EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA KANKOWSKI przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 10268/03)

WYROK – 4 października 2005 r.

W sprawie Kankowski przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan Nicolas BRATZA, Przewodniczący,

Pan J. CASADEVALL,

Pan G. BONELLO,

Pan R. MARUSTE,

Pan S. PAVLOVSCHI,

Pan L. GARLICKI,

Pan J. BORREGO BORREGO, sędziowie,

oraz Pan M. O’BOYLE, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 13 września 2005 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 10268/03) wniesionej przeciwko Rze-

czypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywatela

polskiego, pana Adama Kankowskiego („skarżący”), w dniu 20 marca 2003 r.

2. Skarżący, któremu przyznano bezpłatną pomoc prawną, był reprezento-

wany przez pana W. Hermelińskiego, prawnika praktykującego w Warszawie.

Polski Rząd („Rząd”) reprezentowany był przez swojego Agenta, pana J. Wo-

łąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

3. W dniu 4 maja 2004 r. Trybunał uznał skargę za częściowo niedopusz-

czalną i zdecydował o zakomunikowaniu skargi w sprawie nadmiernej długo-

28

ści tymczasowego aresztowania Rządowi. Na podstawie art. 29 § 3 Konwen-

cji zdecydował także o równoczesnym zbadaniu przedmiotu skargi i jej do-

puszczalności.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

A. Tymczasowe aresztowanie

4. Skarżący urodził się w 1974 r. i mieszka w Redzie, w Polsce.

5. 27 stycznia 1999 r. skarżący został zatrzymany przez policję jako

podejrzany o popełnienie rozboju. 29 stycznia 1999 r. Sąd Rejonowy

w Tczewie wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu skarżące-

go na podstawie podejrzenia, iż popełnił on zarzucany mu czyn, surowości

przewidywanej kary i istnienia obawy matactwa. Sąd zauważył też, że inne

środki przewidziane do zabezpieczania prawidłowego toku postępowania

byłyby niewystarczające, biorąc pod uwagę fakt, iż w czasie popełnie-

nia przestępstwa skarżący znajdował się pod dozorem policji w związku

z inną sprawą. To, w opinii sądu, w sposób przekonujący pokazało, że je-

dynie tymczasowe aresztowanie mogłoby powstrzymać go od popełnienia

kolejnego przestępstwa.

6. 20 kwietnia 1999 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku przedłużył tymczasowe

aresztowanie skarżącego. Powtórzył podane poprzednio podstawy tymczaso-

wego aresztowania. Odwołując się do faktu, że lżejsze środki zapobiegaw-

cze nie powstrzymały skarżącego od popełnienia kolejnego przestępstwa, sąd

uznał, że istniało uzasadnione ryzyko ucieczki skarżącego. Ponadto uznał, iż

skoro skarżący nie przyznał się do popełnienia zarzucanego mu czynu, a po-

zostałe osoby z nim związane pozostawały na wolności, istniało uzasadnione

ryzyko matactwa.

7. W toku śledztwa tymczasowe aresztowanie skarżącego było kilkakrot-

nie przedłużane przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku. Sąd powtarzał podstawy

tymczasowego aresztowania podane za pierwszym razem i podkreślał, iż

utrzymywanie tymczasowego aresztowania wobec skarżącego było koniecz-

ne dla zabezpieczenia postępowania dowodowego. Właściwe postanowienia

zostały wydane w dniach 21 lipca 1999 r. (przedłużenie tymczasowego aresz-

towania skarżącego do dnia 31 grudnia 1999 r.) i 8 grudnia 1999 r. (przedłuże-

nie jego tymczasowego aresztowania do dnia 27 stycznia 2000 r.). Zażalenia,

które skarżący składał na te postanowienia – w których podważał zasadność

kierowanych przeciwko niemu zarzutów – zostały odrzucone przez Sąd Naj-

wyższy.

29

8. 21 stycznia 2000 r. Sąd Najwyższy przedłużył tymczasowe aresztowa-

nie skarżącego – które przekroczyło już okres 1 roku przewidziany dla tym-

czasowego aresztowania w czasie trwania śledztwa zgodnie z art. 263 § 2 Ko-

deksu postępowania karnego – do dnia 30 kwietnia 2000 r. Uznał, że sprawa

była „szczególnie skomplikowana” w rozumieniu art. 263 § 4 Kodeksu.

