EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA KRAWCZAK przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 17732/03)

WYROK – 4 października 2005 r.

W sprawie Krawczak przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan Nicolas BRATZA, Przewodniczący,

Pan J. CASADEVALL,

Pan G. BONELLO,

Pan R. MARUSTE,

Pan S. PAVLOVSCHI,

Pan L. GARLICKI,

Pan J. BORREGO BORREGO, sędziowie,

oraz Pan M. O’BOYLE, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 13 września 2005 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 17732/03) wniesionej przeciwko Rze-

czypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywatela

polskiego, pana Janusza Krawczaka („skarżący”), 16 maja 2003 r.

2. Skarżący był reprezentowany przez panią M. M. Sykulską, prawnika

praktykującego w Tczewie. Polski Rząd („Rząd”) reprezentowany był przez

swojego Agenta, pana J. Wołąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

15

3. 4 maja 2004 r. Trybunał uznał skargę za częściowo niedopuszczalną

i zdecydował o zakomunikowaniu skargi w sprawie nadmiernej długości

tymczasowego aresztowania Rządowi. Na podstawie art. 29 § 3 Konwencji

zdecydował także o równoczesnym zbadaniu przedmiotu skargi i jej dopusz-

czalności.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

4. Skarżący urodził się w 1950 r. i mieszka w Poznaniu, w Polska.

5. 17 czerwca 1999 r. Sąd Rejonowy w Gdańsku wydał postanowienie

o tymczasowym aresztowaniu skarżącego na okres trzech miesięcy na podsta-

wie podejrzenia, iż popełnił on trzy rozboje. Według sądu zastosowanie tego

środka było konieczne, aby zapewnić prawidłowy tok postępowania, mając

na względzie poważny charakter zarzucanych skarżącemu czynów oraz su-

rowość przewidywanej kary. Wreszcie, biorąc pod uwagę sposób, w jaki te

czyny zostały popełnione, sąd uznał, iż skarżący mógłby nakłaniać świadków

do składania fałszywych zeznań.

6. W czasie trwania śledztwa tymczasowe aresztowanie skarżącego było

kilkakrotnie przedłużane.

7. 19 sierpnia 1999 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku przedłużył tymczasowe

aresztowanie skarżącego do dnia 16 grudnia 1999 r., opierając się na podsta-

wach pierwotnie uzasadniających jego tymczasowe aresztowanie. Sąd powo-

łał się także na konieczność podjęcia różnych czynności śledczych i uzyskania

opinii biegłych. Uznał także, że skomplikowany charakter sprawy uzasadniał

przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego w celu zapewnienia

prawidłowego toku śledztwa. Skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie,

powołując się na swoje słabe zdrowie.

8. 13 października 1999 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił zażalenie

skarżącego, biorąc pod uwagę opinię lekarską z dnia 28 września 1999 r.,

zgodnie z którą skarżący mógł pozostać tymczasowo aresztowany.

9. 8 grudnia 1999 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku przedłużył tymczasowe

aresztowanie skarżącego do dnia 16 czerwca 2000 r., uznając, iż jest wyso-

ce prawdopodobne, że skarżący popełnił zarzucane mu przestępstwa. W tym

względzie powołał się na zeznania pewnego A. Ł., członka tej samej grupy

przestępczej, który jako świadek złożył zeznania obciążające pozostałych po-

dejrzanych. Sąd apelacyjny powołał się ponadto na konieczność uzyskania

i zabezpieczenia dowodów, w szczególności opinii biegłych z zakresu bali-

styki, biologii i daktyloskopii. Podkreślił również konieczność przeprowadze-

nia rekonstrukcji przebiegu przestępstwa i konfrontacji podejrzanych ze sobą.

Uznał również, że skala i charakter zarzucanych skarżącemu czynów uzasad-

16

niają dalsze stosowanie wobec niego tymczasowego aresztowania. Skarżący

wniósł zażalenie na to postanowienie.

10. 8 lutego 2000 r. Sąd Najwyższy oddalił zażalenie skarżącego. Wziął

pod uwagę poważny charakter zarzucanych mu przestępstw i konieczność

uzyskania dalszych dowodów. Podkreślił też skomplikowany charakter spra-

wy i uznał, że dalsze tymczasowe aresztowanie skarżącego to jedyny środek

mogący zapewnić prawidłowy tok postępowania.

