EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA RASMUSSEN przeciwko POLSCE

(Skarga nr 38886/05)

WYROK – 28 kwietnia 2009 r.

W sprawie Rasmussen przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan J. C^ASADEVALL, Przewodniczący,

Pan G. BONELLO,

Pani L. M^IJOVIĆ,

Pan D. T. BJÖRGVINSSON,

Pan J. ŠIKUTA,

Pan L. Bianku, sędziowie,

Pan R. Wieruszewski, sędzia ad hoc mianowany przez państwo

członkowskie,

oraz Pan L. Early, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym w dniu 7 kwietnia 2009 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 38886/05) wniesionej przeciwko

Rzeczypospolitej Polskiej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na

podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności („Konwencja”) przez polską obywatelkę, Alicję Rasmussen („skar-

żąca”) w dniu 5 października 2005 r.

2. Skarżącą reprezentował mec. M. Pietrzak, prawnik z Warszawy. Rząd

polski („Rząd”) reprezentowany był przez swojego pełnomocnika, pana

J. Wołąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

3. Skarżąca twierdziła, że postępowanie lustracyjne było w jej przypadku

niesprawiedliwe i naruszało art. 6 § 1 Konwencji. Skarżąca narzekała, przy-

wołując art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, że w wyniku postępowania lu-

22

stracyjnego została pozbawiona szczególnego statusu w zakresie ubezpiecze-

nia społecznego jako sędzia w stanie spoczynku.

4. W dniu 13 września 2007 r. Przewodniczący Czwartej Sekcji Trybu-

nału podjął decyzję o zakomunikowaniu Rządowi skargi wniesionej przez

skarżącą. W dniu 7 kwietnia 2009 r. Trybunał postanowił, że na mocy art. 29

ustęp 3 Konwencji meritum skargi zostanie rozpatrzone w tym samym czasie

co jej dopuszczalność.

5. Pan L. Garlicki, sędzia mianowany w imieniu Polski, wycofał się

z udziału w sprawie (art. 28 Regulaminu Trybunału). Rząd mianował więc

pana R. Wieruszewskiego jako sędziego mianowanego ad hoc (art. 29 Regu-

laminu Trybunału).

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżąca urodziła się w 1948 r. i mieszka w Szczecinie.

6. Skarżąca przez czterdzieści siedem lat pracowała jako sędzia. Na mocy

zmiany ustawy z 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, która weszła

w życie 17 października 1997 r., wprowadzono instytucję „sędziego w stanie

spoczynku” (patrz punkt 24 poniżej).

4 grudnia 1997 r. skarżącej, która przeszła na emeryturę w dniu 8 lipca

1997 r. z powodu złego stanu zdrowia, przyznano status „sędziego w stanie

spoczynku”. Na mocy odpowiednich przepisów prawa krajowego sędziowie

przeniesieni w stan spoczynku nabyli, z dniem 1 stycznia 1998 r., prawo do

otrzymywania miesięcznie specjalnego uposażenia emerytalnego w wysoko-

ści 75% ostatniego pobieranego pełnego wynagrodzenia (sędziowski stan spo-

czynku).

7. W dniu 3 sierpnia 1997 r. ustawa lustracyjna weszła w życie. W wyniku

dalszej nowelizacji ustawy z 17 grudnia 1997 r. z 1985 r., która weszła w ży-

cie 15 sierpnia 1998 r., sędziowie w stanie spoczynku, którzy nabyli prawa do

specjalnego uposażenia emerytalnego, zostali objęci obowiązkiem złożenia

oświadczenia lustracyjnego. We wrześniu 1998 r. skarżąca złożyła oświad-

czenie zgodnie z wymogami ustawy lustracyjnej, stwierdzając, że nigdy nie

współpracowała z komunistycznymi organami bezpieczeństwa.

8. Następnie, w nieokreślonym terminie, Rzecznik Interesu Publicznego

wniósł do Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który występował w charakterze

sądu lustracyjnego pierwszej instancji, o wszczęcie postępowania wobec skar-

żącej na mocy ustawy lustracyjnej na takiej podstawie, że skarżąca skłamała

w swoim oświadczeniu lustracyjnym, zaprzeczając, iż współpracowała z ko-

munistycznymi organami bezpieczeństwa. Rzecznik Interesu Publicznego

oparł się na dokumentach stwierdzających, że w roku 1986 skarżąca wyraziła

23

zgodę na współpracę, a latach 1986-1988 dostarczyła piętnaście pisemnych

raportów.

9. W toku postępowania skarżąca była reprezentowana przez prawnika.

Zarówno skarżąca, jak i jej pełnomocnik, mieli dostęp do akt sprawy w kance-

larii tajnej sądu lustracyjnego. Mogli także sporządzać notatki. Niemniej no-

tatki te można było sporządzać jedynie w specjalnym notatniku, który został

zaplombowany i złożony w kancelarii tajnej. Mogli sporządzać notatki, ale te

notatki musiały pozostać w kancelarii.

10. W terminie nieokreślonym odbyła się rozprawa dotycząca skarżącej

przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie jako sądem pierwszej instancji. Roz-

prawa była tajna. Skarżąca odpowiadała na pytania zadawane przez sąd i usto-

sunkowywała się w kwestii dowodów przedstawianych przez sąd. Akta sprawy

skarżącej zawierały jej oświadczenie lustracyjne, kopie niektórych dokumen-

tów z akt skarżącej zgromadzone przez komunistyczne organy bezpieczeństwa

oraz wniosek Rzecznika o wszczęcie postępowania lustracyjnego.

11. 7 kwietnia 2004 r. sąd wydał wyrok, w którym stwierdził, że skarżąca

złożyła niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, ponieważ była tajnym

współpracownikiem komunistycznych organów bezpieczeństwa. Sąd stwier-

dził, że dokumenty znajdujące się w aktach sprawy były niekompletne, ale

niemniej były wystarczające, by stwierdzić, że skarżąca była tajnym współ-

pracownikiem. Skarżąca odwołała się od tego wyroku.

12. 4 listopada 2004 r. ten sam sąd, występując w charakterze sądu odwo-

ławczego, utrzymał wyrok, od którego skarżąca się odwołała, podtrzymując,

że dowody w sprawie były wystarczające, by uznać, że skarżąca świadomie

i umyślnie współpracowała z komunistycznymi organami bezpieczeństwa.

Skarżąca wniosła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, która została od-

rzucona postanowieniem Sądu Najwyższego wydanym w dniu 7 kwietnia

2005 r.

13. Od stycznia 1998 r. do maja 2005 r. skarżąca otrzymywała 4614 zł

miesięcznie (3738 zł netto) jako specjalne uposażenie emerytalne.

14. Następnie, 19 maja 2005 r., Krajowa Rada Sądownictwa, działając na

podstawie wniosku złożonego przez Ministerstwo Sprawiedliwości, wszczęła

postępowanie o pozbawieniu skarżącej statusu sędziego w stanie spoczynku.

Podjęła ona także decyzję o tym, że wypłata specjalnego uposażenia emery-

talnego należnego skarżącej zostanie wstrzymana z dniem 19 maja 2005 r.

15. W piśmie procesowym do Rady skarżąca dowodziła, że decyzja o po-

zbawieniu jej specjalnego uposażenia była niezgodna z prawem, ponieważ

wymogi ustawy lustracyjnej nie dotyczą sędziów w stanie spoczynku. Anawet

jeżeli zakładając, że sędziowie w stanie spoczynku mieli obowiązek złożenia

oświadczenia lustracyjnego, nie mogli oni zostać pozbawieni swojego statusu

na podstawie przepisów Ustawy. W każdym razie taka decyzja może zostać

podjęta dopiero po przeprowadzeniu postępowania dyscyplinarnego zgodnie

z zapisem ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, a w tym przypadku

24

żadnego takiego postępowania nie przeprowadzono. Skarżąca wnosiła o przy-

wrócenie wypłacania przysługującej jej specjalnej emerytury.

