EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA CELEJEWSKI przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 17584/04)

WYROK – 4 maja 2006 r.

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan N. B^RATZA, Przewodniczący,

Pan J. CASADEVALL,

Pan G. B^ONELLO,

Pan K. TRAJA,

Pan S. PAVLOVSCHI,

Pan L. GARLICKI

Pani L. M^IJOVIĆ, sędziowie

oraz Pani F. E^LENS-PASSOS, Zastępca Kanclerza Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 4 kwietnia 2006 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 17584/04) wniesionej przeciwko Rze-

czypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie dawnego art. 34 Konwencji

o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez

obywatela Rzeczypospolitej Polskiej Włodzimierza Celejewskiego („skarżą-

cy”) dnia 23 kwietnia 2004 r.

2. Polski Rząd („Rząd”) reprezentowany był przez pełnomocnika, pana Ja-

kuba Wołąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

3. Dnia 19 kwietnia 2005 r. Przewodniczący Czwartej Sekcji zdecydo-

wał powiadomić Rząd o powyższej skardze. Zdecydowano, iż na podstawie

art. 29 § 3 Konwencji, Trybunał w tym samym czasie będzie badał skargę

co do meritum, jak również oceniał kwestię jej dopuszczalności.

39

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

4. Skarżący urodził się w 1963 r. i obecnie przebywa w Zakładzie Karnym

w Częstochowie.

5. 7 marca 2002 r. skarżący został aresztowany przez policję.

6. 7 marca 2002 r. Sąd Rejonowy w Krakowie postanowił zastosować

wobec oskarżonego areszt tymczasowy w związku z uzasadnionym podejrze-

niem, iż skarżący popełnił szereg przestępstw, w tym porwanie z żądaniem

okupu oraz wymuszania okupu. W późniejszym czasie sześć innych osób zo-

stało zatrzymanych w związku z popełnieniem ww. przestępstw.

7. 22 maja 2002 r. Sąd Okręgowy w Krakowie przedłużył tymczasowe

aresztowanie wobec skarżącego do dnia 28 sierpnia 2002 r. uzasadniając, iż

istnieje przypuszczenie, iż skarżący popełnił zarzucane mu poważne przestęp-

stwa. Ponadto sąd zauważył, iż istnieje uzasadnione ryzyko matactwa oraz

ucieczki skarżącego.

8. 13 sierpnia oraz 25 listopada 2002 r. sąd po raz kolejny przedłużył tym-

czasowe aresztowanie wobec skarżącego.

9. 19 lutego 2003 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach przedłużył okres tym-

czasowego aresztowania wobec skarżącego, motywując swoją decyzję uza-

sadnionym przypuszczeniem, iż skarżący popełnił zarzucane mu czyny oraz

surowością kary grożącej skarżącemu. Ponadto pozostawanie skarżącego

w areszcie było niezbędne w celu zabezpieczenia dalszego toku śledztwa.

10. 7 maja 2003 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach po raz kolejny prze-

dłużył tymczasowe aresztowanie wobec skarżącego, uznając, iż przedstawio-

ne uprzednio przesłanki uzasadniające pozostawanie skarżącego w areszcie

nadal istnieją.

11. 14 sierpnia 2003 r. Prokurator Okręgowy w Katowicach wniósł akt

oskarżenia zawierający 41 zarzutów przeciwko skarżącemu i przeciwko dzie-

więciu innym osobom. Skarżący został oskarżony o popełnienie w sumie trzy-

nastu przestępstw w tym trzech działając w ramach zorganizowanej grupy

przestępczej.

12. 25 sierpnia 2003 r. Sąd Okręgowy w Katowicach przedłużył tymcza-

sowe aresztowanie względem skarżącego. Sąd powtórzył podawane wcześniej

powody pozostawania skarżącego w areszcie i dodał, iż:

„Duże prawdopodobieństwo, iż wysoka kara może być nałożona (na skarżą-

cego) stwarza domniemanie, iż (skarżący i inni oskarżeni) będą utrudniać dalszy

bieg postępowania”...

13. Nieokreślonego dnia sprawa została przekazana do Sądu Okręgowego

w Częstochowie.

14. 10 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie złożył wniosek

na podstawie art. 263 § 4 Kodeksu postępowania karnego do Sądu Apelacyj-

40

nego w Katowicach o przedłużenie tymczasowego aresztowania względem

skarżącego.

15. 18 lutego 2004 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach uwzględnił wniosek

Sądu Okręgowego i przedłużył tymczasowe aresztowanie w stosunku do skar-

żącego do dnia 31 października 2004 r. Poza uprzednio podanymi podstawa-

mi zastosowania tymczasowego aresztowania – uzasadnione podejrzenie, iż

skarżący popełnił zarzucane mu czyny oraz ryzyko wysokiej kary – sąd uznał,

iż złożony charakter sprawy uzasadniają pozbawienie skarżącego wolności.

Zażalenie skarżącego zostało odrzucone dnia 1 kwietnia 2004 r.

16. 2 czerwca 2004 r. Sąd Rejonowy w Katowicach wydał postanowie-

nie o zatrzymaniu skarżącego w areszcie w związku z innym postępowaniem

karnym toczącym się przeciwko niemu. Następnie skarżącemu został przed-

stawiony akt oskarżenia w związku z drugim postępowaniem. Sąd w związku

z tym postępowaniem wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu

skarżącego, które było kilkakrotnie przedłużane i skarżący nadal pozostaje

w areszcie na podstawie decyzji sądu.