11. 24 maja 2000 r. Sąd Najwyższy przedłużył tymczasowe aresztowa-

nie skarżącego do dnia 15 grudnia 2000 r., uznając, że istnienie znacznego

prawdopodobieństwa, że dopuścił się on zarzucanych mu czynów, wysokość

przewidywanej kary oraz ryzyko matactwa uzasadniają dalsze stosowanie

wobec niego tymczasowego aresztowania. Uznał, że niniejsza sprawa była

„szczególnie skomplikowana” w rozumieniu art. 263 § 4 Kodeksu postępo-

wania karnego z powodu, między innymi, charakteru przestępstw i liczby po-

dejrzanych.

12. 13 grudnia 2000 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku przedłużył tymcza-

sowe aresztowanie skarżącego i jego ośmiu współpodejrzanych w śledztwie

do dnia 31 marca 2001 r. 7 marca 2001 r. sąd ten przedłużył tymczasowe

aresztowanie skarżącego do dnia 31 maja 2001 r. Sąd powtórzył uzasadnienie

zawarte w swoich poprzednich postanowieniach. Dodał, że przedłużenie tym-

czasowego aresztowania skarżącego było uzasadnione potrzebą uzyskania

dowodu z analizy DNA.

13. 15 maja 2001 r. do Sądu Okręgowego w Gdańsku został wniesiony

akt oskarżenia przeciwko skarżącemu zawierający 12 zarzutów, w tym kil-

ka zarzutów popełnienia rozbojów. Akt oskarżenia skierowany przeciwko

19 oskarżonym, wszystkim tymczasowo aresztowanym, zawierał 120 zarzu-

tów. Akta zawierały 114 tomów. Prokurator zwrócił się do sądu o przesłucha-

nie 366 świadków. Głównym świadkiem był pewien A. Ł., oskarżony razem

z pozostałymi, który zeznawał przeciwko nim.

14. 17 maja 2001 r. sąd okręgowy przedłużył tymczasowe aresztowanie

skarżącego do dnia 16 czerwca 2001 r., powtarzając uzasadnienie z poprzed-

nich postanowień. Uznał, że istniało ryzyko ucieczki i wpływania na zeznania

świadków, wziął pod uwagę poważny charakter zarzucanych mu przestępstw

i powiązania pomiędzy oskarżonymi.

15. Ponieważ w dniu 16 czerwca 2001 r. okres tymczasowego aresztowa-

nia skarżącego osiągnął granicę ustawową 2 lat oznaczoną w art. 263 § 3 Ko-

deksu postępowania karnego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku przedłużył tym-

czasowe aresztowanie skarżącego. Sąd apelacyjny powołał się na skompli-

kowany charakter sprawy jako podstawę do przedłużenia tymczasowego

aresztowania skarżącego poza ustawowy termin. Odpowiednie postanowienia

zostały wydane w dniu 23 maja 2001 r. (przedłużenie tymczasowego aresz-

towania skarżącego do dnia 31 października 2001 r.), w dniu 24 października

2001 (przedłużenie tego okresu do dnia 31 marca 2002 r.), w dniu 13 marca

17

2002 r. (postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresztowania skarżą-

cego do dnia 30 września 2002 r.), w dniu 11 września 2002 r. (przedłużenie

tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia 31 grudnia 2002 r.), w dniu

18 grudnia 2002 r. (postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresztowa-

nia skarżącego do dnia 30 czerwca 2003 r.), w dniu 25 czerwca 2003 r. (prze-

dłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia 31 grudnia 2003 r.),

w dniu 17 grudnia 2003 r. (przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżą-

cego do dnia 30 czerwca 2004 r.), w dniu 23 czerwca 2004 r. (postanowienie

o przedłużeniu tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia 31 grudnia

2004 r.), w dniu 15 grudnia 2004 r. (przedłużenie tego okresu do dnia 31 mar-

ca 2005 r.), w dniu 31 marca 2005 r. (postanowienie o przedłużeniu tym-

czasowego aresztowania skarżącego do dnia 30 czerwca 2005 r.) i w dniu

22 czerwca 2005 r. (przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego

do dnia 30 września 2005 r.). W tym ostatnim dniu 8 z 19 oskarżonych nadał

było tymczasowo aresztowanych, a sąd pierwszej instancji przesłuchał więk-

szość świadków oskarżenia.