9. 30 marca 2000 r. Sąd Najwyższy przedłużył tymczasowe aresztowanie

skarżącego do dnia 30 czerwca 2000 r. 24 maja 2000 r. Sąd Najwyższy posta-

nowił, że okres ten powinien zostać przedłużony do dnia 15 grudnia 2000 r.

Sąd powtórzył podane wcześniej powody tymczasowego aresztowania skar-

żącego i dodał, że sprawa była bardzo skomplikowana, biorąc pod uwagę fakt,

że 6 dalszym podejrzanym w międzyczasie przedstawiono zarzuty i zostali

oni tymczasowo aresztowani, a kilku innych potencjalnych podejrzanych było

nadal poszukiwanych.

10. W międzyczasie skarżącemu przedstawiono nowe zarzuty.

11. O dalszym przedłużeniu tymczasowego aresztowania skarżącego

w czasie śledztwa postanowił Sąd Apelacyjny w Gdańsku w dniu 13 grud-

nia 2000 r. (do dnia 31 marca 2001 r.) i w dniu 7 marca (do dnia 31 maja

2001 r.). W swoim postanowieniu 13 grudnia 2000 r. sąd apelacyjny oparł

się na uzasadnionym podejrzeniu, że skarżący popełnił zarzucane mu czyny

oraz na surowości przewidywanej kary. Uznał też, że istniało uzasadnio-

ne ryzyko, że skarżący i 8 pozostałych tymczasowo aresztowanych podej-

rzanych, gdyby zostali zwolnieni, mogliby zatamować postępowanie bądź

próbować uniknąć wymiaru sprawiedliwości, mając na względzie charak-

ter i skalę zarzucanych im czynów (liczne rozboje) i liczbę podejrzanych.

W swoim postanowieniu z dnia 7 marca 2001 r. sąd apelacyjny dodał,

że przedłużenie tymczasowego aresztowania było uzasadnione konieczno-

ścią uzyskania dowodów z badań DNA.

12. 15 maja 2001 r. Prokurator Okręgowy skierował do Sądu Okręgowego

w Gdańsku akt oskarżenia przeciwko skarżącemu zawierający 48 zarzutów,

dotyczących między innymi popełnienia licznych rozbojów. Akt oskarżenia

zawierał 120 zarzutów skierowanych przeciwko 19 oskarżonym, wszystkim

tymczasowo aresztowanym. Akta zawierały 114 tomów. Prokurator zwró-

cił się do sądu o przesłuchanie 366 świadków. Wygląda na to, że głównym

świadkiem był pewien A. Ł., oskarżony razem z pozostałymi, który zeznawał

przeciwko nim.

13. Proces rozpoczął się w dniu 28 grudnia 2001 r. Jednakże aż do kwiet-

nia 2002 r. prokurator odczytywał akt oskarżenia.

14. W trakcie postępowania sądowego Sąd Apelacyjny w Gdańsku kil-

kakrotnie przedłużał tymczasowe aresztowanie skarżącego. Odpowiednie

postanowienia zostały wydane w dniu 23 maja 2001 r. (przedłużenie tymcza-

sowego aresztowania skarżącego do dnia 31 października 2001 r.), w dniu

24 października 2001 (przedłużenie tego okresu do dnia 31 marca 2002 r.),

w dniu 13 marca 2002 r. (postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresz-

30

towania skarżącego do dnia 30 września 2002 r.), w dniu 11 września 2002 r.

(przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia 31 grudnia

2002 r.), w dniu 18 grudnia 2002 r. (postanowienie o przedłużeniu tymczaso-

wego aresztowania skarżącego do dnia 30 czerwca 2003 r.), w dniu 25 czerw-

ca 2003 r. (przedłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia

31 grudnia 2003 r.), w dniu 17 grudnia 2003 r. (przedłużenie tymczasowego

aresztowania skarżącego do dnia 30 czerwca 2004 r.), w dniu 23 czerwca

2004 r. (postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresztowania skarżące-

go do dnia 31 grudnia 2004 r.), w dniu 15 grudnia 2004 r. (przedłużenie tego

okresu do dnia 31 marca 2005 r.), w dniu 30 marca 2005 r. (postanowienie

o przedłużeniu tymczasowego aresztowania skarżącego do dnia 30 czerwca

2005 r.). W tym ostatnim dniu 8 z 19 oskarżonych nadał było tymczasowo

aresztowanych, a sąd pierwszej instancji przesłuchał większość świadków

oskarżenia.