16. 20 lipca 2005 r. Krajowa Rada Sądownictwa podjęła uchwałę pozba-

wiającą skarżącą prawa do specjalnej emerytury, do której była uprawniona

jako sędzia w stanie spoczynku. Skarżąca odwołała się, w zasadzie powtarza-

jąc argumenty podniesione w piśmie złożonym Radzie.

17. 7 grudnia 2005 r. Sąd Najwyższy oddalił jej zażalenie na tę uchwałę.

18. W sierpniu 2005 r. skarżąca zwróciła się do ZUS o przyznanie zwykłej

emerytury. Jej wniosek został odrzucony na mocy decyzji z dnia 28 listopada

2005 r., ponieważ stwierdzono, że skarżąca nie przepracowała ustawowego

okresu trzydziestu lat uprawniającego do emerytury.

19. Następnie, w kwietniu 2006 r., przyznano jej rentę z tytułu częściowej

niezdolności do pracy w miesięcznej wysokości 1351zł (1124 netto) od dnia

1 sierpnia 2005 r., to jest od pierwszego dnia miesiąca, w którym skarżąca

złożyła wniosek o przyznanie zwykłej emerytury, do 31 października 2008 r.,

to jest w chwili, gdy skarżąca osiągnie ustawowy wiek emerytalny.

20. Z dniem 1 marca 2008 r. renta skarżącej została przeliczona według

wskaźnika inflacji. Od tej daty otrzymywała ona kwotę 1438 zł miesięcznie

(1196 zł netto).

21. Od dnia 1 października 2008 r. skarżąca otrzymywała miesięczną

emeryturę w wysokości 2062 zł (1693 zł netto).

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

22. 3 sierpnia 1997 r. ustawa lustracyjna (ustawa o ujawnieniu pracy lub

służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach

1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne) weszła w życie. Jej celem było

zapewnienie przejrzystości w kwestii osób piastujących funkcje publiczne,

które współpracowały z organami bezpieczeństwa w okresie komunizmu.

Ustawa przestała obowiązywać 15 marca 2007 r. Właściwe przepisy prawa

krajowego i praktyka zostały w sposób wyczerpujący opisane w następują-

cych wyrokach: Matyjek p. Polsce, wyrok nr 38184/03, §§ 27-38, 24 kwietnia

2007 r.; Bobek p. Polsce, wyrok nr 68761/01, §§ 18-43, 17 lipca 2007; oraz

Luboch p. Polsce, wyrok nr 37469/05, §§ 28-39, 15 stycznia 2008 r.).

23. 17 października 1997 weszły w życie zmiany z 28 sierpnia 1997 do

ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych z 1985 r. („Prawo z 1985 r.”)

(„zmiany z października”). Zmiany wprowadzały instytucję „sędziego w stanie

spoczynku”. Dalsze zmiany, które weszły w życie w dniu 1 stycznia 1998 r.,

wprowadzały zapis, że sędziemu przechodzącemu lub przeniesionemu w stan

spoczynku z powodu wieku, choroby lub utraty sił przysługuje uposażenie

w wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat, po-

bieranych na ostatnio zajmowanym stanowisku.

25

24. 15 sierpnia 1998 r. weszły w życie dalsze zmiany z 17 grudnia 1997 r.

do ustawy z 1985 r. („zmiany z grudnia”). Zmiany do ustawy przewidywały

między innymi co następuje:

„Artykuł 78... § 1. Sędzia w stanie spoczynku jest obowiązany dochować

godności sędziego.

§ 2. Za uchybienie godności sędziego po przejściu w stan spoczynku oraz

uchybienie godności urzędu sędziego w okresie pełnienia służby sędzia w stanie

spoczynku odpowiada dyscyplinarnie”

25. Zmiany z grudnia przywidywały, między innymi, co następuje:

„Artykuł 7 § 6. Sędziowie, ... którzy nabyli uprawnienia emerytalne lub ren-

towe podlegają obowiązkowi składania deklaracji przewidzianemu w ustępie 18

[Ustawy lustracyjnej z 1997 r.].

Artykuł 8 § 1. Sędziowie w stanie spoczynku, ... którzy pracowali lub pełnili

służbę w [państwowych organach bezpieczeństwa] lub którzy złożyli niezgod-

ne z prawdą oświadczenie lustracyjne dotyczące takiej służby, zatrudnienia lub

współpracy [z takimi organami] tracą uprawnienia do statusu sędziego w stanie

spoczynku i uposażenia przysługującego sędziom posiadającym status sędziego

w stanie spoczynku.

§ 3. Okoliczności określone w § 1 ustala się zgodnie z procedurą określoną

w [Ustawie lustracyjnej z 1997 r.]. Utrata uprawnień jest skuteczna z dniem wy-

dania wyroku.”

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ART. 6 UST. 1 KONWENCJI

26. Skarżąca zażaliła się, że postępowanie dotyczące jej lustracji było nie-

sprawiedliwe. Oparła się o treść art. 6 § 1 Konwencji, który w tym zakresie

stanowi:

„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego

sprawy... przez... sąd... w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej.

3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej

prawo do: ...

(b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony”.

A. Dopuszczalność

27. Rząd, po pierwsze, argumentował, że skarżąca złożyła specjalną skar-

gę dotyczącą dostępu do akt i możliwości sporządzania kopii dokumentów

jedynie w piśmie z 9 lipca 2007 r. Stał na stanowisku, że jej wstępne zażalenia

odnosiły się do istotnych kwestii dotyczących procedury lustracyjnej, głównie

26

kwestii oceny dowodów i zastosowania konkretnych przepisów dotyczących

bycia tajnym i świadomym współpracownikiem organów bezpieczeństwa.

Wnioskowano, aby na tym etapie postępowania skarga została uznana za nie-

dopuszczalną z powodu niespełnienia wymogu wniesienia skargi w ciągu sze-

ściu miesięcy, określonego w art. 35 § 1 Konwencji.

28. Skarżąca twierdziła, że już we wstępnym wniosku z 5 października

2005 r., wyraźnie zażaliła się na niesprawiedliwość postępowania lustracyj-

nego. Dowodziła, że naruszenia procedury, których zażalenie dotyczyło, obej-

mowały między innymi naruszenie domniemania niewinności. Jej kolejne

wnioski miały na celu uzupełnienie i poprawienie treści zażalenia. Nie były to

nowe zażalenia i nie rozszerzały zakresu oryginalnego zażalenia.

29. Trybunał ponownie podkreśla, że jeśli skarżący wniesie zażalenia

poza sześciomiesięcznym terminem, które to zażalenia dotyczą szczególnych

aspektów wstępnego zażalenia złożonego zgodnie z wymogiem sześciu mie-

sięcy, wówczas uznaje się, że takie zażalenia zostały złożone w tym termi-

nie (patrz Paroisse gréco-catholique Sâmbăta Bihor p. Rumunii (wyrok), nr

48107/99, 25 maja 2004 r.). Trybunał jest zdania, że w obecnej sprawie od-

niesienie do ogólnej niesprawiedliwości procedury było wystarczające, żeby

uznać, iż skarżąca spełniła wymóg dotyczący terminu. W związku z tym za-

strzeżenie Rządu musi zostać oddalone.