16. We wszystkich powyższych postanowieniach Sąd Apelacyjny stwierdzał,

że podane na początku podstawy tymczasowego aresztowania skarżącego były

nadal aktualne. Powoływał się w szczególności na konieczność zabezpieczenia

prawidłowego toku postępowania, aby zapobiec jakiejkolwiek próbie tamowania

przez skarżącego postępowania dowodowego. Sąd podkreślał wyjątkowo skom-

plikowany charakter sprawy i fakt przesłuchania kilkuset świadków.

17. Proces rozpoczął się w dniu 28 grudnia 2001 r. Jednakże jeszcze

w kwietniu 2002 r. trwało odczytywanie aktu oskarżenia przez prokuratora.

18. W swoim postanowieniu z dnia 13 marca 2002 r. Sąd Apelacyjny

uznał, że utrzymywanie wobec skarżącego oraz jego siedmiu współoskar-

żonych tymczasowego aresztowania to jedyny środek, który mógł zapobiec

utrudnianiu przez nich postępowania, mając na względzie charakter zarzuca-

nych im przestępstw, surowość przewidywanej kary i fakt, że usiłowanie ta-

mowania postępowania wystąpiło w trakcie śledztwa. Sąd apelacyjny polecił

także sądowi pierwszej instancji, aby zwiększył liczbę rozpraw w miesiącu.

19. W swoim postanowieniu z dnia 25 czerwca 2004 r. Sąd Apelacyjny

zauważył, że do kwietnia 2003 r. głównym powodem zwłoki w postępowaniu

były utrudnienia powodowane przez oskarżonych oraz nadużywanie prawa

do obrony.

20. W swoim postanowieniu 18 stycznia 2005 r. oddalającym zażalenie

skarżącego na postanowienie z dnia 15 grudnia 2004 r. przedłużające jego

tymczasowe aresztowanie, sąd apelacyjny uznał, że art. 258 § 2 Kodeksu

postępowania karnego stanowi, że przewidywanie prawdopodobnej surowej

kary, na jaką zostanie skazany skarżący, może skłonić go do utrudniania po-

stępowania. Dodał, że ryzyko ucieczki bądź matactwa, istniejące w niniejszej

sprawie, nie wymagało poparcia konkretnymi faktami, ale wynikało z powyż-

szego domniemania.

18

21. 21 marca 2005 r. sąd pierwszej instancji wydał postanowienie mające

na celu przyspieszenie postępowania i następnie czterech oskarżonych (J. N.,

G. P., Z. S. i Z. C.), wobec których w międzyczasie uchylono tymczasowe

aresztowanie, zostało wyłączonych do innego postępowania.

22. Podczas postępowania skarżący bezskutecznie składał liczne wnioski

o uchylenie tymczasowego aresztowania i wnosił, również bezskutecznie, za-

żalenia na postanowienia o przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Utrzy-

mywał, że długość jego tymczasowego aresztowania była nadmierna i nieuza-

sadniona oraz że przedstawione mu zarzuty nie opierały się na wystarczająco

silnych podstawach, tylko na wątpliwych zeznaniach A. Ł.

23. Wobec skarżącego nadal jest stosowane tymczasowe aresztowanie

na czas postępowania.

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE

24. Kodeks postępowania karnego z 1997 r., który wszedł w życie w dniu

1 września 1998 r., określa tymczasowe aresztowanie jako jeden z tak zwa-

nych środków zapobiegawczych. Pozostałe środki to poręczenie majątkowe,

dozór policji, poręczenie osoby godnej zaufania, poręczenie społeczne, zawie-

szenie oskarżonego w określonej działalności i zakaz opuszczania kraju.

25. Art. 249 § 1 zawiera ogólne podstawy stosowania środków zapobie-

gawczych. Przepis ten brzmi następująco:

„Środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidło-

wego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu

przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa; można je stosować tylko

wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskar-

żony popełnił przestępstwo”.

26. Art. 258 wylicza podstawy dla stosowania tymczasowego aresztowa-

nia. W omawianym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,

zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on

w kraju stałego miejsca pobytu,

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał

postępowanie karne.

§ 2. Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku za-

grożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej

8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności

nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu

zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą

oskarżonemu surową karą”.