15. We wszystkich powyższych postanowieniach sąd apelacyjny stwier-

dzał, że podane na początku podstawy tymczasowego aresztowania skarżą-

cego były nadal aktualne. Podkreślał, iż utrzymywanie tymczasowego aresz-

towania wobec skarżącego było konieczne w celu zapobieżenia uniknięcia

przez niego i jego współoskarżonych wymiaru sprawiedliwości i mataczeniu.

16. W swoim postanowieniu z dnia 13 marca 2002 r. Sąd Apelacyjny

uznał, że utrzymywanie wobec skarżącego oraz jego siedmiu współoskar-

żonych tymczasowego aresztowania to jedyny środek, który mógł zapobiec

utrudnianiu przez nich postępowania, mając na względzie charakter zarzuca-

nych im przestępstw, surowość przewidywanej kary i fakt, że usiłowanie ta-

mowania postępowania wystąpiło w trakcie śledztwa. Sąd apelacyjny polecił

także sądowi pierwszej instancji, aby zwiększył liczbę rozpraw w miesiącu.

17. W swoim postanowieniu z dnia 11 września 2002 r. Sąd Apelacyjny

uznał, że tymczasowe aresztowanie skarżącego było uzasadnione na podsta-

wie art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego, który stanowi, że przewi-

dywanie prawdopodobnej surowej kary, na jaką zostanie skazany skarżący,

może skłonić go do utrudniania postępowania.

18. W swoim postanowieniu z dnia 23 czerwca 2004 r. sąd apelacyjny

zauważył, że do kwietnia 2003 r. głównym powodem zwłoki w postępowaniu

były utrudnienia powodowane przez oskarżonych oraz nadużywanie prawa

do obrony.

19. W dniu 21 marca 2005 r. sąd pierwszej instancji wydał postanowienie

mające na celu przyspieszenie postępowania i następnie czterech oskarżonych

(J. N., G. P., Z. S. i Z. C.), wobec których w międzyczasie uchylono tymczaso-

we aresztowanie, zostało wyłączonych do odrębnego postępowania.

20. Podczas postępowania skarżący bezskutecznie składał liczne wnioski

o uchylenie tymczasowego aresztowania i równie bezskutecznie wnosił za-

żalenia na postanowienia o jego przedłużeniu. Utrzymywał, że długość jego

tymczasowego aresztowania była nadmierna i nieuzasadniona oraz że wnie-

31

sione przeciwko niemu zarzuty nie opierały się na wystarczająco silnych pod-

stawach, ponieważ zostały oparte na wątpliwych zeznaniach A. Ł.

21. Wydaje się, że wobec skarżącego nadal jest stosowane tymczasowe

aresztowanie.

B. Okres tymczasowego aresztowania

22. Od dnia 9 marca 2001 r. do dnia 15 kwietnia 2002 r. oraz od dnia

21 czerwca 2002 r. do dnia 31 lipca 2002 r. (tj. 2 lata, 2 miesiące i 17 dni)

skarżący odbywał karę pozbawienia wolności nałożoną na niego w innym

postępowaniu karnym. Był jednak jednocześnie tymczasowo aresztowany

w niniejszej sprawie.

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE

23. Kodeks postępowania karnego z 1997 r., który wszedł w życie w dniu

1 września 1998 r., określa tymczasowe aresztowanie, jako jeden z tak zwanych

środków zapobiegawczych. Pozostałe środki to poręczenie majątkowe, dozór

policji, poręczenie osoby godnej zaufania, poręczenie społeczne, zawieszenie

oskarżonego w określonej działalności i zakaz opuszczania kraju.

24. Art. 249 § 1 zawiera ogólne podstawy stosowania środków zapobie-

gawczych. Przepis ten brzmi następująco:

„Środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidło-

wego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu

przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa; można je stosować tylko

wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskar-

żony popełnił przestępstwo”.