30. Rząd dalej dowodził, że skarżąca nie wyczerpała wszystkich środków

odwoławczych przewidzianych prawem wewnętrznym, zgodnie z wymogiem

art. 35 § 1 Konwencji. Dowodzono, że skarżąca nie twierdziła przed sądami

krajowymi, nawet co do jego istoty, że proces lustracyjny był niesprawiedli-

wy. W szczególności ani na etapie postępowania odwoławczego, ani kasacji

nie kwestionowała ona ograniczeń dotyczących jej dostępu do akt sprawy i do-

mniemanego ograniczenia jej prawa do obrony. Rząd zwrócił uwagę, że to po-

stanowienie bezpośrednio odnosi się do postępowania przed sądem krajowym.

31. Rząd dowodził, że skarżąca nie skorzystała ze środka odwoławcze-

go przewidzianego art. 79 §1 Konstytucji. Twierdził, że sąd uznał, że nawet

jeśli Trybunał Konstytucyjny nie był sądem właściwym do tego, by uchylić

indywidualny wyrok, ponieważ jego rolą jest orzekanie o zgodności przepi-

sów z konstytucją, to wyroki Trybunału stwierdzające niekonstytucyjność

ustaw czy innych przepisów, dają prawo do ponownego rozpatrzenia niektó-

rych indywidualnych spraw albo do unieważnienia prawomocnych postano-

wień (patrz Szott-Medyńska p. Polsce, wyrok nr 47414/99, 9 października

2003 r.).

32. Skarżąca nie podzieliła argumentów Rządu, twierdząc, że w jej przy-

padku indywidualna skarga konstytucyjna nie stanowiłaby skutecznego środ-

ka odwoławczego.

33. Trybunał uznaje, że kwestia, czy skarżąca mogłaby skutecznie zakwe-

stionować przepisy regulujące dostęp do akt sprawy i określające cechy po-

stępowania lustracyjnego wiąże się z oceną przez Trybunał spełnienia przez

27

Polskę wymogu „uczciwego procesu” w myśl art. 6 § 1 Konwencji (patrz

wyrok w sprawie Bobek, cytowany powyżej, § 48, oraz wyrok w sprawie Ma-

tyjek, cytowany powyżej, § 42). Zatem Trybunał łączy ze sprawą wniosek

o niedopuszczalność Rządu na podstawie niewyczerpania krajowych środków

odwoławczych.

34. Trybunał uważa więc, że niniejsza skarga nie jest w sposób oczywisty

nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 Konwencji. Trybunał dalej zauważa,

że skarga nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów. Skarga

musi zostać zatem uznana za dopuszczalną.

B. Meritum

1. Opinie stron

35. Skarżąca zażaliła się, że postępowanie dotyczące jej oświadczenia lu-

stracyjnego było niesprawiedliwe. Nie było to postępowanie jawne. Skarżąca

nie miała dostępu do akt sprawy w takim zakresie, w jakim, powinna, aby

zasada równości broni pomiędzy nią a Rzecznikiem Interesu Publicznego zo-

stała zapewniona. Nie mogła ani sporządzać ani zatrzymać notatek w trakcie

postępowania lustracyjnego, ponieważ można było zapoznawać się z aktami

wyłącznie w kancelarii tajnej sądu lustracyjnego, przy czym skarżąca nie mo-

gła także notatek tych wynosić poza kancelarię tajną. Nie mogła ona także ani

kopiować dokumentów znajdujących się w aktach, ani wynosić ich poza teren

sądu, chyba że na dziesięć minut przed rozprawą. W wyniku tego jej obrona

była nieskuteczna.

36. Rząd dowodził, że prawo skarżącej do sprawiedliwego procesu oraz

zasada równości broni były w pełni respektowane. Skarżąca miała pełen

dostęp do wszelkich dokumentów stanowiących dowód w sprawie, mogła

sporządzać notatki i korzystać z tych notatek podczas rozpraw. Na mocy po-

stanowień ustawy lustracyjnej gwarancje proceduralne zapisane w kodeksie

postępowania karnego stosuje się do postępowań lustracyjnych. Trybunał

Konstytucyjny zbadał te gwarancje w szeregu przypadkach i orzekł, że speł-

niają one wymagania sprawiedliwego procesu. Podobnie skarżąca w swoich

odwołaniach skarżyła się na domniemaną niesprawiedliwość procedury, ale

wszystkie jej odwołania zostały odrzucone przez sądy krajowe.

37. Rząd przyznał, że na mocy przepisów ustawy o ochronie informacji

niejawnych z 1999 r. oraz na podstawie art. 156 § 4 kodeksu postępowania

karnego, dowody w niniejszej sprawie zostały uznane za informacje niejawne.

Niemniej skarżąca miała pełny dostęp do tych dokumentów w toku postępo-

wania. Wszystkie dokumenty, na podstawie których Rzecznik Interesu Pu-

blicznego przygotował sprawę przeciwko skarżącej, zostały włączone do akt

sprawy. Jedyne ograniczenie nałożone na skarżącą i jej adwokata było takie, że

mogli oni zapoznawać się z dokumentami jedynie w kancelarii tajnej sądu lu-

28

stracyjnego. Nie istniały ograniczenia dotyczące ilości czasu przeznaczonego

na zapoznawanie się z tymi dokumentami w kancelarii tajnej, którym poddana

byłaby skarżąca czy jej adwokat. Na wniosek sądu lustracyjnego oryginały

dokumentów pochodzące z akt komunistycznych organów bezpieczeństwa

zostały do sądu dostarczone, a skarżąca miała dostęp do oryginałów.

38. Rząd dowodził także, że skarżąca miała prawo sporządzania notatek

na podstawie akt. Notatki mogły być sporządzane w specjalnym notatniku,

który był następnie umieszczany w kopercie, którą zaklejano i deponowano

w kancelarii tajnej. Ta sama procedura dotyczyła notatek sporządzanych pod-

czas rozpraw. Koperta z notatnikiem w środku mogła zostać otwarta jedynie

przez osobę, która notatki sporządziła. Rząd podkreślił, że powyższe zasady

umożliwiły skarżącej aktywny udział w rozprawach i zarówno jej adwokat jak

i ona sama aktywnie z tej możliwości korzystali. Co więcej, wszelkie dowody

zostały skarżącej i jej adwokatowi ujawnione podczas rozpraw. Podsumowu-

jąc, jedyne ograniczenie nałożone na skarżącą polegało na tym, że miała ona

dostęp do informacji niejawnych w kancelarii tajnej sądu lustracyjnego oraz

że musiała deponować swój notatnik w tej kancelarii, co nie miało wpływu

na możliwość skarżącej zapoznania się z dowodami przeciwko niej w sposób,

który naruszałby jej prawo do obrony.

39. Rząd podsumował, że nie doszło w tym przypadku do naruszenia

art. 6 § 1.

2. Ocena Trybunału

40. Trybunał, po pierwsze, zauważa, że jego zadaniem jest określenie,

czy w postępowaniu wszczętym przeciwko skarżącej na podstawie ustawy

lustracyjnej z 1997 r. zachowana została zasada „sprawiedliwego procesu”

w rozumieniu art. 6 Konwencji. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że gwaran-

cje proceduralne wywodzące się z art. 6 Konwencji, a dotyczące postępowa-

nia karnego, odnoszą się także do postępowania lustracyjnego (patrz wyrok

w sprawie Matyjek, cytowany powyżej). Trybunał podnosił w dalszej części,

że gwarancje określone w ust. 3 art. 6 są szczególnymi aspektami prawa do

sprawiedliwego procesu określonymi ogólnie w ust. 1. Z tego powodu Try-

bunał uważa za właściwe, aby rozpatrzyć skargę skarżącej, biorąc pod uwagę

te dwa przepisy łącznie (patrz Edwards p. Zjednoczonemu Królestwu, wyrok

z dnia 16 grudnia 1992 r., seria A nr 247-B, str. 34, § 33; oraz wyrok w spra-

wie Matyjek, cytowany powyżej, §§ 53-54).