17. 22 października 2004 r. i 20 maja 2005 r. Sąd Apelacyjny w Kato-

wicach po raz kolejny przedłużył tymczasowe aresztowanie wobec skar-

żącego. W późniejszej decyzji sąd po analizie przebiegu postępowania

nie odnotował żadnych opóźnień i stwierdził, iż postępowanie przebiegało

zgodnie z planem. Sąd zwrócił uwagę na szczególnie złożony charakter

sprawy dotyczącej zorganizowanej grupy przestępczej oskarżonej o popeł-

nienie szeregu przestępstw oraz na znaczną ilość zgromadzonego materia-

łu dowodowego. 16 czerwca 2005 r. zażalenie skarżącego na postanowie-

nie sądu zostało odrzucone.

18. 26 października 2005 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach uwzględnił

kolejny wniosek Sądu Okręgowego w Częstochowie i przedłużył tymczaso-

we aresztowanie skarżącego do dnia 31 grudnia 2005 r. Sąd uzasadnił swoją

decyzję, powołując się na uzasadnienia poprzednich decyzji.

19. Skarżący wnosi, iż nie był informowany o większości wyznaczonych

przez sąd terminów posiedzeń, podczas których sąd przedłużał mu tymczaso-

we aresztowanie i w związku z powyższym nie mógł w nich uczestniczyć.

20. 20 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie wydał wyrok.

Skarżący został skazany na karę 14 lat pozbawienia wolności.

21. Wydaje się, iż skarżący złożył odwołanie od wyroku i że postępowa-

nie apelacyjne jest w toku.

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE

1. Środki zapobiegawcze, w tym tymczasowe aresztowanie

22. Kodeks postępowania karnego z 1997 r., który wszedł w życie dnia

1 września 1998 r., określa tymczasowe aresztowanie jako jeden z tzw. środ-

41

ków zapobiegawczych. Innymi środkami zapobiegawczymi są: poręczenie

majątkowe, dozór policji, poręczenie majątkowe, poręczenie osoby godnej

zaufania, poręczenie społeczne, zawieszenie oskarżonego w określonej dzia-

łalności i zakaz opuszczania kraju.

Art. 249 § 1 określa ogólne zasady nakładania środków zapobiegawczych.

Przepis stanowi, iż:

„Środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidło-

wego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu

przez oskarżonego nowego poważnego przestępstwa: można je stosować tylko

wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżo-

ny popełnił przestępstwo”.

23. Art. 258 wymienia podstawy tymczasowego aresztowania. Stanowi

on w odpowiednim zakresie, iż:

„1. Tymczasowe aresztowanie może nastąpić jeżeli:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,

zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju

stałego miejsca pobytu,

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postę-

powanie karne.

2. Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożo-

nego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat,

albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niż-

szą niż trzy lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu za-

bezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą

oskarżonemu surową karą”.

Kodeks określa margines dowolności odnośnie stosowania określonych

środków zapobiegawczych. Art. 257 stanowi we właściwym zakresie:

„1. Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny

środek zapobiegawczy”.

Art. 259 w odpowiedniej części stanowi, iż:

„1. Jeżeli szczególne względy nie stoją na przeszkodzie, należy odstąpić od tym-

czasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego wolności:

1) spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo,

2) pociągnęłoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliż-

szej rodziny”.

Kodeks z 1997 r. nie tylko określa prawnie dopuszczalną maksymalną

długość tymczasowego aresztowania, ale również w art. 252 § 2 stanowi,

że właściwy sąd zobowiązany jest w każdej decyzji oznaczyć dokładny czas

stosowania tymczasowego aresztowania.

42

Art. 263 określa granice czasowe tymczasowego aresztowania. W wersji

stosowanej do 20 lipca 2000 r. stanowił, iż:

„1. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe areszto-

wanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.

2. Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było ukoń-

czyć postępowania przygotowawczego w terminie określonym w § 1, na wniosek

prokuratora sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, gdy za-

chodzi tego potrzeba może przedłużyć tymczasowe aresztowanie na okres, który

łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy.

3. Łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wyda-

nia pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat.

4. Przedłużenia tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekracza-

jący terminy określone w § 2 i 3 może dokonać tylko Sad Najwyższy na wnio-

sek sądu przed którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przygotowawczym

na wniosek Prokuratora Generalnego – jeżeli taka konieczność powstaje w związku

z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatrycz-

ną oskarżonego, przedłużającym się opracowywaniem opinii biegłego, wykony-

waniem czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza gra-

nicami kraju, celowym przewlekaniem postępowania przez oskarżonego, a także

z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie był niemożliwe”.

Dnia 20 lipca 2000 r. § 4 został zmieniony i od tego czasu uprawnienie

do przedłużenia tymczasowego aresztowania ponad granice czasowe okre-

ślone w § 2 i 3 zostało przyznane sądowi apelacyjnemu, w którego okręgu

przestępstwo zostało popełnione.

2. Przedłużanie tymczasowego aresztowania

Art. 249 § 3 stanowi, iż:

„Przed zastosowaniem środka zapobiegawczego sad lub prokurator przesłu-

chuje oskarżonego (...). Należy dopuścić do udziału w przesłuchaniu ustanowio-

nego obrońcę, jeżeli się stawi; zawiadomienie obrońcy o terminie przesłuchania

nie jest obowiązkowe, chyba że oskarżony o to wnosi, a nie utrudni to przepro-

wadzenia czynności”.