25. Art. 258 wylicza podstawy dla stosowania tymczasowego aresztowa-

nia. W omawianym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,

zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on

w kraju stałego miejsca pobytu,

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał

postępowanie karne.

§ 2. Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku za-

grożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej

8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności

nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu

zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą

oskarżonemu surową karą”.

32

26. Kodeks ustanawia pewien margines swobody, jeżeli chodzi o dalsze

stosowanie poszczególnych środków zapobiegawczych. Art. 257 w omawia-

nym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający

jest inny środek zapobiegawczy.”

27. Art. 259 w omawianym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy od-

stąpić od tymczasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego

wolności:

1) spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo,

2) pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliż-

szej rodziny.”

28. Kodeks z 1997 r. nie tylko określa maksymalne terminy ustawowe dla

stosowania tymczasowego aresztowania, ale również w art. 252 § 2 przewi-

duje, że właściwy sąd – w wyżej wymienionych terminach - musi w każdym

postanowieniu o tymczasowym aresztowaniu określić dokładny okres jego

dalszego stosowania.

29. Art. 263 wyznacza terminy stosowania tymczasowego aresztowania.

W wersji mającej zastosowanie do 20 lipca 2000 r. przewidywał:

„§ 1. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe areszto-

wanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.

§ 2. Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było

ukończyć postępowania przygotowawczego w terminie określonym w § 1, sąd

pierwszej instancji właściwy w danej sprawie może, gdy zachodzi tego potrzeba,

na wniosek prokuratora przedłużyć tymczasowe aresztowanie na dalszy okres,

który jednak łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy.

§ 3. Łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wyda-

nia pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat.

§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczo-

ny, przekraczający terminy określone w § 2 i 3, może dokonać tylko Sąd Naj-

wyższy na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przy-

gotowawczym na wniosek Prokuratora Generalnego – jeżeli konieczność taka

powstaje w związku z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się

obserwacją psychiatryczną oskarżonego, przedłużającym się opracowywaniem

opinii biegłego, wykonywaniem czynności dowodowych w sprawie o szczegól-

nej zawiłości lub poza granicami kraju, celowym przewlekaniem postępowania

przez oskarżonego, a także z powodu innych istotnych przeszkód, których usu-

nięcie było niemożliwe”.

30. 20 lipca 2000 r. § 4 został zmieniony i od tego czasu kompeten-

cja do przedłużania tymczasowego aresztowania poza terminy wskazane

w § 2 i 3 została oddana sądowi apelacyjnemu, w którego właściwości znaj-

duje się popełnione przestępstwo.

33

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 5 § 3 KONWENCJI

31. Skarżący skarżył się, że długość jego tymczasowego aresztowania

była nadmierna. Opierał się na art. 5 § 3 Konwencji, który w omawianym

zakresie brzmi następująco:

„Każdy zatrzymany lub pozbawiony wolności zgodnie z przepisami ustępu

1 (c) niniejszego artykułu ... jest uprawniony do rozpatrzenia jego sprawy w roz-

sądnym terminie albo do zwolnienia na czas procesu. Zwolnienie może być ob-

warowane gwarancją stawienia się na rozprawie”.

32. Rząd zakwestionował ten argument.

A. Dopuszczalność

33. Trybunał zauważa, że niniejsza skarga nie jest oczywiście bezzasadna

w znaczeniu art. 35 § 3 Konwencji. Zauważa też, że nie jest niedopuszczalna

na żadnej innej podstawie. Zatem musi zostać uznana za dopuszczalną.

B. Przedmiot skargi

1. Okres podlegający rozpatrzeniu

34. Trybunał zauważa, że skarżący został zatrzymany 27 stycznia 1999 r.

i tymczasowo aresztowany w dniu 29 stycznia 1999 r. Tymczasowe areszto-

wanie jest nadal stosowane wobec skarżącego na czas trwania postępowania

przed sądem pierwszej instancji. Zatem całkowity okres tymczasowego aresz-

towania skarżącego przekroczył 6 lat i 7 miesięcy.

