zgodne z obowi¹zuj¹cym prawem.

37. Rz¹d wskaza³, ¿e w pierwszej kolejnoci do krajowych w³adz s¹-

dowych nale¿a³o zagwarantowanie, aby zosta³y spe³nione wymogi sprawiedli-

wego postêpowania. Rz¹d twierdzi³, ¿e w okolicznociach tej sprawy odmowa

przeprowadzenia dowodu nie stanowi³a niewspó³miernego ograniczenia mo¿li-

woci skar¿¹cego do obrony siebie w tym postêpowaniu. Odpowiednio do tego,

w sprawie nie mia³o miejsca naruszenie art. 6 Konwencji.

38. Komisja w swoim raporcie na gruncie (dawnego) art. 31 przyjêtym

21 padziernika 1999 r., uzna³a, ¿e w okolicznociach tej sprawy, w której

skar¿¹cy nie mia³ mo¿liwoci powo³ania jakichkolwiek dowodów dla uzasad-

nienia zarzutu gazety, przepisy art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa nie

stanowi³y niewspó³miernego ograniczenia mo¿liwoci skar¿¹cego do obrony

swojej sprawy przed s¹dami.

B. Ocena Trybuna³u

39. Trybuna³ wpierw ponownie przypomina, w charakterze zasady ogólnej,

¿e ocena faktów wchodzi w zakres kompetencji s¹dów krajowych (patrz wyrok

Garcia Ruiz przeciwko Hiszpanii [G.C.] nr 30544/96, § 28 ECHR 1999I).

Art. 6 § 1 nak³ada na s¹dy obowi¹zek prowadzenia w³aciwego badania twier-

dzeñ, argumentów i dowodów przed³o¿onych przez strony bez uprzedzeñ co do

oceny, czy s¹ one istotne dla rozstrzygniêcia (patrz wyrok Van de Hurk prze-

ciwko Niderlandom z 19 kwietnia 1994 r., Series A nr 288, str. 19, § 59). Try-

buna³ nastêpnie zauwa¿a, ¿e dopuszczalnoæ dowodów oraz przeprowadzanie

dowodów podlega przede wszystkim regu³om prawa krajowego i ¿e co do

zasady do s¹dów krajowych nale¿y ocena przed³o¿onych im dowodów (patrz

wyrok Sidiropoulos i inni przeciwko Grecji z 10 lipca 1998 r., Reports 1998-IV,

str. 1617, § 45).

Art. 6 Konwencji nie gwarantuje kategorycznie prawa do uwzglêdnienia

przez s¹d wniosków o powo³ywanie wiadków czy innych dowodów w postê-

powaniu cywilnym. Pomimo to, jakiekolwiek ograniczenia nak³adane na prawo

strony do powo³ywania wiadków i dostarczania innych dowodów na poparcie

jej twierdzeñ w postêpowaniu cywilnym, musi byæ zgodne z wymogami spra-

54

wiedliwego postêpowania w rozumieniu pkt. 1 tego artyku³u, w³¹czaj¹c w to

zasadê równoci broni. W sprawie z powództwa dotycz¹cego sprzecznych

interesów prywatnych równoæ broni wymaga, aby ka¿da ze stron mia³a rozs¹d-

n¹ sposobnoæ do przedstawienia jej sprawy w³¹czaj¹c jej dowody w wa-

runkach, które nie stawia³by jej w istotnie niedogodnej pozycji vis-a-vis opo-

nenta (patrz wyrok Dombo Beheer przeciwko Niderlandom z 27 padziernika

1993 r., Series A nr 274, str.18-19, §§ 31-33).

40. Trybuna³ zauwa¿a, ¿e gazeta skar¿¹cego opublikowa³a informacjê na

temat S. N., która bezspornie mog³a byæ znies³awiaj¹ca. Zosta³o stwierdzone, ¿e

jego nazwisko pierwotnie by³o umieszczone na licie dawnych informatorów

tajnej policji przygotowanej przez Ministerstwo Spraw Wewnêtrznych, ale zo-

sta³o wykrelone tu¿ przed ujawnieniem listy parlamentowi. Ponadto stwier-

dzono, i¿ faktem by³o, ¿e S. N. zosta³ rekrutowany jako informator podczas

pobytu w wiêzieniu.