Art. 249 § 5 stanowi:

„Obrońcę zawiadamia się o terminie posiedzenia sądu dotyczącego przedłu-

żenia stosowania tymczasowego aresztowania oraz rozpoznania zażalenia na za-

stosowanie lub przedłużenie tego środka zapobiegawczego”.

43

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 5 § 3 KONWENCJI

24. Skarżącyskarżyłsięnanieuzasadnionądługośćtymczasowegoareszto-

wania i wskazywał na art. 5 § 3 Konwencji, który w omawianym zakresie brzmi

następująco:

„Każdy zatrzymany lub aresztowany zgodnie z postanowieniami ustępu

1 litera c) niniejszego artykułu (...) ma prawo być sądzony w rozsądnym ter-

minie albo zwolniony na czas postępowania. Zwolnienie może być uzależnione

od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie się na rozprawę.”

Rząd zakwestionował ten argument.

A. Dopuszczalność

26. Trybunał zauważa, że skarga nie jest rażąco bezzasadna w rozumieniu

art. 35 § 3 Konwencji. W dalszej części zauważa, iż nie jest w oparciu o jaką-

kolwiek podstawę niedopuszczalna. Wobec powyższego musi zostać uznana

za dopuszczalną.

B. Meritum

1. Argumentowanie przed Trybunałem

27. Skarżący twierdził, opierając się na ogólnych zasadach, iż jego skar-

ga wniesiona to Trybunału była zasadna. Dowodził, iż przetrzymywanie

go w areszcie przez tak długi okres naruszyło jego prawa oraz Konwencję.

28. Rząd twierdził, iż tymczasowe aresztowanie skarżącego wypełni-

ło wymogi art. 5 § 3. Rząd wskazał, iż od 2 czerwca 2004 r. skarżący był

aresztowany w związku z dwoma postępowaniami karnymi toczącymi się

w jego sprawie jednocześnie. Rząd dowodził, iż stosowanie tymczasowego

aresztowania wobec skarżącego było odpowiednio uzasadniane oraz że pod-

czas całego okresu (stosowania środka zapobiegawczego) organy (sądowe)

przedstawiały istotne i wystarczające podstawy przedłużania go. W związku

z powyższym Rząd stwierdził:

„Chociaż nie zostało to wyraźnie zaznaczone w każdej decyzji odmawiającej

zwolnienia skarżącego (z aresztu), przy uznaniu, iż tylko tymczasowe areszto-

wanie może zapewnić prawidłowy tok postępowania prowadzonego przeciwko

skarżącemu, prokurator i organy sądowe w należyty sposób wzięły pod uwagę

wszystkie okoliczności sprawy”.

29. Rząd w późniejszym czasie argumentował, iż sądy krajowe postępo-

wały z zachowaniem należytej staranności oraz bez zbędnej zwłoki, w szcze-

gólności biorąc pod uwagę złożony charakter sprawy, prowadzonej przeciwko

9 oskarżonym o popełnienie w sumie 41 przestępstw.

44

2. Ocena sądu

(a) zasady ustalone na podstawie orzecznictwa Trybunału

30. Biorąc pod uwagę orzecznictwo Trybunału, kwestia, czy okres tym-

czasowego aresztowania był zasadny, czy nie, może być oceniana in abstrac-

to. Czy pozostawanie oskarżonego w areszcie jest zasadne czy nie, musi być

w każdym przypadku oceniane przy uwzględnieniu specjalnych przesłanek.

Kontynuacja tymczasowego aresztowania w konkretnej sprawie może być

uzasadniona jedynie w przypadku, gdy wymaga tego interes publiczny, który

przy uwzględnieniu zasady domniemania niewinności przeważa nad zasadą

poszanowania wolności indywidualnej (zob. m.in. W. przeciwko Szwajcarii,

wyrok z dnia 26 stycznia 1993, Seria A NR 254-A, str.15, § 30, i Kudła prze-

ciwko Polsce (GC) nr 30210/96, § 110, ETPCz 2000-XI).

31. Do krajowych władz sądowniczych należy w pierwszym rzędzie za-

pewnienie, aby tymczasowe aresztowanie oskarżonego nie przekroczyło uza-

sadnionego czasu. W tym celu muszą one dokonać analizy wszystkich faktów

przemawiających „za” lub „przeciw” istnieniu szczególnych względów rze-

czywistego interesu publicznego uzasadniających, z uwzględnieniem zasady

domniemania niewinności, odstąpienie od zasady poszanowania wolności in-

dywidualnej i uwidocznić je (argumenty) w swoich decyzjach odrzucających

wnioski o uchylenie tymczasowego aresztowania. Zasadniczo na podstawie

uzasadnień tych decyzji oraz rzeczywistych faktów przedstawionych przez

skarżącego w swoich wnioskach Trybunał zobowiązany jest to podjęcia decy-

zji, czy nastąpiło naruszenie art. 5§3 Konwencji.

32. Istnienie uzasadnionego podejrzenia, iż osoba aresztowana popełniła

przestępstwo, jest warunkiem sine qua non dla legalności zatrzymania, jed-

nakże po upływie pewnego okresu już nie wystarcza. W takich wypadkach

Trybunał musi ustalić, czy inne podstawy przedstawiane przez organy sądowe

nadal uzasadniają pozbawienie wolności. Jeżeli względy te są „odpowiednie”

i „wystarczające”, Trybunał musi również upewnić się, czy właściwe organy

krajowe wykazały się „należytą starannością” w prowadzeniu postępowania

(zob. Labita przeciwko Włochom (GC), nr 26772/95, §153, ETPCz 2000-IV,

i Jabłoński przeciwko Polsce, nr 33492/96, §80, 21 grudnia 2000).