19

27. Kodeks ustanawia pewien margines swobody, jeżeli chodzi o dalsze

stosowanie poszczególnych środków zapobiegawczych. Art. 257 w omawia-

nym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający

jest inny środek zapobiegawczy”.

28. Art. 259 w omawianym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić

od tymczasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego wolności:

1) spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo,

2) pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliż-

szej rodziny”.

29. Kodeks z 1997 r. nie tylko określa maksymalne terminy ustawowe dla

stosowania tymczasowego aresztowania, ale również w art. 252 § 2 przewi-

duje, że właściwy sąd – w wyżej wymienionych terminach – musi w każdym

postanowieniu o tymczasowym aresztowaniu określić dokładny okres jego

dalszego stosowania.

30. Art. 263 wyznacza terminy stosowania tymczasowego aresztowania.

W wersji mającej zastosowanie do 20 lipca 2000 r. przewidywał:

„§ 1. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe areszto-

wanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.

§ 2. Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było

ukończyć postępowania przygotowawczego w terminie określonym w § 1, sąd

pierwszej instancji właściwy w danej sprawie może, gdy zachodzi tego potrzeba,

na wniosek prokuratora przedłużyć tymczasowe aresztowanie na dalszy okres,

który jednak łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy.

§ 3. Łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wyda-

nia pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat.

§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczo-

ny, przekraczający terminy określone w § 2 i 3, może dokonać tylko Sąd Naj-

wyższy na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przy-

gotowawczym na wniosek Prokuratora Generalnego – jeżeli konieczność taka

powstaje w związku z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się

obserwacją psychiatryczną oskarżonego, przedłużającym się opracowywaniem

opinii biegłego, wykonywaniem czynności dowodowych w sprawie o szczegól-

nej zawiłości lub poza granicami kraju, celowym przewlekaniem postępowania

przez oskarżonego, a także z powodu innych istotnych przeszkód, których usu-

nięcie było niemożliwe”.

31. 20 lipca 2000 r. § 4 został zmieniony i od tego czasu kompeten-

cja do przedłużania tymczasowego aresztowania poza terminy wskazane

w § 2 i 3 została oddana sądowi apelacyjnemu, w którego właściwości znaj-

duje się popełnione przestępstwo.

20

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 5 § 3 KONWENCJI

32. Skarżący skarżył się, że długość jego tymczasowego aresztowania

była nadmierna. Opierał się na art. 5 § 3 Konwencji, który w omawianym

zakresie brzmi następująco:

„Każdy zatrzymany lub pozbawiony wolności zgodnie z przepisami ustępu

1 (c) niniejszego artykułu ... jest uprawniony do rozpatrzenia jego sprawy w roz-

sądnym terminie albo do zwolnienia na czas procesu. Zwolnienie może być ob-

warowane gwarancją stawienia się na rozprawie”.

33. Rząd zakwestionował ten pogląd.

A. Dopuszczalność

34. Trybunał zauważa, że niniejsza skarga nie jest oczywiście bezzasadna

w znaczeniu art. 35 § 3 Konwencji. Zauważa też, że nie jest niedopuszczalna

na żadnej innej podstawie. Zatem musi zostać uznana za dopuszczalną.

B. Przedmiot skargi

1. Okres podlegający rozpatrzeniu

35. Trybunał zauważa, że skarżący został tymczasowo aresztowany

w dniu 17 czerwca 1999 r. Tymczasowe aresztowanie jest nadal stosowane

wobec skarżącego na czas trwania postępowania przed sądem pierwszej

instancji. Zatem całkowity okres tymczasowego aresztowania skarżącego

podlegający rozpatrzeniu na podstawie art. 5 § 3 Konwencji to prawie 6 lat

i 3 miesiące.

2. Rozsądny czas trwania tymczasowego aresztowania

(a) Argumenty stron

36. Rząd argumentował, że długość tymczasowego aresztowania skarżą-

cego była rozsądna i właściwie uzasadniona przez cały okres jego trwania.

Oparł się na istnieniu silnego podejrzenia, że skarżący popełnił zarzucane mu

czyny.