35. Jednakże Trybunał zauważa, że od dnia 9 marca 2000 r. do dnia

15 kwietnia 2002 r. i od dnia 21 czerwca 2002 r. do dnia 31 lipca 2002 r.

skarżący odbywał karę pozbawienia wolności nałożoną na niego w innym

postępowaniu karnym. Przywołuje zatem, że w świetle istotnego związku po-

między art. 5 § 3 Konwencji i paragrafem 1 (c) tego artykułu osoba uznana

za winną przez sąd pierwszej instancji nie może być uważana za tymczasowo

aresztowaną „w celu doprowadzenia jej przed właściwe organy prawne, gdy

zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa”, jak jest to wy-

szczególnione w tym ostatnim przepisie, a art. 5 § 1 (a) aprobuje pozbawienie

wolności „wskutek skazania przez właściwy sąd” (zobacz np. B. p. Austrii,

wyrok z dnia 28 marca 1990 r., Series a, nr 175, str. 14-16, § 36-39). Zatem

okres tymczasowego aresztowania skarżącego od dnia 9 marca 2000 r. do dnia

15 kwietnia 2002 r. i od dnia 21 czerwca 2002 r. do dnia 31 lipca 2002 r. musi

zostać wyłączony z całkowitego czasu trwania tymczasowego aresztowania

34

skarżącego, ponieważ w tym czasie odbywał on karę pozbawienia wolności,

na którą został skazany w innym postępowaniu.

36. Zatem okres tymczasowego aresztowania skarżącego podlegający

rozpatrzeniu na mocy art. 5 § 3 to ponad 4 lata i 5 miesięcy.

2. Rozsądny czas trwania tymczasowego aresztowania

(a) Argumenty stron

37. Rząd argumentował, że długość tymczasowego aresztowania skarżą-

cego była rozsądna i właściwie uzasadniona przez cały okres jego trwania.

Oparł się na istnieniu silnego podejrzenia, że skarżący popełnił zarzucane

mu czyny.

38. Ponadto Rząd odniósł się do poważnego charakteru tych przestępstw

i surowości przewidywanej kary. Rząd argumentował, iż prawdopodobień-

stwo, że na skarżącego zostanie nałożona surowa kara mogłoby go skłonić

do zakłócenia prawidłowego toku postępowania. Przedłożył też, że ryzyko,

iż oskarżeni będą utrudniać postępowanie bądź mataczyć, wzrosło przez

fakt, iż zostali oskarżeni o działanie w zorganizowanej grupie. Rząd wska-

zał, że jeden z podejrzanych usiłował wpływać na zeznania świadków, za-

nim został zatrzymany. Zatem sądy krajowe uznały za nieuniknione zasto-

sowanie wobec skarżącego i jego współoskarżonych tymczasowego aresz-

towania do czasu zakończenia przez sąd pierwszej instancji przesłuchiwania

wszystkich świadków.

39. Ponadto Rząd odniósł się do ustaleń sądu krajowego, który utrzymy-

wał, że łagodniejsze środki zapobiegawcze nałożone na skarżącego w innym

postępowaniu karnym nie zapobiegły utrudnianiu przez niego postępowania

i popełnieniu innych przestępstw.

40. Rząd podkreślił, że poważny charakter zarzutów przedstawionych

skarżącemu, jak również fakt, iż oskarżonych było 19, a sprawa dotyczyła

znacznej liczby przestępstw popełnionych w ramach zorganizowanej grupy

przestępczej w latach 1991-1999 w różnych częściach Polski, wymagały za-

stosowania wobec skarżącego tymczasowego aresztowania w celu zabezpie-

czenia prawidłowego toku postępowania. Rząd przedłożył również, że prze-

dłużenie tymczasowego aresztowania skarżącego ponad ustawowy termin 2 lat

było uzasadnione na podstawie art. 263 § 4 Kodeksu postępowania karnego

szczególnie skomplikowanym charakterem sprawy, koniecznością uzyskania

obszernych dowodów.

41. Rząd przedłożył, że oskarżeni wielokrotnie zwracali się do sądu

o odroczenie rozprawy (w tym z powodów zdrowotnych), zwrócenie spra-

wy do prokuratury w celu uzupełnienia śledztwa bądź o przeniesienie sprawy

do innego sądu. Rząd przedłożył, że podczas rozprawy w dniu 23 września

2002 r. skarżący oświadczył, iż nie jest w stanie brać w niej udziału z powodu

35

zawrotów głowy, jednakże lekarz, który go zbadał, uznał, że nie ma prze-

szkód, aby skarżący uczestniczył w rozprawie.