(b) Zastosowanie zasad do okoliczności omawianej sprawy

33. Trybunał zauważa, że skarżący składa skargę dotyczącą postępowania,

w którym był tymczasowo aresztowany dnia 7 marca 2002 r. Dnia 20 grud-

nia 2005 r. Sąd Okręgowy wydał wyrok w sprawie. W związku z powyż-

szym okres, który powinien być wzięty pod uwagę wynosi 3 lata, 9 miesięcy

i 15 dni.

34. Trybunał zauważa, iż w przedmiotowej sprawie sąd początkowo oparł

się na uzasadnionym podejrzeniu, że skarżący popełnił zarzucane mu prze-

stępstwa, na ryzyku, iż może on ukrywać się lub ingerować w przebieg po-

45

stępowania. Ponadto sądy opierały się na mocnym domniemaniu prawnym,

iż wysokość grożącej skarżącemu kary spowoduje, „iż skarżący i inni oskar-

żeni będą utrudniać postępowanie karne” (zob. punkt 12 powyżej). Podstawa

ta była powtarzana we wszystkich postanowieniach sądu. Sądy krajowe rów-

nież uważały, iż mając na względzie złożony charakter sprawy dotyczącej

przestępczej grupy zorganizowanej, tymczasowe aresztowanie skarżącego

było niezbędne dla zapewnienia właściwego toku postępowania. W kolejnych

decyzjach sądy nie przedstawiały żadnych nowych powodów przedłużania

najbardziej dotkliwego środka zapobiegawczego stosowanego w stosunku

do skarżącego. Trybunał odnotowuje, iż dnia 2 czerwca 2004 r. skarżący zo-

stał aresztowany w związku w innym postępowaniem karnym. Jednakże Try-

bunał na podstawie posiadanego materiału nie jest w stanie ustalić czy w dru-

gim postępowaniu władze sądowe powoływały się na inne, nowe podstawy

uzasadniające aresztowanie skarżącego.

35. Trybunał zgadza się, iż podejrzenie, że skarżący popełnił zarzucane mu

czyny, początkowo uzasadniało jego zatrzymanie, w szczególności wobec fak-

tu, iż skarżący został następnie skazany na karę14 lat pozbawienia wolności.

36. Ponadto organy władzy sądowej domniemywały istnienia ryzyka wy-

wierania nacisku na świadków lub utrudniania postępowania w obliczu wyso-

kiej kary grożącej (skarżącemu) za popełnienie poważnych przestępstw (par.

7, 9, 12 i 33 powyżej). W tym względzie Trybunał potwierdza, iż wysokość

grożącej kary jest istotnym czynnikiem przy ocenie ryzyka ucieczki lub po-

wtórnego popełnienia przestępstwa (Górski przeciwko Polsce, no. 29904/02,

§ 57, 4 października 2005). Trybunał również przyznaje, iż organy sądowe,

mając na względzie poważny charakter oskarżeń skierowanych przeciwko

skarżącemu, mogły w sposób uzasadniony uznać, iż takie ryzyko wstępnie

istniało. Jednakże Trybunał po raz kolejny twierdzi, że poważny charakter

zarzutów nie może sam w sobie stanowić uzasadnienia długich okresów

przetrzymywania w areszcie (zob. Ilijkov przeciwko Bułgarii, nr 33977/96,

§§ 80-81, 26 lipca 2001).

37. Ponadto władze sądowe opierały się na okoliczności, iż skarżący był

oskarżony o udział w zorganizowanej grupie przestępczej. W tym względzie

Trybunał uważa, iż istnienie ogólnego ryzyka wynikającego z zarzutu uczestni-

czenia przez skarżącego w zorganizowanych działaniach przestępczych może

być dopuszczone jako podstawa zatrzymania we wstępnych fazach postępo-

wania (Górski przeciwko Polsce, nr 28904/02, §58, 4 października 2005 r.)

i w pewnych okolicznościach również jako podstawa dalszych przedłużeń

zatrzymania. Przyjmuje się również, iż w sprawach dotyczących dużej licz-

by oskarżonych proces gromadzenia dowodów i przesłuchiwania świadków

jest często trudnym zadaniem. W obliczu takich okoliczności Trybunał uzna-

je, iż potrzeba uzyskania z wielu źródeł obszernych dowodów oraz ustalenia

faktów i zakresu odpowiedzialności każdego ze współoskarżonych, stanowiła

istotną i wystarczającą podstawę do zatrzymania skarżącego podczas okresu

46

koniecznego do zakończenia śledztwa, sformułowania aktu oskarżenia i prze-

słuchania oskarżonych. Co więcej Trybunał uznaje, że w takich sprawach,

jak niniejsza, dotyczących zorganizowanych grup przestępczych, ryzyko, iż

zatrzymany w przypadku zwolnienia może wywierać nacisk na świadków lub

innych oskarżonych albo może utrudniać postępowanie, jest z natury rzeczy

często szczególnie wysokie.

38. Wszystkie powyżej rozpatrywane elementy mogą uzasadniać stosun-

kowo długi okres stosowania tymczasowego aresztowania, jednakże nie przy-

znają władzom nieograniczonej władzy do przedłużania stosowania tego

środka zapobiegawczego. Po pierwsze, wraz z upływem czasu początkowe

powody stosowania tymczasowego aresztowania stają się coraz mniej zasad-

ne i sądy krajowe powinny wówczas oprzeć się na innych „istotnych” i „wy-

starczających” podstawach uzasadniających pozbawienie wolności (zob. m.in.