37. Ponadto Rząd odniósł się do poważnego charakteru tych przestępstw

i surowości przewidywanej kary. Rząd argumentował, iż prawdopodobień-

stwo, że na skarżącego zostanie nałożona surowa kara mogłoby skłonić

oskarżonego do zakłócenia prawidłowego toku postępowania. Przedłożył też,

że ryzyko, iż oskarżeni będą utrudniać postępowanie bądź mataczyć, wzrosło

przez fakt, iż zostali oskarżeni o działanie w zorganizowanej grupie. Rząd

wskazał, że jeden z podejrzanych usiłował wpływać na zeznania świadków,

21

zanim został zatrzymany. Zatem sądy krajowe uznały za nieuniknione zasto-

sowanie wobec skarżącego i jego współoskarżonych tymczasowego areszto-

wania do czasu zakończenia przez sąd pierwszej instancji przesłuchiwania

wszystkich świadków.

38. Rząd podkreślił, że poważny charakter zarzutów przedstawionych

skarżącemu, jak również fakt, iż oskarżonych było 19, a sprawa dotyczyła

znacznej liczby przestępstw popełnionych w ramach zorganizowanej grupy

przestępczej w latach 1991-1999 w różnych częściach Polski, wymagały za-

stosowania wobec skarżącego tymczasowego aresztowania w celu zabezpie-

czenia prawidłowego toku postępowania.

39. Rząd przedłożył również, że przedłużenie tymczasowego aresztowa-

nia skarżącego ponad ustawowy termin 2 lat było uzasadnione na podstawie

art. 263 § 4 Kodeksu postępowania karnego szczególnie skomplikowanym

charakterem sprawy, koniecznością uzyskania rozległych dowodów oraz fak-

tem, że oskarżeni znacząco przyczynili się do długości postępowania.

40. Rząd przedłożył, że oskarżeni, w tym skarżący, wielokrotnie zwra-

cali się do sądu o odroczenie rozprawy, zwrócenie sprawy do prokuratury

w celu uzupełnienia śledztwa bądź o przeniesienie sprawy do innego sądu.

Rząd pokreślił, że z powodu tamującej postępowanie postawy oskarżonych,

sąd pierwszej instancji mógł rozpocząć postępowanie dowodowe dopiero

w kwietniu 2003 r. Powołał się w tym względzie na postanowienie sądu ape-

lacyjnego z dnia 23 czerwca 2004 r., który zauważył, że głównym powodem

zwłoki w postępowaniu do kwietnia 2003 r. było tamowanie postępowania

przez oskarżonych i nadużywanie prawa do obrony. Rząd przedłożył rów-

nież, że oskarżeni składali wiele wniosków o zmianę sądu pierwszej instancji.

W opinii Rządu działanie oskarżonych uzasadnia konkluzję, że wybrali oni

taktykę opóźniania.

41. Zdaniem Rządu skarżący szczególnie przyczynił się do przewlekłości

postępowania, składając 71 wniosków o uchylenie tymczasowego areszto-

wania w toku śledztwa oraz 23 takie wnioski w trakcie postępowania przed

sądem pierwszej instancji, a także poprzez składanie zażaleń na każde posta-

nowienie prokuratora bądź sądów. Rząd wskazał, że oskarżony miał prawo

do korzystania ze swoich praw proceduralnych, ale powinien ponieść konse-

kwencje wynikającej z tego zwłoki.

42. Ostatecznie Rząd argumentował, że zarówno prokuratura, jak i sądy

wykazały wymaganą staranność w niniejszej sprawie.

43. Skarżący przedłożył, że długość jego tymczasowego aresztowania

była nadmierna, a podstawy jego przedłużania nie były właściwe i wystarcza-

jące. Podtrzymywał, że nie było dowodu, iż nakłaniałby świadków do skła-

dania fałszywych zeznań bądź tamował postępowanie w jakikolwiek inny

sposób. Skarżący podkreślił, że nie wystąpiły żadne konkretne okoliczności,

które uzasadniałyby konkluzję, że takie ryzyko istniało. Dalej argumentował,

22

że nie przyczynił się znacząco do zwłoki w postępowaniu i nie może odpowia-

dać za zwłokę spowodowaną przez innych oskarżonych.

44. Skarżący przyznał, że często korzystał ze swoich praw procedural-

nych, ale przedłożył, że liczba jego różnych wniosków powinna być oceniona

w związku z całkowitą długością jego tymczasowego aresztowania. Ponadto

powiedział, że nie składał żadnego wniosku o zmianę sądu pierwszej instancji.