42. Rząd pokreślił, że z powodu tamującej postępowanie postawy oskar-

żonych, sąd pierwszej instancji mógł rozpocząć postępowanie dowodowe do-

piero w kwietniu 2003 r. Powołał się w tym względzie na postanowienie sądu

apelacyjnego z dnia 23 czerwca 2004 r., który zauważył, że głównym powo-

dem zwłoki w postępowaniu do kwietnia 2003 r. było tamowanie postępowa-

nia przez oskarżonych i nadużywanie prawa do obrony. Rząd przedłożył rów-

nież, że oskarżeni składali wiele wniosków o zmianę sądu pierwszej instancji.

W opinii Rządu działanie oskarżonych uzasadnia konkluzję, że wybrali oni

taktykę opóźniania.

43. Ostatecznie, Rząd argumentował, że zarówno prokuratura, jak i sądy

wykazały wymaganą staranność w niniejszej sprawie.

44. Skarżący przedłożył, że długość jego tymczasowego aresztowania

była nadmierna. Argumentował, że nadmierna długość tymczasowego aresz-

towania w niniejszej sprawie, była niezgodna z art. 5 § 3 Konwencji, biorąc

pod uwagę zasadę domniemania niewinności.

45. Skarżący podtrzymywał, że jakkolwiek silne było podejrzenie wobec

niego, mogło wystarczyć jako podstawa tymczasowego aresztowania jedynie

na wstępnym etapie postępowania. Zgodził się, że konieczność zabezpieczenia

prawidłowego toku postępowania uzasadniała jego tymczasowe aresztowanie

do czasu uzyskania dowodów. Dodał jednak, że z biegiem czasu podstawa

ta stawała się coraz mniej właściwa.

46. Skarżący podkreślił, że w czasie całego okresu jego tymczasowego

aresztowania organy nie rozważały możliwości nałożenia na niego innego środ-

ka zabezpieczającego, takiego jak poręczenie majątkowe, czy dozór policji.

47. Jeżeli chodzi o ryzyko ucieczki, skarżący przedłożył, że nie opierało

się ono na żadnym solidnym dowodzie i z biegiem czasu stawało się coraz

mniej relewantne z punktu widzenia prawidłowego toku postępowania.

(b) Ocena Trybunału

(i) Zasady wypracowane przez orzecznictwo Trybunału

48. Trybunał podtrzymuje, iż kwestii, czy okres tymczasowego aresztowa-

nia był rozsądny, nie można ocenić in abstracto. To, czy rozsądne jest utrzy-

mywanie wobec oskarżonego tymczasowego aresztowania, musi być ocenia-

ne w każdej sprawie zgodnie z jej szczególnymi okolicznościami. Kontynu-

owanie tymczasowego aresztowania może być uzasadnione w danej sprawie

jedynie wtedy, gdy istnieją szczególne wskazania, takie jak wymogi interesu

publicznego, w których niezważanie na domniemanie niewinności przeważa

nad zasadą poszanowania wolności jednostki zawartą w art. 5 Konwencji (zo-

bacz między innymi Kudła p. Polsce [GC], nr 30210/96, § 110-111 i dalsze

odniesienia, ECHR 2000-XI).

36

49. Przede wszystkim to krajowe organy sądowe muszą zapewnić, że tym-

czasowe aresztowanie oskarżonego nie przekroczyło rozsądnego czasu trwa-

nia. Muszą zatem, z należytym uwzględnieniem zasady domniemania niewin-

ności, zbadać wszystkie fakty przemawiające za istnieniem lub brakiem wy-

mogu interesu publicznego uzasadniającego odstąpienie od zasady zawartej

w art. 5 i muszą je przedstawić w swoich orzeczeniach rozstrzygających wnio-

ski o uchylenie tymczasowego aresztowania. Zasadniczo w oparciu o powody

podane w powyższych orzeczeniach oraz w oparciu o właściwie udokumento-

wane fakty wskazane przez skarżącego w jego zażaleniach Trybunał jest po-

wołany do rozstrzygania, czy miało miejsce naruszenie art. 5 § 3 Konwencji

(zobacz, na przykład, Labita p. Włochom [GC], nr 26772/95, § 152, ECHR

2000-IV i Kudła, cytowany powyżej, § 110).