I.A. przeciwko Francji, wyrok z dnia 23 września 1998 r., Sprawozdania z wy-

roków i decyzji 1998-VII, str. 2979, § 102; Labita przeciwko Włochom (GC),

przytaczane powyżej, § 153). Po drugie, nawet jeżeli ze względu na szczegól-

ne okoliczności sprawy okres tymczasowego aresztowania przekroczy okres

ogólnie przyjęty w orzecznictwie Trybunału, wymagane jest przedstawienie

specjalnych dowodów uzasadniających to. Biorąc pod uwagę okoliczności

przedmiotowej sprawy, Trybunał stwierdza, że wraz z upływem czasu suro-

wość przewidywanej kary samodzielnie lub w powiązaniu z innymi podsta-

wami, na które powoływały się sądy nie może być uznana za wystarczają-

ce uzasadnienie przetrzymywania skarżącego w areszcie przez bardzo długi

okres bez mała 4 lat.

39. Rozstrzygając Trybunał pragnie zwrócić uwagę, iż na podstawie

art. 5 § 3 władze sądowe decydując o zwolnieniu lub dalszym zatrzymaniu oso-

by,zobowiązanesąrozważyćalternatywneśrodkizapobiegawczezapewniające

jejstawiennictwonarozprawę.Wistocieartykułtennietylkoustanawiaprawodo

„bycia sądzonym w rozsądnym terminie”, ale również stanowi, że „zwolnie-

nie może zostać uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawie-

nie się na rozprawę” (zob. Jabłoński, przytoczony powyżej § 83).

Trybunał zauważa, iż w niniejszej sprawie nie można wyraźnie wskazać,

iż w czasie całego okresu stosowania tymczasowego aresztowania wobec

skarżącego władze sądowe brały pod uwagę inne gwarancje zapewniające

jego stawiennictwo przed sądem. Nie rozpatrywały również możliwości za-

pewnienia obecności skarżącego w sądzie poprzez zastosowanie wobec niego

innych „środków zapobiegawczych” wyraźnie przewidzianych przez polskie

prawo w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, nawet jeżeli

w obliczu szczególnych okoliczności sprawy mogły wydawać się mniej od-

powiednie.

40. Trybunał wnioskuje, iż nawet biorąc pod uwagę szczególną trudność

w rozpatrywaniu sprawy dotyczącej zorganizowanej grupy przestępczej, pod-

stawy przedstawione przez sądy krajowe nie były „wystarczające” ani „za-

47

sadne” dla uzasadnienia przetrzymywania skarżącego w areszcie przez 3 lata,

9 miesięcy i 15 dni.

Doszło więc do naruszenia artykułu 5 § 3 Konwencji.

II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 5 § 4 KONWENCJI

41. Skarżący uważał, że został pozbawiony prawa dostępu do sądu roz-

strzygającego o przedłużeniu tymczasowego aresztowania, w szczególno-

ści, że nie mógł uczestniczyć w posiedzeniach sądu, podczas których okres

tymczasowego aresztowania był przedłużany. Trybunał rozpatrzy tę skargę

w oparciu o art. 5 § 4 Konwencji:

Artykuł 5 w zakresie dotyczącym sprawy stanowi:

„Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może

być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie

ustalonym przez prawo:

(c) zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w celu postawienia

przed właściwym organem, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia

czynu zagrożonego karą, lub jeżeli jest to konieczne w celu zapobieżenia popeł-

nieniu takiego czynu lub uniemożliwienia ucieczki po jego dokonaniu.

4. Każdy, kto został pozbawiony wolności przez zatrzymanie lub aresztowa-

nie, ma prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd

legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie

wolności jest niezgodne z prawem”.

Rząd utrzymywał, że zgodnie z art. 249 § 1 Kodeksu postępowania kar-

nego obrońca oskarżonego był informowany o posiedzeniach sądu, podczas

których tymczasowe aresztowanie skarżącego było przedłużane oraz że był

uprawniony do brania w nich udziału. Rząd utrzymywał, że obrońca skarżące-

go był wzywany na te posiedzenia sądu, jednakże sam zdecydował nie uczest-

niczyć w kilku z nich. Ponadto Rząd podkreślił, iż oskarżony osobiście po-

jawiał się na posiedzeniach od lutego 2004 r., podczas których osobiście

mógł wnosić o zwolnienie go (z aresztu). Rząd twierdził, iż biorąc pod uwagę

wszystkie dostępne środki procesowe dotyczące zgodności z prawem tym-

czasowego aresztowania, zasady gwarantowane w art. 5§4 Konwencji były

przestrzegane w niniejszej sprawie.

42. Trybunał pragnie przypomnieć następujące zasady wynikające

z orzecznictwa Trybunału odnośnie art. 5§4 Konwencji w zakresie odpowia-

dającym niniejszej sprawie:

(a) Art. 5§4 Konwencji uprawnia osobę zatrzymaną lub aresztowaną

do wszczęcia postępowania przed sądem w celu zbadania istnienia formal-

nych lub materialnych przesłanek, których spełnienie przesądza o „zgodno-

ści z prawem” pozbawienia wolności w rozumieniu postanowień Konwencji

(zob. wyrok Brogan i inni przeciwko Wielkiej Brytanii, wyrok z 29 listopada

1988, Seria A nr 145-B, s. 34-35, § 65).