41. Jednak¿e nie by³o sporu pomiêdzy stronami postêpowania krajowego,

¿e nazwisko S. N. nie widnia³o na licie informatorów policji z³o¿onej w czerw-

cu 1992 r. do parlamentu przez ministra spraw wewnêtrznych. Dlatego te¿ Try-

buna³ uwa¿a, ¿e skar¿¹cy, publikuj¹c przedmiotow¹ informacjê, nie móg³

zak³adaæ, ¿e informacja, dotycz¹ca rzekomego zaanga¿owania S. N. w komu-

nistycznej tajnej policji by³a po prostu czêci¹ dokumentu wydanego przez

w³adze publiczne i korzystaj¹cego z oficjalnego statusu. By³oby tak tylko

wtedy, kiedy nazwisko S. N. znalaz³oby siê na tej licie.

42. Trybuna³ nastêpnie zauwa¿a, ¿e skar¿¹cy jako dziennikarz nie mia³

obowi¹zku udowodnienia, ¿e twierdzenia dotycz¹ce S. N., które opublikowa³a

jego gazeta, by³y prawd¹. Jednak¿e, mo¿na by³o zasadnie oczekiwaæ, ¿e posia-

da³ on pewne wiarygodne podstawy, na których opar³ swoj¹ wiarê, ¿e te

twierdzenia odpowiada³y prawdzie. W zwi¹zku z tym uwagê Trybuna³u zwró-

ci³ fakt, ¿e w znies³awiaj¹cym artykule stwierdzone zosta³o, ¿e Ministerstwo

zdecydowa³o nie umieszczaæ nazwiska S. N. na licie z powodu braku ostate-

cznych dowodów. Skar¿¹cy redaktor naczelny gazety musia³ zatem byæ

wiadomy faktu, ¿e nie by³o wystarczaj¹cych dowodów w archiwach Mini-

sterstwa na to, ¿e S. N. by³ informatorem. Trybuna³ odnotowuje tak¿e, ¿e gaze-

ta skar¿¹cego, publikuj¹c informacjê, nie dostarczy³a ani nie powo³a³a siê na

jakikolwiek inny, znajduj¹cy siê w jej posiadaniu dowód z dokumentu lub inny,

mog¹cy potwierdziæ zarzut przeciwko S. N. Ponadto nic nie wskazuje, ¿e

skar¿¹cy dysponowa³ jakimkolwiek dowodem z dokumentu potwierdzaj¹cym

zarzut, który by³by w stanie dostarczyæ s¹dom.

43. Trybuna³ zbada³, czy art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa sta-

nowi³ nadmierne ograniczenie prawa skar¿¹cego do przedk³adania dowodów na

rzecz swojej sprawy. Trybuna³ odnotowuje, ¿e artyku³ ten nie ustanawia klauzu-

li generalnej, zakazuj¹cej ujawniania takich informacji lecz ogranicza ujawnia-

55

nie do postêpowania o charakterze karnym. Skar¿¹cy by³ lub powinien byæ

wiadom, ¿e jakiekolwiek dokumenty zawieraj¹ce tak¹ informacje s¹ objête

tajemnic¹ s³u¿bow¹ i nie mog¹ byæ ujawnione w s¹dzie w postêpowaniu innym

ni¿ karne. Ponadto Trybuna³ zauwa¿a tak¿e, ¿e S¹d Wojewódzki nie odrzuci³

wniosku skar¿¹cego o przeprowadzenie dowodów z dokumentów de plano, ale

wpierw wyst¹pi³ do Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych o dostarczenie w³aci-

wych dokumentów s¹dowi. Dlatego nie mo¿na zarzuciæ s¹dowi, ¿e nie rozpoz-

na³ wniosku skar¿¹cego o dopuszczenie dowodu.