(b) Ocena Trybunału

(i) Zasady wypracowane przez orzecznictwo Trybunału

45. Trybunał podtrzymuje, iż kwestii, czy okres tymczasowego aresztowa-

nia był rozsądny, nie można ocenić in abstracto. To, czy rozsądne jest utrzy-

mywanie wobec oskarżonego tymczasowego aresztowania, musi być ocenia-

ne w każdej sprawie zgodnie z jej szczególnymi okolicznościami. Kontynu-

owanie tymczasowego aresztowania może być uzasadnione w danej sprawie

jedynie wtedy, gdy istnieją szczególne wskazania, takie jak wymogi interesu

publicznego, w których niezważanie na domniemanie niewinności przeważa

nad zasadą poszanowania wolności jednostki (zobacz Kudła p. Polsce [GC],

nr 30210/96, § 110-111 i dalsze odniesienia, ECHR 2000-XI).

46. Przede wszystkim to krajowe organy sądowe muszą zapewnić, że tym-

czasowe aresztowanie oskarżonego nie przekroczyło rozsądnego czasu trwa-

nia. Muszą zatem, z należytym uwzględnieniem zasady domniemania niewin-

ności, zbadać wszystkie fakty przemawiające za istnieniem lub brakiem wy-

mogu interesu publicznego uzasadniającego odstąpienie od zasady zawartej

w art. 5 i muszą je przedstawić w swoich orzeczeniach rozstrzygających wnio-

ski o uchylenie tymczasowego aresztowania. Zasadniczo w oparciu o powody

podane w powyższych orzeczeniach oraz w oparciu o właściwie udokumento-

wane fakty wskazane przez skarżącego w jego zażaleniach Trybunał jest po-

wołany do rozstrzygania, czy miało miejsce naruszenie art. 5 § 3 Konwencji

(zobacz, na przykład, Labita p. Włochom [GC], nr 26772/95, § 152, ECHR

2000-IV i Kudła, cytowany powyżej, § 110).

47. Istnienie racjonalnego podejrzenia, że zatrzymana osoba popełni-

ła przestępstwo, jest warunkiem niezbędnym do legalnego podtrzymywania

jej tymczasowego aresztowania, ale po upływie pewnego czasu już nie wy-

starcza. Trybunał musi zatem stwierdzić, czy istniały inne podstawy, na któ-

re powołały się organy sądowe, uzasadniające dalsze pozbawienie wolności

skarżącego. Jeżeli te podstawy były „odpowiednie” i „wystarczające”, Try-

bunał musi się także upewnić, że organy krajowe wykazały się „szczegól-

ną starannością” w prowadzeniu postępowania. Skomplikowanie i szczegól-

ny charakter śledztwa, to czynniki brane pod uwagę w tej kwestii (zobacz,

na przykład Scott p. Hiszpanii, wyrok z dnia 18 grudnia 1996 r., Reports 1996-

-VI, str. 2399-2400, § 74 i I. A. p. Francji, wyrok z dnia 23 września 1998 r.,

Reports 1998-VII, str. 2978, § 102).

23

(ii) Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie

48. Trybunał zauważa, że w niniejszej sprawie organy sądowe oparły się,

oprócz podstawy istnienia racjonalnego podejrzenia, że skarżący popełnił za-

rzucane mu czyny, także na czterech innych podstawach, a mianowicie (1)

poważnym charakterze zarzucanych skarżącemu przestępstw, (2) surowości

kary, jakiej podlegał, (3) ryzyku presji, jaką mógłby wywrzeć na zeznających

świadkach bądź zatamowania postępowania za pomocą innych bezprawnych

środków i (4) konieczności uzyskania rozległych dowodów (zobacz ustępy:

5, 7, 9-12, 14, 16, 18 i 20 powyżej). Ponadto Rząd stwierdził, że szczególnie

skomplikowany charakter dodatkowo usprawiedliwiał tymczasowe areszto-

wanie skarżącego.

49. Trybunał przyznaje, że istnienie uzasadnionego podejrzenia, iż skarżą-

cy popełnił poważne przestępstwa mogło w początkowym okresie postępowa-

nia uzasadniać jego tymczasowe aresztowanie. Dodatkowo uważa, że organy

stanęły przed trudnym zadaniem oceny faktów i stopnia odpowiedzialności

każdego z oskarżonych, którym przedstawiono zarzuty działania w zorganizo-

wanej grupie przestępczej. W tych okolicznościach Trybunał akceptuje rów-

nież, że konieczność uzyskania obszernego materiału dowodowego z wielu

źródeł wraz ze skomplikowanym charakterem śledztwa stanowiły właściwe

i wystarczające podstawy tymczasowego aresztowania skarżącego w czasie

niezbędnym do zakończenia śledztwa, sformułowania aktu oskarżenia oraz

przesłuchania oskarżonych.