41. Zgodnie z zasadą równości broni, która jest jednym z elementów

szeroko pojętego uczciwego procesu, każda ze stron musi mieć zapewnioną

możliwość zaprezentowania swojej sprawy w takich okolicznościach, które

nie powodują, że sytuacja tej osoby w stosunku do oponenta staje się znaczą-

co gorsza (patrz na przykład Jespers p. Belgii, nr 8403/78, decyzja Komisji

z dnia 15 października 1980 r., Wyroki i sprawozdania (DR) 27, str. 61; Fo-

ucher p. Francji, wyrok z dnia 18 marca 1997 r., Sprawozdania z wyroków

29

i decyzji 1997-II, § 34; oraz Bulut p. Austrii, wyrok z dnia 22 lutego 1996 r.,

Sprawozdania 1996-II, str. 380-81, § 47). Trybunał dalej zauważa, że aby

proces oskarżonego był sprawiedliwy, wszelkie trudności, na które natrafia

obrona poprzez ograniczenie jej praw, muszą znaleźć właściwą przeciwwagę

w procedurach, których przestrzegają władze sądownicze (patrz Doorson p.

Holandii, wyrok z dnia 26 marca 1996 r., Sprawozdania 1996-II, str. 471,

§ 72; oraz Van Mechelen i Inni p. Holandii, wyrok z dnia 23 kwietnia 1997 r.,

Sprawozdania 1997-III, str. 712, § 54).

42. Trybunał zajmował się już problematyką związaną z postępowaniem

lustracyjnym w sprawie Turek p. Słowacji (skarga nr 57986/00, § 115, ECHR

2006-... (wypisy)). Trybunał wskazał wówczas, że o ile dowody w konkretnym

przypadku nie wskazują na co innego, nie można zakładać, że wciąż istnieje

trwały i rzeczywisty interes państwa we wprowadzaniu ograniczeń w dostępie

do materiałów określonych jako niejawne w poprzednim reżimie. Dzieje się

tak, ponieważ procesy lustracyjne ze względu na swój charakter mają na celu

ustalenie faktów z okresu komunizmu i nie są bezpośrednio związane z bieżą-

cą działalnością organów bezpieczeństwa. Procesy lustracyjne nieuchronnie

polegają na badaniu dokumentów dotyczących działalności byłych komuni-

stycznych organów bezpieczeństwa, a wybór i ujawnienie tych dokumentów

zależy od decyzji obecnych organów bezpieczeństwa. Jeżeli osobie, której

dotyczą materiały niejawne, odmawia się dostępu do nich w całości lub czę-

ści, możliwość zaprzeczenia wersji faktów organów bezpieczeństwa zostaje

stanowczo ograniczona.

Te rozważania pozostają istotne w niniejszej sprawie, bez względu na

pewne różnice w systemie lustracyjnym w Polsce (patrz także wyrok w spra-

wie Matyjek p. Polce, cytowany powyżej, § 56; wyrok w sprawie Bobek p.

Polsce, cytowany powyżej, § 57; oraz wyrok w sprawie Luboch p. Polsce,

cytowany powyżej, § 62).

43. Biorąc pod uwagę okoliczności niniejszej sprawy, Trybunał zbada

najpierw zarzut skarżącej o naruszeniu zasady równości broni w rzeczonym

postępowaniu. W związku z tym sąd najpierw zauważa, w ocenie Trybunału

poza dyskusją pozostaje to, że materiały wytworzone przez komunistyczne

organy bezpieczeństwa w momencie ich tworzenia miały charakter tajny. Ich

niejawny charakter został zachowany przez Biuro Bezpieczeństwa Narodo-

wego. Co najmniej część dokumentów związanych ze sprawą skarżącej po-

została tajna. Jednakże Trybunał podkreśla po raz kolejny swoje uprzednie

stanowisko, że sytuacja taka jest nie do pogodzenia z rzetelnością procedury

lustracyjnej, w tym z zasadą równości broni (patrz wyrok w sprawie Turek,

cytowany powyżej, § 115; wyrok w sprawie Matyjek, cytowany powyżej,

§ 57; oraz wyrok w sprawie Bobek, cytowany powyżej, § 58).

44. Po drugie, Trybunał zauważa również, że na etapie przedprocesowym

Rzecznik Interesu Publicznego dysponował prawem dostępu, w kancelarii taj-

nej swojego Biura albo Instytutu Pamięci Narodowego, do wszystkich doku-

30

mentów dotyczących osoby lustrowanej wytworzonych przez komunistyczne

służby specjalne. Po wszczęciu postępowania lustracyjnego również skarżąca

uzyskała dostęp do dotyczących jej dokumentów. Niemniej jednak, stosownie

do art. 156 kodeksu postępowania karnego oraz art. 52 ust. 2 ustawy o ochro-

nie informacji niejawnych z 1999 r., nie dysponowała ona możliwością wy-

konywania kopii materiałów znajdujących się w sądzie, a ponadto dokumenty

niejawne dostępne były jedynie w kancelarii tajnej sądu lustracyjnego. Trybu-

nał zauważ, że ten stan faktyczny został potwierdzony przez Rząd.

45. Trybunału nie przekonało stanowisko Rządu, że te same ogranicze-

nia związane z dostępem do informacji niejawnych na etapie procesowym

dotyczyły także Rzecznika Interesu Publicznego. Na mocy przepisów pra-

wa krajowego Rzecznik, jako organ państwowy, został wyposażony w te

same uprawnienia co prokurator. Na mocy art. 17 ust. e ustawy lustracyjnej

Rzecznik Interesu Publicznego ma pełen dostęp do dokumentów dotyczących

osoby lustrowanej, autorstwa, między innymi, poprzednich organów bezpie-

czeństwa. Jeśli istniała taka konieczność, mógł on przesłuchać świadka lub

wnieść o sporządzenie opinii przez biegłego sądowego. Rzecznik miał także

do dyspozycji kancelarię tajną wraz z osobami upoważnionymi do dostępu do

informacji niejawnych, co pozwalało im na dostęp do dokumentów uznanych

za tajne, przy czym osoby te zostały zatrudnione do przeanalizowania oświad-

czeń lustracyjnych w świetle istniejących dokumentów i przygotowywania

spraw na rozprawy lustracyjne.

46. Co więcej, żadna ze stron nie kwestionowała, że podczas zapozna-

wania się z aktami, skarżąca uprawniona była do robienia notatek. Niemniej,

notatki te mogły być sporządzane tylko w specjalnym notatniku, który został

zaplombowany i złożony w kancelarii tajnej. Notatników nie można było wy-

nosić poza kancelarię tajną, a dostęp do nich miał tylko ich autor. Podobne

rygory nałożone były na notatki sporządzane podczas rozpraw. Trybunał za-

uważa, że Rząd nie wskazał żadnej regulacji krajowej, która przyznawałaby

skarżącej prawo do wynoszenia notatek poza kancelarię tajną.

47. Trybunał ponownie podkreśla, że skuteczny udział skarżącej w pro-

cesie musi obejmować prawo do korzystania z notatek w celu przygotowa-

nia obrony niezależnie od tego, czy jest ona reprezentowana przez adwokata

(patrz Pullicino p. Malcie (wyrok), nr 45441/99, 15 czerwca 2000 r.). Zakaz

wynoszenia z sądu notatek sporządzonych podczas rozpraw oraz w kancelarii

tajnej całkowicie i skutecznie uniemożliwił skarżącej korzystanie z zawartych

w nich informacji w celu przygotowania obrony. Zarówno skarżąca, jak i jej

obrońca, musieli polegać tylko na swojej pamięci.