44. Trybuna³ odnotowuje tak¿e, ¿e w swoim pimie procesowym z 12 sierp-

nia 1993 r. (patrz pkt 13 powy¿ej) skar¿¹cy wyst¹pi³ do s¹du o powo³anie na

wiadków dawnego i obecnego ministra spraw wewnêtrznych oraz J. K., zna-

nego polityka. Wnioski te zosta³y oddalone. W postanowieniu pierwszej

instancji z 25 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki postanowi³, ¿e nie powo³a

wiadków zaproponowanych przez skar¿¹cego; mogli oni dostarczyæ dowodów

tylko na to, czy S. N. by³ na licie informatorów sporz¹dzonej przez Mini-

sterstwo, ale nie na to, ¿e S. N. by³ rzeczywicie informatorem. Ponadto uzna³,

¿e z powodu powa¿nego charakteru zarzutów postawionych przeciwko S. N.

przez gazetê skar¿¹cego i wobec braku jakichkolwiek dowodów z dokumentów,

nie wystarcza weryfikacja jedynie przez dowód ze wiadków. Bior¹c pod uwa-

gê, ¿e skar¿¹cy nie dostarczy³ ¿adnych innych dowodów wykazuj¹cych, ¿e in-

formacja dotycz¹ca S. N. by³a prawdziwa, s¹d rozstrzygn¹³ na jego niekorzyæ.

W postêpowaniu apelacyjnym S¹d Apelacyjny w £odzi rozpatrzy³ zarzut

skar¿¹cego, dotycz¹cy odmowy powo³ania wiadków i stwierdzi³, ¿e ze wzglê-

du na charakter zarzutów przeciwko S. N. i wobec braku innych dowodów

z dokumentów w posiadaniu skar¿¹cego, wiarygodnoæ tych zarzutów nie

mog³a byæ zweryfikowana wy³¹cznie przez dowód ze wiadków.

45. W zwi¹zku z tym Trybuna³ ponownie powtarza, ¿e to s¹dy krajowe s¹

najw³aciwsze do oceniania stosownoci dowodu do kwestii podniesionych

w sprawie (patrz, miêdzy innymi przyk³adami, wyrok Vidal przeciwko Belgii

z 22 kwietnia 1992 r., Series A nr 235B, str. 32-33, § 32; wyrok Edwards prze-

ciwko Zjednoczonemu Królestwu z 16 grudnia 1992 r., Series A nr 247B,

§ 34). W okolicznociach omawianej sprawy Trybuna³ jest usatysfakcjonowa-

ny, ¿e s¹dy krajowe rozpatrzy³y wnioski skar¿¹cego o powo³anie wiadków

i udzieli³y szczegó³owych uzasadnieñ dla swoich odmów, które w ocenie Trybu-

na³u, nie by³y dotkniête arbitralnoci¹. Z tych przyczyn odmowa przepro-

wadzenia zaproponowanych przez skar¿¹cego dowodów nie stanowi³a

niewspó³miernego ograniczenia jego mo¿liwoci do zaprezentowania argumen-

tów na poparcie jego sprawy w postêpowaniu.

46. Zgodnie z tym nie mia³o miejsca naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.

56

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNA£

1. UZNAJE, jednog³onie, ¿e nie jest w³aciwy do rozstrzygania zarzutu

skar¿¹cego na gruncie art. 10 Konwencji;

2. UZNAJE, wiêkszoci¹ g³osów 6 do 1, ¿e nie mia³o miejsca naruszenie

art. 6 § 1 Konwencji.

Sporz¹dzono w jêzyku angielskim i og³oszono na pimie 18 czerwca

2002 r., zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybuna³u.

MichaelOBOYLE

Kanclerz

ElisabethPALM

Przewodnicz¹ca

57

OPINIA ODRÊBNA SÊDZI THOMASSEN

Nie podzielam opinii moich kolegów odnosz¹cej siê do twierdzenia, ¿e

art. 6 nie zosta³ naruszony.

Skar¿¹cy, redaktor naczelny gazety, zosta³ pozwany przez polityka, S. N.,

kandydata w wyborach do parlamentu, poniewa¿ S. N. zarzuci³, ¿e gazeta

skar¿¹cego opublikowa³a fa³szyw¹ informacjê, jakoby by³ on informatorem

tajnej policji re¿imu komunistycznego.

Gazeta opublikowa³a listê informatorów komunistycznej tajnej policji, która

w nastêpstwie uchwa³y Sejmu zosta³a przed³o¿ona parlamentowi przez ministra

spraw wewnêtrznych. W jednym z wydañ gazety zosta³ opublikowany nastêpu-

j¹cy tekst: [Minister Spraw Wewnêtrznych] do ostatniej chwili weryfikowa³

dane, które zgodnie z uchwa³¹ zosta³y przed³o¿one Sejmowi. Kilka godzin

przed przedstawieniem listy [Sejmowi] skreli³ kilka nazwisk z listy, z powodu

braku ostatecznych dowodów. Z naszych informacji wynika, ¿e by³y to nastêpu-

j¹ce nazwiska : [ꢀ]. Wymieniono nazwiska trzech dobrze znanych polityków.