50. Jednakże z upływem czasu podstawy te stawały się coraz mniej wła-

ściwe. W szczególności jeśli Trybunał zaakceptował, że oskarżeni, w tym

skarżący, przyczynili się do pewnej zwłoki w procesie, korzystając ze swo-

ich praw procesowych, Trybunał uważa, że podstawy te nie mogą usprawie-

dliwiać całkowitego czasu trwania tymczasowego aresztowania skarżącego.

W związku z tym Trybunał podkreśla, że Rząd nie odniósł się do żadnych

szczególnych aktów skarżącego tamujących postępowanie. Musi zatem usta-

lić, czy inne podstawy, na które powoływały się organy sądowe, były właści-

we i wystarczające dla dalszego pozbawienia skarżącego wolności.

51. Trybunał zauważa, że organy sądowe oparły się także na prawdopodo-

bieństwie nałożenia na skarżącego surowej kary z powodu poważnego charak-

teru zarzucanych mu przestępstw (zobacz ustępy: 5, 7, 11, 18 i 20 powyżej).

W tym względzie Trybunał przywołuje, że surowość kary jest właściwym

elementem w ocenie ryzyka ucieczki bądź powrotu do przestępstwa. Uznaje,

że w świetle powagi oskarżeń przedstawionych skarżącemu organy mogły

słusznie uważać, że takie ryzyko na początku istniało. Jednakże Trybunał

wielokrotnie utrzymywał, że sama powaga zarzutów nie może usprawiedli-

wiać długich okresów tymczasowego aresztowania (zobacz Ilijkov p. Bułga-

rii, Nr 33977/96, § 80-81, wyrok z dnia 26 lipca 2001 r.). W okolicznościach

niniejszej sprawy Trybunał uznaje, że surowość przewidywanej kary, sama

24

bądź w związku z innymi podstawami, na których oparły się organy krajowe,

nie stanowi „właściwej i wystarczającej podstawy” do utrzymywania wobec

skarżącego tymczasowego aresztowania przez skrajnie długi okres prawie

6 lat i 3 miesięcy.

52. Jeżeli chodzi o ryzyko wywierania presji na świadków bądź tamowania

procesu poprzez inne bezprawne środki, Trybunał nie może uznać, że stanowiło

ono właściwą i wystarczającą podstawę dla całkowitej długości tymczasowego

aresztowania skarżącego. Po pierwsze, Trybunał zauważa, że organy sądowe

domniemywały istnienie ryzyka wywierania nacisku na świadków czy tamo-

wania postępowania opartego na prawdopodobieństwie nałożenia na skarżą-

cego surowej kary i charakterze zarzucanych mu przestępstw. Zauważa także,

że postanowienia te nie zawierały żadnego argumentu, który wykazywałby,

że obawy te były uzasadnione. Trybunał uważa, że tak ogólnie sformułowane

ryzyko wynikające z charakteru zarzucanych skarżącemu przestępstw, mogło

być do zaakceptowania jako podstawa tymczasowego aresztowania skarżącego

we wstępnych etapach postępowania. Niemniej jednak przy braku innych czyn-

ników zdolnych wykazać, że ryzyko rzeczywiście istniało, Trybunał nie może

zaakceptować tych podstaw jako uzasadnienia dla utrzymywania wobec skarżą-

cego tymczasowego aresztowania przez cały okres.

53. Trybunał chciałby także podkreślić, że zgodnie z art. 5 § 3 organy, po-

stanawiając o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec danej osoby

bądź o jego uchyleniu, są zobowiązane do rozważenia zastosowania alterna-

tywnych środków zapewniających stawienie się osoby na rozprawę. W rzeczy

samej artykuł ten zawiera nie tylko prawo do „sądzenia w rozsądnym terminie

albo zwolnienia na czas postępowania”, ale przewiduje także, że „zwolnienie

może zostać uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie

się na rozprawę” (zobacz Neumeister p. Austrii, wyrok z dnia 27 czerwca

1968 r., Series A nr 8, str. 3; i Jabłoński p. Polsce, Nr 33492/96, § 83, z dnia

21 grudnia 2000 r.).