48. Biorąc pod uwagę potencjalne konsekwencje negatywnego orzeczenia

sądu lustracyjnego, mającego wpływ nie tylko na jej dobre imię, ale również

na utratę statusu sędziego w stanie spoczynku (patrz punkty 14 – 16 powyżej),

Trybunał uważa, że dla skarżącej niezwykle istotną była możliwość nieogra-

niczonego dostępu do akt sprawy oraz korzystania ze sporządzonych nota-

31

tek, a nawet jeśli było to konieczne, możliwość uzyskania kopii dokumentów

(patrz wyrok w sprawie Foucher, cytowany powyżej, § 36).

49. Trybunał po raz kolejny podkreśla, że jeśli państwo decyduje się na

wprowadzenie instrumentów lustracyjnych, musi zapewnić, że osoby, których

one dotyczą, będą dysponowały wszystkimi gwarancjami proceduralnymi

wskazanymi w Konwencji (patrz wyrok w sprawie Turek, cytowany powy-

żej, § 115; wyrok w sprawie Matyjek, cytowany powyżej, § 62; oraz wyrok

w sprawie Bobek, cytowany powyżej, § 69). Trybunał dopuszcza istnienie

sytuacji, w której interes państwa wymaga utrzymania niejawności niektórych

dokumentów, nawet tych, które wytworzone zostały przez organy bezpieczeń-

stwa poprzedniego reżimu. Niemniej jednak sytuacja taka powinna być wy-

jątkowa ze względu na czas, jaki upłynął od momentu ich wytworzenia. Na

rządzie ciąży obowiązek udowodnienia istnienia takiego interesu w konkret-

nej sprawie, ponieważ to, co jest dopuszczalne jako wyjątek, nie może stać się

regułą. W ocenie Trybunału system, w którym wynik postępowania lustracyj-

nego zależy od zrekonstruowania działań służb specjalnych poprzedniego re-

żimu, w sytuacji gdy większość istotnych dokumentów pozostaje tajna, a jed-

nocześnie decyzja o ich odtajnieniu pozostaje w dyspozycji obecnych służb

specjalnych, prowadzi do umieszczenia lustrowanego w sytuacji oczywiście

niekorzystnej dla niego.

50. Mając na względzie powyższe, Trybunał uważa, że w związku z nie-

jawnością dokumentów oraz ograniczeniami lustrowanego w dostępie do

nich, przede wszystkim w porównaniu z uprzywilejowaną pozycją Rzecznika

Interesu Publicznego, realizacja prawa skarżącej do rzetelnego procesu zo-

stała istotnie ograniczona. Zważywszy na specyficzny charakter postępowań

lustracyjnych i kumulację wyżej wskazanych okoliczności i reguł, Trybunał

uważa, że w praktyce doprowadziły one do nałożenia na skarżącą niereali-

stycznych obciążeń, pozostających w sprzeczności z wymogami zasady rze-

telnego procesu oraz zasady równości broni stron postępowania.

51. Pozostaje ustalić, czy skarżąca mogła zakwestionować pewne elemen-

ty postępowania lustracyjnego w swojej apelacji i skardze kasacyjnej. Biorąc

pod uwagę twierdzenie Rządu, że zasada dostępu do dokumentów oznaczo-

nych jako niejawne podlega odpowiednim przepisom regulującym kwestie

tajemnicy państwowej oraz właściwym przepisom kodeksu postępowania

karnego, Trybunał nie jest przekonany, że skarżąca, zarówno w apelacji, jak

i skardze kasacyjnej, mogła z powodzeniem zakwestionować wyroki ogłoszo-

ne w jej sprawie.

52. Skoro Rząd opiera się na skardze konstytucyjnej, to Trybunał wskazu-

je, że po pierwsze, zakwestionowanie ustawy lustracyjnej przed Trybunałem

Konstytucyjnym wielokrotnie nie udało się (patrz wyrok w sprawie Matyjek,

cytowany powyżej i wyrok w sprawie Bobek, cytowany powyżej, §§ 38-43).

Trybunał dalej zauważa, że Rządowi nie udało się wskazać, które przepisy

prawa krajowego powinny zostać w skardze konstytucyjnej zakwestionowa-

32

ne. Trybunał podkreślił, że skarga konstytucyjna jest skutecznym środkiem

odwoławczym dla celów art. 35 ust. 1 Konwencji wyłącznie, gdy domniema-

ne naruszenie Konwencji nastąpiło w wyniku bezpośredniego zastosowania

przepisu prawnego uznanego przez skarżących za niekonstytucyjny (patrz wy-

rok w sprawie Szott-Medyńska p. Polsce nr 47414/99, 9 października 2003 r.;

wyrok w sprawie Pachla p. Polsce nr 8812/02, 8 listopada 2005 r.; wyrok

w sprawie Wypych p. Polsce nr 2428/05, 25 października 2005 r.).

53. W związku z tym Trybunał stwierdza, że naruszenie Konwencji przy-

wołane w niniejszej sprawie nie może wywodzić się z bezpośredniego zasto-

sowania przepisu prawnego uznanego przez skarżących za niekonstytucyjny.

Było ono raczej wynikiem sposobu, w jaki zastosowano przepisy prawa kra-

jowego do przypadku skarżącej, a w szczególności wynikało z tzw. szcze-

gólnych okoliczności, o których mowa w art. 156 § 4 kodeksu postępowania

karnego, którego przepisy zezwoliły sądowi lustracyjnemu na ograniczenie

dostępu skarżącej do akt sprawy, sporządzania notatek i kopiowania doku-

mentów. Jednakże z orzecznictwa polskiego Trybunału Konstytucyjnego wy-

nika, że nie podlega jego kompetencji badanie, w jaki sposób stosuje się prze-

pisy prawa krajowego w danym przypadku.

54. W związku z tym nie zostało wykazane, że skarżąca miała do dyspo-

zycji odpowiednie środki odwoławcze przewidziane w przepisach prawa we-

wnętrznego, które umożliwiłyby jej zakwestionowanie elementów postępo-

wania lustracyjnego. W konsekwencji sprzeciw Rządu w kwestii wyczerpania

krajowych środków odwoławczych musi zostać odrzucony.

55. W świetle tych okoliczności Trybunał podsumowuje, że nie można

uznać postępowania lustracyjnego, jako całości, za sprawiedliwe w rozumie-

niu art. § 1 Konwencji rozumianego łącznie z art. 6 § 3. W związku z tym

doszło do naruszenia tych przepisów.

II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ART. 1 PROTOKOŁU NR 1

KONWENCJI

56. Skarżąca zażaliła się, że w wyniku wyroków uzyskanych w swojej

sprawie, została pozbawiona świadczenia z tytułu ubezpieczenia społecznego,

które na mocy prawa krajowego przysługuje sędziom w stanie spoczynku.

Odniosła się do art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji, który brzmi:

„Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do swojego mienia. Nikt nie może

być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na wa-

runkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa

międzynarodowego.

Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa

państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania

sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu

33

zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pienięż-

nych”

A. Dopuszczalność

57. Rząd argumentował, że skarżąca nie wyczerpała wszelkich krajowych

środków odwoławczych. Nie odwołała się ona od decyzji Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych z dnia 28 listopada 2005 r., na mocy której odmówiono jej

prawa do wcześniejszej emerytury (patrz punkt 19 powyżej). Skarżąca nie

zajęła się tym aspektem sprawy.

58. Trybunał zauważa, że ta część skargi nie dotyczy procedury związanej

z prawem skarżącej do zwykłej emerytury. Koncentruje się ona wyłącznie

na postanowieniach, w wyniku których skarżąca została pozbawiona swojego

statusu sędzi w stanie spoczynku i w konsekwencji utraciła swoje prawo do

specjalnego uposażenia emerytalnego. Ani nie pokazano, ani nie dowiedzio-

no, że skarżąca mogła zastosować jakiekolwiek dalsze środki odwoławcze

po wyroku Sądu Najwyższego w sprawie jej skargi kasacyjnej z 7 grudnia

2005 r. (patrz punkt 18 powyżej).