W innym wydaniu tej samej gazety opublikowano tekst, który brzmia³:

Z wydrukowanej w nr 4 Gazety Polskiej listy Wykrelonych w ostatniej

chwili wypad³o nam w wyniku nieporozumienia nazwisko S. N., kategoria

TW, kryptonim [...], który w wiêzieniu zosta³ zwerbowany do wspó³pracy.

Broni¹c siê w tym postêpowaniu, skar¿¹cy musia³ udowodniæ prawdziwoæ

swoich twierdzeñ.

S¹dy krajowe nie dopuci³y jednak do przes³uchania wiadków, a dowodów

z dokumentów, o które wyst¹pi³ S¹d Wojewódzki w £odzi, Ministerstwo Spraw

Wewnêtrznych nie przed³o¿y³o.

Skar¿¹cy by³ zobowi¹zany do publicznego odwo³ania przedmiotowego

w sprawie stwierdzenia oraz przeproszenia za nie przez umieszczenie p³atnych

og³oszeñ w kilku dziennikach.

Jedynym powodem odmowy przes³uchania wiadków wnioskowanych

przez skar¿¹cego (dawny i obecny minister spraw wewnêtrznych oraz polityk)

by³o to, ¿e wiadkowie ci mogli jedynie zawiadczyæ, czy S. N. by³ na licie

informatorów przygotowanej przez Ministerstwo, ale nie mogli stwierdziæ, czy

rzeczywicie by³ informatorem.

Ta odmowa pozbawi³a skar¿¹cego sposobnoci dowiedzenia prawdziwoci

tego, co by³o zasadniczym punktem artyku³u, to znaczy tego, ¿e S. N. zosta³

umieszczony na licie Ministerstwa i ¿e jego nazwisko zosta³o usuniête z listy

przed jej oficjalnym ujawnieniem.

Pozbawi³o go to tak¿e mo¿liwoci udowodnienia, ¿e S. N faktycznie by³

informatorem, czego ciê¿ar udowodnienia spoczywa³ na nim.

Wydaje siê jednak oczywiste, ¿e przes³uchanie wiadków mog³o mieæ

ogromne znaczenia dla ustalaniu faktów podawanych przez skar¿¹cego, zwa¿y-

58

wszy pozycjê dwóch z nich, dawnego i obecnego ministra spraw wew-

nêtrznych, odpowiedzialnych za przygotowanie i publikacjê listy.

Skar¿¹cy zosta³ zatem proceduralnie postawiony w sytuacji bez wyjcia,

tym bardziej, ¿e Ministerstwo Spraw Wewnêtrznych odmówi³o przed³o¿enia

dokumentów ¿¹danych przez S¹d Wojewódzki w £odzi.

Argument uzasadniaj¹cy to, ¿e wiadkowie nie zostali przes³uchani by³ taki,

¿e zarzuty mia³y na tyle powa¿ny charakter, i¿ ich wiarygodnoæ nie mog³a byæ

weryfikowana jedynie na podstawie zeznañ wiadków. Prawd¹ jest, ¿e

przes³uchanie jakichkolwiek wiadków wnioskowanych przez skar¿¹cego

mia³o raczej ograniczone znaczenie dla wyniku jego sprawy.

Jednak¿e nie jest to dla mnie przekonuj¹cy powód dla uznania, jak to

uczyni³a wiêkszoæ Trybuna³u w pkt. 45, ¿e s¹dy krajowe mia³y swobodê

odmowy powo³ania wiadków.

Przeciwnie, pokazuje to, ¿e skar¿¹cy zosta³ pozbawiony samej istoty jego

prawa do efektywnego zaprezentowania swojej sprawy s¹dowi.

Dlatego te¿ moje przekonanie jest takie, ¿e skar¿¹cy zosta³ skazany bez

rzetelnego procesu, a zatem zosta³ naruszony art. 6 § 1.

59