48

(b) Chociaż zawsze nie jest wymagane, aby w postępowaniu określonym

w art. 5 § 4 Konwencji stosowano również takie same gwarancje, które są wy-

magane przez art. 6 Konwencji w stosunku do postępowania karnego lub cy-

wilnego, jednakże postępowanie to zawsze musi mieć charakter sądowy oraz

zapewniać jednostce gwarancje właściwe dla danego typu pozbawienia wol-

ności (zob. Assenov i inni przeciwko Bułgarii, wyrok z dnia 28 października

1998 r. Sprawozdania z wyroków i decyzji 1998-VIII, str.3302, § 162, i Włoch

przeciwko Polsce, nr 27785/95, § 125,ETPCz 2000-XI, obydwa w odniesie-

niu do Megyeri przeciwko Niemcom, wyrok z dnia 12 maja 1992 r., Seria

A nr 237-A, str. 11 §22).

(c) Postępowanie musi być kontradyktoryjne i musi również zapewniać

„równość broni” między stronami. W przypadku osoby, której zatrzymanie

wchodzi w zakres art. 5§1 (c) przesłuchanie jest wymagane (zob. Nikolova

przeciwko Bułgarii [GC], nr 31195/96, § 58, ETPCz 1999-II, Assenov i inni,

przytoczone powyżej, §162, w odniesieniu do Schiesser przeciwko Szwajcarii,

wyrok z dnia 4 grudnia 1979, Seria A, nr 34, str. 13, §§ 30–31; Sanchez-Reisse

przeciwko Szwajcarii, wyrok z dnia 21 października 1986, Seria A nr 107,

str. 19, § 51; i Kampanis przeciwko Grecji, wyrok z dnia 13 lipca 1995 r. Seria

A NR 318-B, str. 45, §47).

(d) Ponadto art. 5 § 4 wymaga, aby osoba tymczasowo aresztowana mo-

gła uczestniczyć w postępowaniu w terminach odpowiednich do zaskarżania

zgodności z prawem swojego zatrzymania (zob. Assenov i inni, przytoczone

powyżej, str. 3302 § 162, w odniesieniu do Bezicheri przeciwko Włochom,

wyrok z dnia 25 października 1989 r., Seria A nr 164, str. 10-11, §§ 20-21).

44. Trybunał zauważa, iż zgodnie z przepisami postępowania karnego

tymczasowe aresztowanie jest stosowane na podstawie postanowienia sądu

na wniosek prokuratora. Kodeks postępowania karnego z 1997 r. uprawnia

osobę, w stosunku do której taki wniosek został skierowany oraz jej obrońcę

do udziału w posiedzeniach sądu w postępowaniu sądowym. Sąd zobowiąza-

ny jest przesłuchać oskarżonego w celu ustalenia, czy w świetle zgromadzo-

nych przez prokuraturę dowodów oraz argumentów przedstawionych przez

oskarżonego, istnieją wystarczające podstawy do stwierdzenia uzasadnionego

podejrzenia, iż oskarżony popełnił zarzucany mu czyn.

45. Trybunał zauważa, iż w przedmiotowej sprawie skarżący został tym-

czasowo aresztowany na podstawie postanowienia wydanego przez Sąd Re-

jonowy w Krakowie dnia 7 marca 2002 r. Skarżący przyznał, iż sąd wydał

postanowienie o aresztowaniu na posiedzeniu w jego obecności, zgodnie

z wymogami ówcześnie obowiązującego prawa. Skarżący miał możliwość

wniesienia odwołania od postanowienia, jednakże nie jest pewne, czy skarżą-

cy skorzystał z możliwości odwołania się od nakazu aresztowania.

46.Trybunałzauważanastępnie,iżwpostępowaniudotyczącymprzedłuża-

nia tymczasowego aresztowania na sądach ciąży określony w art. 249 § 5 Ko-

deksu postępowania karnego obowiązek informowania obrońcy osoby zatrzy-

49

manej o terminach posiedzeń sądu, podczas których mają zapaść postano-

wienia dotyczące przedłużenia tymczasowego aresztowania lub rozpatrzenia

zażalenia na postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego

aresztowania (zobacz paragrafy powyżej). Obrońca ma możliwość uczestni-

czenia w takich posiedzeniach. W związku z powyższym Trybunał zauważa,

iż w niniejszej sprawie nie ma dowodów, że sądy krajowe odstąpiły od normal-

nego postępowania i że obrońca skarżącego nie był prawidłowo informowany

o posiedzeniach sądu. Ponadto skarżący nie wnosił, że jego obrona prowa-

dzona przez obrońcę wyznaczonego z urzędu w jakiejkolwiek fazie postępo-

wania była niewłaściwa. Mając na względzie powyższe, Trybunał jest zdania,

iż postępowanie, podczas którego była rozpatrywana kwestia przedłużenia

tymczasowego aresztowania spełniało wymogi określone w art. 5 § 4 (zob.

Telecki przeciwko Polsce, nr 56552/00, 3 lipca 2003).

47. Tym samym nie istnieją podstawy do stwierdzenia, że postępowanie

dotyczące zgodności z prawem tymczasowego aresztowania skarżącego, roz-

patrywane w całości, nie wypełnia wymogów Konwencji.

48. Wynika z tego, iż ta skarga musi być odrzucona jako rażąco bezpod-

stawna w rozumieniu art. 35 §§ 3 i 4 Konwencji.

III. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

49. Zgodnie z art. 41 Konwencji:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protoko-

łów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Stro-

ny pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał

orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.

A. Szkoda niematerialna

50. Skarżący nie domagał się żadnej konkretnej sumy za szkodę niemate-

rialną. Jednakże zwrócił się do Trybunału o przyznanie mu zadośćuczynienia

za cierpienia moralne jego i jego rodziny.