59. W związku z tym oddala zarzut Rządu o niedopuszczalności na pod-

stawie niewyczerpania dostępnych w prawie krajowym środków odwoław-

czych.

60. Trybunał uważa więc, że niniejsza skarga nie jest w sposób oczywisty

nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 Konwencji. Trybunał dalej zauważa,

że skarga nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów. Skarga

musi zostać zatem uznana za dopuszczalną.

B. Meritum

1. Opinie stron

61. Rząd podkreśla, że nie doszło do żadnego naruszenia praw skarżącej

gwarantowanych na mocy art. 1 Protokołu nr 1, ponieważ specjalne uposa-

żenie, które otrzymywała przed wyrokiem lustracyjnym było szczególnym

przywilejem przypisanym do pozycji, którą piastowała, a mianowicie sędzi

w stanie spoczynku. Stąd pozbawienie skarżącej tego prawa nie powinno zo-

stać uznane za pozbawienie jej prawa, które jest niezbywalne i nieodwołal-

ne. Należy to raczej traktować jako odmowa państwa uhonorowania, w ta-

kim przypadku jak skarżąca, prawa do specjalnego przywileju przyznanego

sędziom z chwilą zakończenia ich służby, jeśli spełniają oni nadal wymogi

o charakterze moralnym przypisywane sędziom.

62. Rząd w dalszej części dowodził, że jeżeli Trybunał uzna, że doszło

do naruszenia praw skarżącej, takie naruszenie wyczerpywało przepisy art. 1

Protokołu nr 1. Skarżąca nie została ukarana za to, że była współpracowni-

kiem organów bezpieczeństwa. Celem ustawy lustracyjnej z 1997 r. było ra-

34

czej poddanie krytyce tych osób pełniących funkcje publiczne, które podały

nieprawdziwe informacje w oświadczeniu lustracyjnym. Współpraca jako

taka nie uniemożliwia piastowania funkcji publicznych przez obywateli, po-

nieważ przedmiotem postępowania lustracyjnego jest jedynie prawdziwość

złożonego oświadczenia. Ochrona zasady zaufania obywatela do państwa

i prawa składania do przyjęcia rozwiązania zastosowanego w sprawie skarżą-

cej. Wymogi dotyczące sprawiedliwości społecznej gwarantowane na mocy

art. 2 konstytucji spowodowały, że koniecznym stało się dokonanie rozróżnie-

nia pomiędzy tymi sędziami, którzy złożyli prawdziwe oświadczenia i tymi,

którzy skłamali w swoich oświadczeniach lustracyjnych. Zaufanie jest jedną

z tych wartości, które państwo musi otaczać szczególną ochroną, w szczegól-

ności w przypadku sędziów.

63. Rząd wreszcie argumentował, że naruszenie nie było nieproporcjonal-

ne. Skarżąca utraciła szczególny status, ale nadal podlegała ochronie z tytu-

łu ubezpieczenia społecznego na zasadach ogólnych. Z chwilą, gdy skarżąca

zaczęła ubiegać się o emeryturę, jej sprawa została rozpatrzona na podstawie

przepisów dotyczących ubezpieczenia społecznego. Jej wniosek o przyznanie

wcześniejszej emerytury został odrzucony, ponieważ nie przepracowała ona

wymaganego okresu trzydziestu lat. Nadal mogła ubiegać się o przyznanie

zwykłej emerytury z chwilą osiągnięcia ustawowego wieku sześćdziesięciu

lat. W każdym razie decyzją z dnia 25 kwietnia 2006 r. przyznano jej pra-

wo do renty na podstawie częściowej niezdolności do pracy za cały okres od

1 sierpnia 2005 r. (gdy złożyła wniosek o przyznanie emerytury) do paździer-

nika 2008 r. Nie została więc pozbawiona środków na utrzymanie. Utrata sta-

tusu sędzi w stanie spoczynku spowodowała jedynie to, że zaczęły skarżącą

obowiązywać ogólne zasady systemu ubezpieczenia społecznego.

64. Skarżąca zażaliła się, że w wyniku wyroków uzyskanych w swojej

sprawie, została pozbawiona świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego,

które na mocy prawa krajowego przysługują sędziom w stanie spoczynku. Sę-

dziom w stanie spoczynku przysługuje uposażenie w wysokości siedemdzie-

siąt pięć procent ostatniego pełnego wynagrodzenia. Po uchwale Krajowej

Rady Adwokackiej z dnia 20 lipca 2005 r. (punkt 17 powyżej) utraciła swoje

uprawnienia do tego uposażenia. Jej pozycja społeczna została poważnie nara-

żona na szwank. Jako sędzia pracowała przez całe życie zawodowe. W wyni-

ku wyroków, od których się odwoływała, skarżąca utraciła swój uprzywilejo-

wany status i nie uzyskała prawa do zwykłej emerytury zgodnie z przepisami

prawa ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

65. Skarżąca dowodziła, że na mocy Rezolucji nr 1096 (1996) Zgroma-

dzenia Parlamentarnego Rady Europy o środkach demontażu dziedzictwa po

byłych totalitarnych ustrojach komunistycznych, lustracja nie powinna być

formą zemsty lub kary. Celem lustracji jest to, aby byli współpracownicy

komunistycznych służb bezpieczeństwa nie piastowali funkcji publicznych.

W jej przypadku postępowanie lustracyjne było niesprawiedliwe, ponieważ

35

z chwilą gdy ustawa z 1997 r. weszła w życie skarżąca nie piastowała już

funkcji sędzi. A więc żaden z powodów, dla których ustawa lustracyjna we-

szła w życie, tzn. wykluczenie osób sprawujących władzę w ramach instytucji

państwowych, jeżeli nie można im zaufać, że będą ją wykonywać zgodnie

z zasadami demokracji, nie miał zastosowania w jej sytuacji. Pozbawienie jej

statusu sędzi w stanie spoczynku miał charakter odwetu i stało w sprzeczności

w powołaną powyżej Rezolucją z 1996 r.

66. Skarżąca twierdziła, że konieczność poddania się procedurze lustra-

cyjnej przez sędziów w stanie spoczynku po piętnastu latach od upadku re-

żimu komunistycznego musi być postrzegana jako niepotrzebne i niewytłu-

maczalne ograniczenie prawa do poszanowania jej mienia. Podstawowym ce-

lem lustracji była ochrona nowo tworzącej się demokracji, a nie karanie osób

uznanych za winnych. Nikt nie podałby w wątpliwość stwierdzenia, że po

1996 roku Polska była stabilną i względnie dojrzałą demokracją, której rzad-

ny postkomunistyczny coup d’état nie zagrażał. Dlatego surowość i zakres

środków lustracyjnych przyjętych w 1997 roku powinien być mniejszy niż

ten, który przyjęto by we wczesnych latach 1990. Niemniej w 1997 r. i latach

późniejszych podleganie przez sędziów w stanie spoczynku, którzy już nie

orzekają, temu wymogowi, nie mogło być uzasadnione koniecznością obrony

młodej demokracji.

2. Ocena Trybunału

67. Trybunał uznał, że skarga skarżącej w myśl art. 1 Protokołu nr 1 posia-

da dwa aspekty – po pierwsze, zastosowanie wobec niej, jako sędzi w stanie

spoczynku, postanowień ustawy lustracyjnej, skutkujące utratą uprawnień do

specjalnego uposażenia emerytalnego, stanowiło naruszenie jej praw gwaran-

towanych na mocy tego postanowienia; i, po drugie, procedura, która dopro-

wadziła do pozbawienia jej tego prawa była niesprawiedliwa, jeśli weźmie się

pod uwagę wymogi proceduralne określone w art. 1.