54. W niniejszej sprawie Trybunał zauważa, że podczas całego okresu

skarżący był tymczasowo aresztowany i pomimo jego wniosków o zastoso-

wanie poręczenia majątkowego, organy nie dostrzegły możliwości zastoso-

wania wobec niego żadnej innej gwarancji jego stawiennictwa na rozprawie.

Nie rozważały też możliwości zapewnienia jego obecności na rozprawie po-

przez nałożenie na niego innego „środka zapobiegawczego” wyraźnie przewi-

dzianego przez polskie prawo w celu zapewnienia prawidłowego toku postę-

powania karnego (zobacz ustęp 25 powyżej).

55. Ponadto z właściwych postanowień nie wynika, aby organy uznały,

że te inne środki nie zapewniłyby pojawienia się skarżącego przed sądem,

ani nie rozważały, w jaki sposób skarżący, gdyby został zwolniony, tamował-

by tok postępowania. Nie wymieniły także żadnego czynnika wskazującego,

że istniało realne ryzyko jego ucieczki bądź tamowania postępowania. W tym

względzie Trybunał chciałby również podnieść, że chociaż takie potencjalne

25

niebezpieczeństwo może istnieć, gdy skarżonemu zarzuca się popełnienie po-

ważnych przestępstw i kiedy grozi mu kara długotrwałego pozbawienia wol-

ności, to stopień ryzyka nie może być oceniany jedynie na podstawie charak-

teru przestępstwa i surowości przewidywanej kary (zobacz Muller p. Francji,

wyrok z dnia 17 marca 1997 r., Reports of Judgments and Decisions 1997-II.

Str. 388, § 43).

56. Powyższe rozważania są wystarczające dla Trybunału, aby uznać,

że podstawy tymczasowego aresztowania skarżącego były „niewystarcza-

jące” i „niewłaściwe”, aby uzasadniać stosowanie wobec niego tego środka

przez niemal 6 lat i 3 miesiące.

57. Zatem nastąpiło naruszenie art. 5 § 3 Konwencji.

II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

58. Art. 41 Konwencji stwierdza:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej proto-

kołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się

Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Try-

bunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej

stronie”.

A. Szkoda

59. Skarżący domagał się kwoty 20 000 euro z tytułu szkody niemajątko-

wej.

60. Rząd przedłożył, że roszczenie skarżącego było nadmierne i powinno

zostać odrzucone.

61. Trybunał uważa, że skarżący poniósł szkodę o charakterze niemająt-

kowym, taką jak stres wynikający z nadmiernej długości jego tymczasowego

aresztowania, która nie może zostać dostatecznie zaspokojona poprzez samo

stwierdzenie naruszenia Konwencji. Mając na względzie okoliczności sprawy

oraz oceniając je w oparciu o zasadę słuszności, Trybunał zasądza skarżącemu

kwotę 2000 euro na tej podstawie.

B. Koszty i wydatki

62. Skarżącemu przyznano bezpłatną pomoc prawną. Nie przedstawił on

w tym względzie żadnych roszczeń w kwestii kosztów i wydatków.

26

C. Odsetki z tytułu zwłoki

62. Trybunał uważa za odpowiednie, że odsetki z tytułu niewypłacenia za-

dośćuczynienia w terminie powinny być ustalone zgodnie z marginalną stopą

procentową Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Uznaje niniejszą skargę za dopuszczalną;

2. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 5 § 3 Konwencji;

3. Uznaje, że

(a) pozwane państwo ma wypłacić skarżącemu, w ciągu trzech miesięcy

od dnia, kiedy wyrok stanie się prawomocny zgodnie z art. 44 § 2 Kon-

wencji, kwotę 2000 euro (dwa tysiące euro) z tytułu szkody niema-

jątkowej, przeliczone na polskie złote według kursu z dnia realizacji

wyroku, plus jakikolwiek podatek, jaki może być nałożony;

(b) od wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu

zapłaty zwykłe odsetki będą płatne od tej sumy według marginalnej

stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty

procentowe;

4. Oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego za-

dośćuczynienia.

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 4 październi-

ka 2005 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Michael O’B^OYLE

Nicolas BRATZA

Kanclerz Sekcji

Przewodniczący

27