51. Rząd zwrócił się do Trybunału o orzeczenie, że samo stwierdzenie

przez Trybunał naruszenia stanowi wystarczające zadośćuczynienie.

52. Trybunał zauważa, że skarżący poniósł szkodę niematerialną zwią-

zaną ze stresem powstałym w wyniku przewlekłości tymczasowego aresz-

towania, która to nie może być w sposób wystarczający zrekompensowana

poprzez stwierdzenie naruszenia Konwencji. Mając na uwadze okoliczności

sprawy oraz dokonując oszacowania na zasadach słuszności, Trybunał przy-

znaje skarżącemu kwotę 1000 EUR.

50

B. Szkoda materialna oraz koszty i wydatki

53. Skarżący domagał się kwoty 15 000 PLN jako zwrotu kosztów i wy-

datków poniesionych w postępowaniu przed sądami krajowymi.

54. Rząd twierdził, iż żądania skarżącego są wygórowane i niezwiązane

ze sprawą.

55. Trybunał nie rozpatrywał żadnego związku przyczynowego między

stwierdzeniem naruszenia i domniemaną szkodą materialną; dlatego też od-

rzucił to roszczenie. Natomiast odnośnie roszczenia o zwrot kosztów i wydat-

ków, zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżący jest uprawniony do otrzy-

mania zwrotu kosztów i wydatków jedynie w zakresie w jakim wykazał, iż

były one rzeczywiście i koniecznie poniesione oraz, iż ich wysokość jest uza-

sadniona. Biorąc pod uwagę informacje przekazane Trybunałowi oraz wyżej

wymienione kryteria, Trybunał odrzuca roszczenie w niniejszej sprawie.

C. Niezapłacone odsetki

56. Trybunał uznaje za właściwe, iż niezapłacone odsetki powinny być

płacone według marginalnej stopy procentowej Europejskiego Banku Cen-

tralnego plus trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ

1. Uznaje jednogłośnie, iż skarga dotycząca nieuzasadnionej długości aresz-

towania jest dopuszczalna, natomiast pozostała część skargi niedopusz-

czalna;

2. Uznaje sześcioma głosami do jednego, że doszło do naruszenia artykułu

5 § 3 Konwencji;

3. Stwierdza sześcioma głosami do jednego, że:

(a) pozwane państwo zapłaci skarżącemu w okresie trzech miesięcy, licząc

od daty kiedy wyrok stanie się prawomocny, zgodnie z art. 44 § 2 Kon-

wencji 1000 EUR (jeden tysiąc euro) z tytułu poniesionej szkody nie-

materialnej, powiększony o jakiekolwiek podatki, które mogłyby zostać

nałożone, przeliczony na polskie złote według kursu z dnia zapłaty;

(b) po upływie wyżej wymienionych trzech miesięcy do momentu zapłaty

przez cały okres zwłoki płatne będą zwykłe odsetki od wyżej wymie-

nionej kwoty według marginalnej stopy procentowej Europejskiego

Banku Centralnego powiększone o trzy punkty procentowe;

4. Oddala jednogłośnie pozostałą część roszczenia skarżącego o zadość-

uczynienie.

51

Sporządzono w języku angielskim oraz określono pisenie 4 maja 2006 r.,

zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Françoise ELENS-PASSOS

Nicholas BRATZA

Zastępca Kanclerza Sekcji

Przewodniczący

Zgodnie z art. 45 § 2 Konwencji oraz zgodnie z zasadą 74 § 2 Regula-

minu Trybunału następująca opinia odrębna pana Pavlovschi jest dołączona

do wyroku.

52

OPINIA ODRĘBNA SĘDZIEGO PAVLOVSCHI

Dnia 4 kwietnia 2006 r. Czwarta Sekcja rozpatrując sprawę Celejewski

przeciwko Polsce, stwierdziła naruszenie art. 5 § 3 Konwencji.

Bardzo żałuję, lecz nie mogę zgodzić się z decyzją większości (sędziów)

w niniejszej sprawie. W mojej ocenie, pomimo faktu, iż skarżący spędził cał-

kiem znaczny okres w tymczasowym areszcie, nie miało miejsca naruszenie

ww. artykułu Konwencji.

Moim zdaniem niniejsza sprawa jest sprawą z pogranicza i wymaga bar-

dziej uważnego rozpatrzenia.

Skarżący spędził w tymczasowym areszcie 3 lata i 9 miesięcy, co na pierw-

zy rzut oka wydaje się być okresem nadmiernym. Ale tylko na pierwszy rzut

oka. Trochę bardziej uważne prześledzenie sprawy wykazałoby, iż w konkret-

nych okolicznościach niniejszej sprawy ten okres nie jest wcale nadmierny.

Zgodnie z obserwacjami Rządu skarżący miał przeszłość kryminalną. Dnia

6 marca 1998 r. został skazany na 5 i pół roku pozbawienia wolności i przeby-

wał w więzieniu do dnia 5 października 1999, kiedy to został zwolniony, gdyż

rozpocząl współpracę z Centralnym Biurem Śledczym. Jednakże zwolniony

z więzienia, zaczął sam organizować swoją własną grupę przestępczą.

Skarżący został tymczasowo aresztowany dnia 7 marca 2002 r. z powodu

uzasadnionego przypuszczenia, że popełnił szereg przestępstw, w tym porwa-

nie z żądaniem okupu oraz wymuszenia okupu.