68. Nie ma wątpliwości, że po wyroku lustracyjnym w jej sprawie, skar-

żąca utraciła prawo do specjalnego statusu jako sędzi w stanie spoczynku,

a w konsekwencji do specjalnego uposażenia emerytalnego przypisanego

do tego statusu. Rząd argumentował, że pozbawienie skarżącej specjalnego

statusu nie stanowiło naruszenia prawa własności, ale było raczej odmową

państwa do honorowania, w takich przypadkach jak skarżącej, specjalnych

przywilejów przyznanych z chwilą zakończenia przez sędziów służby, pod

warunkiem, że spełnialiby oni nadal wymóg moralny nałożony na sędziów.

Skarżąca nie zgodziła się z tą opinią. Dowodziła, że doszło do naruszenia jej

prawa własności w takim zakresie, że w wyniku zastosowanego środka, o któ-

rym mowa powyżej, pozbawiono ją cennego świadczenia pieniężnego. W jej

opinii, celem lustracji było, aby osoby współpracujące w przeszłości z komu-

nistycznymi organami bezpieczeństwa nie mogły piastować funkcji publicz-

nych, natomiast wszczęcie w jej przypadku postępowania lustracyjnego nie

36

służyło żadnemu uzasadnionemu celowi i było niesprawiedliwe, ponieważ nie

pełniła ona funkcji sędzi w chwili wejścia w życie ustawy lustracyjnej.

69. Trybunał musi odpowiedzieć na pytanie, czy utrata prawa do specjal-

nego uposażenia emerytalnego w tych konkretnych okolicznościach stanowiła

naruszenie prawa skarżącej do poszanowania jej mienia w rozumieniu art. 1

Protokołu nr 1 Konwencji.

70. Trybunał przypomina, że art. 1 Protokołu nr 1 nie tworzy prawa do

nabywania własności. Przepis ten nie ogranicza wolności państw członkow-

skich do podjęcia decyzji, czy system ubezpieczeń społecznych powinien

być w danym kraju wprowadzony, lub jakie przyznawać rodzaje i wysoko-

ści świadczeń w ramach danego systemu ubezpieczeń społecznych. Jednak-

że tam, gdzie państwo członkowskie posiada uregulowania prawne przewi-

dujące wypłatę jako prawa do świadczenia – czy to uzależnione lub nie od

wcześniejszego wpłacania składek – uznaje się, że takie przepisy generują

własność, o której mowa w art. 1 w stosunku do osób spełniających wymogi

przewidziane w tych przepisach (Stec i inni p. Wielkiej Brytanii, [GC], wy-

rok nr 65731/01 oraz 65900/01, § 54, ECHR 2006-). Co więcej, jeżeli kwota

świadczenia zostanie zmniejszona, może to stanowić naruszenie własności,

uzasadnione jedynie interesem ogólnym (Kjartan Ásmundsson p. Islandii,

wyrok z dnia 12 października 2004 r., ECHR 2004-IX). Tam, gdzie osoba fi-

zyczna nie spełnia lub przestaje spełniać wymogi prawne określone w prawie

krajowym, na mocy których takie świadczenia się przyznaje, nie dochodzi do

naruszenia praw na mocy art. 1 Protokołu nr 1 (Bellet, Huertas oraz Vialatte

p. Francji, (wyrok) nr 40832/98, 27 kwietnia 1999 r.).

71. Trybunał zwraca uwagę, że w obecnym przypadku skarżąca utraciła

prawo do specjalnego uposażenia emerytalnego w wyniku pozbawienia jej

statusu „sędzi w stanie spoczynku” na podstawie przepisów ustawy lustracyj-

nej z 1997 r., przy czym przepisy zastosowano do tych, którzy mieli taki sta-

tus przyznany na mocy zmian z grudnia do ustawy z 1985 r. Prawo o ustroju

sądów powszechnych (patrz punkt 24 powyżej). Zauważa dalej, że utrata spe-

cjalnego uposażenia nie pozbawiła skarżącej wszystkich środków na utrzy-

manie. Miała nadal prawo do standardowych świadczeń z tytułu ubezpiecze-

nia społecznego, w tym, początkowo do renty, a następnie do emerytury. Co

więcej, skarżąca nie utraciła swoich szczególnych praw aż do grudnia 2005 r.,

kiedy to Krajowa Rada Sądownicza zdecydowała o wstrzymaniu wypłaty spe-

cjalnego uposażenia emerytalnego (patrz punkt 18 powyżej).

72. Trybunał podnosi, że na mocy przepisów prawa krajowego status „sę-

dziego w stanie spoczynku” stworzony 17 października 1997 r. był specjal-

nym statusem. Status ten, który był dobrowolny, i z którego każdy były sędzia

miał prawo zrezygnować w każdym momencie, niósł ze sobą zobowiązanie

do wypełnienia oświadczenia lustracyjnego, które to zobowiązanie miało tak-

że zastosowanie do sędziów nadal orzekających. Rząd dowodził, że na mocy

przepisów prawa krajowego, status sędziego w stanie spoczynku wiązał się

37

z konstytucyjną zasadą niezawisłości sędziów i ich nieusuwalności oraz że

nawet jeśli sędzia w stanie spoczynku, który uzyskał taki uprzywilejowany

status, nie pełni funkcji sędziego i nie odgrywa aktywnej roli w tym zawo-

dzie, prawo krajowe uznaje, że nadal pełni on funkcję publiczną, w związku

z czym zastosowanie przepisów ustawy lustracyjne do takiej osoby jest jak

najbardziej uzasadnione.

Trybunał nie uważa za konieczne, aby ustalić, czy właściwe jest zastoso-

wanie przepisów Ustawy lustracyjnej do tych osób, które nie pełnią już ak-

tywnej służby publicznej, ponieważ z powodów wskazanych poniżej Trybu-

nał jest zdania, że nie doszło do naruszenia własności skarżącej w rozumieniu

art. 1 Protokołu nr 1.

73. Trybunał zauważa, że skarżąca przeszła na emeryturę 8 lipca 1997 r.

na krótko przed tym, zanim ustawa lustracyjna weszła w życie w dniu 3 sierp-

nia 1997 r. 4 grudnia 1997 skarżącej nadano status sędziego w stanie spoczyn-

ku. 17 grudnia 1997 r. stało się oczywiste, na podstawie poprawek do ustawy

z 1985 r., że ci sędziowie, którzy chcieli utrzymać status sędziego w stanie

spoczynku i otrzymywać specjalne uposażenie przypisane do tego statusu,

muszą złożyć oświadczenie lustracyjne. Skarżąca wiedziała więc od samego

początku, a także zanim otrzymała jakiekolwiek uposażenie, że jej status jako

sędziego w stanie spoczynku oraz jej prawo do otrzymywania specjalnego

uposażenia emerytalnego było uzależnione od złożenia przez nią oświad-

czenia lustracyjnego oraz o tym, że może być świadczenia pozbawiona, jeśli

oświadczenie, które złoży, nie będzie prawdziwe. Sprawa przedstawiała się

tak, że zgodnie z tym, co zostało ustalone w procesie lustracyjnym, skarżąca

nie spełniła warunków, które zgodnie z krajowym ustawodawstwem przypi-

sane zostały nabyciu praw i utrzymaniu statusu „sędzi w stanie spoczynku”

oraz przypisanego do tego statusu uposażenia emerytalnego.