Dnia 14 sierpnia 2003 r. Prokurator Okręgowy w Katowicach wniósł

przeciwko skarżącemu i dziewięciu innym osobom akt oskarżenia zawierają-

cy 41 zarzutów. Skarżący został oskarżony o popełnienie 13 czynów, głównie

przestępstw, w tym trzech poważnych zbrodni popełnionych w wyniku dzia-

łania w przestępczej grupie zorganizowanej.

Dnia 2 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy w Katowicach postanowił zastoso-

wać wobec oskarżonego areszt tymczasowy w związku z innym postępowa-

niem toczącym się przeciwko niemu. Skarżący został również w późniejszym

czasie oskarżony w tym postępowniu.

Dnia 20 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie wydał wyrok.

Skarżący został skazany na 14 lat pozbawienia wolności.

Nie wynika wyraźnie z materiału znajdującego się w naszej dyspozycji,

kiedy sprawa skarżącego została skierowana do ponownego rozpatrzenia, lecz

nie było to później niż dnia 17 października 2003 r., kiedy to zgodnie z ob-

serwacjami Rządu sprawa została przesłana do Sądu Okręgowego w Często-

chowie. Znaczy to, że postępowanie przygotowawcze w niniejszej sprawie

zostało ukończone w czasie 19 miesięcy. W tym czasie władze polskie zdołały

zgromadzić materiał dowodowy w sprawie 41 przestępstw uważanych za po-

pełnione przez 10 oskarżonych działających na terenie Śląska i Małopolski

w okresie od października 2000 r. do marca 2001 r.

53

Mając na uwadze imponującą pracę wykonaną przez organy śledcze w ni-

niejszej sprawie, nie mogę zrozumieć, dlaczego większość (sędziów) nie wzię-

ła tego pod uwagę. Moim osobistym zdaniem okres 19 miesięcy przeznaczo-

ny na tak skomplikowaną pracę śledczą może być istotnie uznany jako rekord

i byłoby rzeczą niesprawiedliwą krytykować za to polskie władze.

W zakresie, w jakim rozpatrywanie sprawy przez sąd jest brane pod uwa-

gę, należy wskazać, iż następne 26 miesięcy trwało ustalenie listy zarzutów

przedstawianych skarżącemu.

Dnia 2 października 2004 r. i dnia 20 maja 2005 r. Sąd Apelacyjny w Kato-

wicach znów przedłużył tymczasowe aresztowniae wobec skarżącego. W póź-

niejszym postanowieniu sąd przeanalizował przebieg postępowania, nie stwier-

dził żadnych opóźnień i orzekł, iż postępowanie przebiegało zgodnie z zapla-

nowanym terminarzem. Sąd zwrócił uwagę na szczególnie złożony charakter

sprawy dotyczącej zorganizowanej grupy przestępczej oskarżonej o popełnienie

szeregu przestępstw oraz na zgromadzony materiał dowodowy.

W rzeczywistości wydaje się, iż skarżący w swojej skardze nie udoku-

mentował żadnego okresu nieuzasadnionej bezczynności sądu, która teore-

tycznie mogłaby być przypisana polskim organom sądowym.

Ponadto, co zresztą wynika z obserwacji złożonych przez Rząd, któ-

re zresztą nie były kwestionowane przez skarżącego, długość postępowania

w zasadniczej mierze była spowodowana poprzez zachownie skarżącego oraz

jego obrońcy.

Dla przykładu, dnia 18 marca 2005 r. skarżący złożył wniosek o przeka-

zanie sprawy do prokuratury w celu uzupełnienia postępowania o nowy zarzut

z art. 258 § 3 Kodeksu karnego. Dnia 22 marca 2005 r. złożył wniosek o do-

konanie konfrontacji jednego ze współoskarżonych M.B. ze świadkiem A.Z.

Dnia 28 czerwca 2005 r. sformułował cztery nowe wnioski dowodowe itp.

Moim zdaniem okres 26 miesięcy na rozpatrzenie przez sąd sprawy prze-

ciwko skarżącemu i 9 innym oskarżonym, pod zarzutem popełnienia 41 prze-

stępstw w różnych regionach Polski, bez żadnych nieuzasadnionych opóź-

nień, z regularnie wyznaczanymi i przeprowadzanymi rozprawami oraz przy

przyczynieniu się skarżącego do przewlekłości postępowania nie może być

uznany za nadmiernie długi oraz wymagający międzynarodowej ochrony

praw skarżącego na podstawie art. 5 § 3 Konwencji.

Biorąc pod uwagę kryminalną przeszłość skarżącego, poważny charakter

oraz dużą liczbę zarzucanych mu czynów, jak również wszystkie inne wyżej

przedstawione powody w połączeniu z faktem, iż przedłużając tymczasowe

aresztowanie skarżącego, krajowe organy sądowe regularnie przedstawiały

nowe podstawy uzasadniające i wyjaśniające swoje decyzje, uważam, iż w tej

sprawie istniały „istotne” oraz „wystarczające” powody aresztownia skarżą-

cego oraz, że polskie władze sądowe wykazały należytą staranność, którą na-

leży wykazywać w tego rodzaju sprawach.

54

Poza tym wysoka kara – 14 lat pozbawienia wolności – nałożona na skar-

żącego za jego przestępczą działalność, w przeciwieństwie do sprawy Dudek

przeciwko Polsce, obiektywnie uzasadnia poważny charakter podejrzeń i za-

rzutów przeciwko niemu, popartych istniejącymi dowodami.

Reasumując, uważam, iż w niniejszej sprawie nie mastąpiło naruszenie

prawa skarżącego wynikającego z art. 5 § 3 Konwencji.

55