74. W tym zakresie sprawa ta jest podobna do szeregu spraw przeciwko

Polsce, w których skargi wniesione na mocy art. 1 Protokołu nr 1 zostały

uznane przez Trybunał za niedopuszczalne, gdzie dotyczyły one skarżących,

którzy zostali pozbawieni świadczeń społecznych na podstawie zarzutów

o współpracę z komunistycznymi organami bezpieczeństwa, na mocy ustawy

uchwalonej w 1991 r., wiele lat po tym, jak otrzymali już status kombatanta.

Odrzucając te skargi, Komisja przywołała argument, że art. 1 Protokołu nr 1

nie może być interpretowany w taki sposób, że potwierdza prawo do emery-

tury w konkretnej kwocie i zwróciła uwagę, że choć osoby te zostały pozba-

wione specjalnych świadczeń emerytalnych, to nadal przysługiwało im prawo

do standardowej emerytury, zgodnie z ogólnymi zasadami systemu ubezpie-

czeń społecznych. Podnoszono także, że ustawa z 1991 r. miała częściowo na

celu potępienie politycznej roli, jaką komunistyczne organy bezpieczeństwa

pełniły w represjonowaniu opozycji politycznej oraz że takie względy natury

społecznej, nawet jeśli skutkowały pozbawieniem świadczeń społecznych, nie

wpływały na prawa własności wynikające z art. 1 Protokołu nr 1 (patrz wyrok

38

w sprawie Styk p. Polsce nr 28356/95, 16 kwietnia 1998 r.; wyrok w sprawie

Szumilas p. Polsce nr 35187/97, 1 lipca 1998 r.; wyrok w sprawie Bieńkow-

ski p. Polsce nr 33889/97, 9 września 1998 r.). To samo stanowisko wyraził

Trybunał w sprawie Domalewski, w której Trybunał zauważył, że „majątko-

we prawa skarżącego wynikające z zapłaconych składek w ramach systemu

ubezpieczeń społecznych pozostały te same” oraz że „prawo skarżącego do

czerpania korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych [nie] zostało naru-

szone w sposób sprzeczny z art. 1 Protokołu nr 1, a w szczególności utrata

„statusu kombatanta” nie wynikała w swojej istocie z naruszenia jego praw

do emerytury (patrz wyrok w sprawie Domalewski p. Polsce nr 34610/97,

ECHR 1999-V; patrz także wyrok w sprawie Slavičinsky p. Republice Cze-

skiej nr 10072/05, 20 listopada 2006 r.).

75. W takich okolicznościach Trybunał uznaje, że utrata przez skarżącą

statusu sędzi w stanie spoczynku oraz specjalnego uposażenia emerytalnego

przypisanego do tego statusu, w wyniku złożenia nieprawdziwego oświad-

czenia lustracyjnego, nie stanowił naruszenia prawa własności określonego

w art. 1 Protokołu nr 1.

76. Jeśli chodzi o drugi aspekt skargi skarżącej, Trybunał zauważa, że

uznano, że skarżąca złożyła nieprawdziwe oświadczenia lustracyjne, w dro-

dze procedury, która została uznana przez Trybunał za niesprawiedliwą i na-

ruszającą zapisy art. 6 § 1 Konwencji. Trybunał przypomina w tym miej-

scu, że chociaż art. 1 nie zawiera żadnych wyraźnych wymogów procedural-

nych, skarżący, który ma zostać pozbawiony swoich praw własności, musi

mieć możliwość właściwego przedstawienia swojej sprawy (patrz AGOSI p.

Wielkiej Brytanii, 24 października 1986 r., § 55). Trybunał uznał powyżej,

że skarżąca nie została pozbawiona prawa własności. W związku z tym, że

skarżąca twierdziła, że procedura, która doprowadziła do tego, że Krajowa

Rada Sądownictwa uznała, że jej oświadczenie lustracyjne było nieprawdzi-

we, była niesprawiedliwa oraz że nie miała odpowiednich możliwości, żeby

dochodzić swoich praw w celu utrzymania statusu sędzi w stanie spoczynku

i specjalnego uposażenia, Trybunał uznaje, że skarga jest bezpośrednio zwią-

zana i już rozpatrzona w myśl art. 6 Konwencji. Mając na względzie wniosek

Trybunału, że doszło do naruszenia prawa skarżącej do uczciwego procesu

z powodów określonych powyżej, Trybunał uznaje, że dalsze rozpatrywanie

skargi nie jest konieczne w oparciu o art. 1 Protokołu nr 1 (patrz na przykład

Glod p. Rumunii, nr 41134/98, § 46, 16 września 2003 r.; Albina p. Rumunii,

nr 57808/00, § 43, 28 kwietnia 2005 r.; Mitrevski p. Byłej Jugosłowiaskiej

Republice Macedonii, nr 33046/02, § 41, 21 czerwca 2007 r.).

77. Uwzględniając wszelkie okoliczności sprawy, Trybunał uznaje, że nie

doszło do naruszenia Konwencji.

39

III. INNE DOMNIEMANE NARUSZENIA KONWENCJI

78. Na koniec skarżąca dowodziła, że na podstawie art. 6 § 1 Konwen-

cji sądy w nienależytym stopniu wzięły pod uwagę definicję współpracy

z komunistycznymi organami bezpieczeństwa, sformułowaną na podstawie

orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Dowody w sądach były niewystar-

czające, by stwierdzić, że była ona świadomym współpracownikiem, a przede

wszystkim sądy nie oceniły dowodów w sposób prawidłowy i nie wzięły pod

uwagę tego, że skarżąca została do współpracy zmuszona.

79. Trybunał uważa więc, że niniejsza skarga nie jest w sposób oczywisty

nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 Konwencji. Trybunał dalej zauważa,

że skarga nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów. Skarga

musi zostać zatem uznana za dopuszczalną.

80. Jednakże Trybunał uwzględniając powody, dla których uznał, że do-

szło do naruszenia art. 6 (punkty 41-56 powyżej) nie uważa, że należy skargę

tę rozpatrywać odrębnie.

IV. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI

81. Artykuł 41 Konwencji stanowi:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej proto-

kołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się

Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Try-

bunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej

stronie”.

A. Szkoda

82. Skarżąca domagała się 5000 euro (EUR) z tytułu szkody majątkowej

spowodowanej cierpieniem i bólem, których doświadczyła w wyniku proce-

dury lustracyjnej przeprowadzonej przeciwko niej.

83. Rząd zakwestionował roszczenie, uznając kwotę za wygórowaną.

84. Trybunał uznaje, że w szczególnych okolicznościach sprawy, orze-

czenie o naruszeniu stanowi dostateczne niemajatkowe zadośćuczynienie dla

skarżącej (wyrok w sprawie Matyjek, cytowany powyżej, § 69; wyrok w spra-

wie Bobek, cytowany powyżej, § 79).

B. Koszty i wydatki

85. Skarżąca nie domagała się zwrotu kosztów.

40

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Przyłącza się do zarzutu przedwstępnego Rządu dotyczącego dopuszczal-

ności skargi na podstawie art. 6 § 1 w związku z art. 6 § 3 (b) Konwencji;

2. Uznaje skargę za dopuszczalną;

3. Stwierdza naruszenie art. 6 § 1 Konwencji w związku z art. 6 § 3 (b) Kon-

wencji i w rezultacie oddala zarzuty przedwstępne Rządu;

4. Stwierdza brak konieczności oddzielnego badania pozostałych zarzutów

skarżącej odnośnie naruszenia art. 6 § 1 Konwencji;

5. Uznaje, że nie doszło do naruszenia art. 1 Prot. 1 Konwencji;

6. Stwierdza, że orzeczenie o naruszeniu stanowi dostateczne niemajątkowe

zadośćuczynienie dla skarżącej.

Sporządzono w języku angielskim oraz obwieszczono pisemnie dnia

28 kwietnia 2009 r., zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Lawrence E^ARLY

Nicolas BRATZA

Kanclerz

Przewodniczący

41