50. Istnienie racjonalnego podejrzenia, że zatrzymana osoba popełni-

ła przestępstwo, jest warunkiem niezbędnym do legalnego podtrzymywania

jej tymczasowego aresztowania, ale po upływie pewnego czasu już nie wy-

starcza. Trybunał musi zatem stwierdzić, czy istniały inne podstawy, na któ-

re powołały się organy sądowe, uzasadniające dalsze pozbawienie wolności

skarżącego. Jeżeli te podstawy były „odpowiednie” i „wystarczające”, Trybu-

nał musi się także upewnić, że organy krajowe wykazały się „szczególną sta-

rannością” w prowadzeniu postępowania. Skomplikowanie i szczególny cha-

rakter śledztwa, to czynniki brane pod uwagę w tej kwestii (zobacz, na przy-

kład Scott p. Hiszpanii, wyrok z dnia 18 grudnia 1996 r., Reports 1996-VI, str.

2399-2400, § 74 i I. A. p. Francji, wyrok z dnia 23 września 1998 r., Reports

1998-VII, str. 2978, § 102).

(ii) Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie

51. Trybunał zauważa, że w niniejszej sprawie organy sądowe oparły się,

dodatkowo oprócz podstawy istnienia racjonalnego podejrzenia, że skarżący

popełnił zarzucane mu czyny, także na czterech innych podstawach, a mia-

nowicie (1) surowości kary, jakiej podlegał, (2) poważnym charakterze za-

rzucanych skarżącemu przestępstw, (3) ryzyku ucieczki bądź matactwa, (4)

skomplikowanym charakterze sprawy i konieczności uzyskania obszernych

dowodów (zobacz ustępy: 5-9, 11, 15-17 powyżej). Dodatkowo Sąd Okręgo-

wy w Gdańsku w swoim postanowieniu z dnia 20 kwietnia 1999 r. oparł się

na uzasadnionym ryzyku matactwa (zobacz ustęp 6 powyżej).

52. Trybunał przyjmuje, że istnienie uzasadnionego podejrzenia, iż skarżą-

cy popełnił poważne przestępstwa mogło w początkowym okresie postępowa-

nia uzasadniać jego tymczasowe aresztowanie. Dodatkowo uważa, że organy

stanęły przed trudnym zadaniem oceny faktów i stopnia odpowiedzialności

każdego z oskarżonych, którym przedstawiono zarzuty działania w zorgani-

zowanej grupie przestępczej. W tych okolicznościach Trybunał uznaje rów-

nież, że konieczność uzyskania obszernego materiału dowodowego z wielu

37

źródeł wraz ze skomplikowanym charakterem śledztwa stanowiły właściwe

i wystarczające podstawy tymczasowego aresztowania skarżącego w czasie

niezbędnym do zakończenia śledztwa, sformułowania aktu oskarżenia oraz

przesłuchania oskarżonych.

53. Jednakże z upływem czasu podstawy te stawały się coraz mniej wła-

ściwe. W szczególności jeśli Trybunał przyjął, że oskarżeni, w tym skarżący,

przyczynili się do pewnej zwłoki w procesie, korzystając ze swoich praw pro-

cesowych, to uważa, że podstawy te nie mogą usprawiedliwiać całkowite-

go czasu trwania tymczasowego aresztowania skarżącego. Trybunał uważa,

że konkluzja ta pozostaje aktualna, pomimo argumentu Rządu, że skarżący

usiłował zatamować rozprawę w dniu 23 września 2002 r. (zobacz ustęp

41 powyżej). Musi zatem ustalić, czy inne podstawy, na które powoływały

się organy sądowe były właściwe i wystarczające dla dalszego pozbawienia

skarżącego wolności.

54. Trybunał zauważa, że organy sądowe oparły się także na prawdopodo-

bieństwie nałożenia na skarżącego surowej kary z powodu poważnego charakte-

ru zarzucanych mu przestępstw (zobacz ustępy: 5, 11, 16 i 17 powyżej). W tym

względzie Trybunał przywołuje, że surowość kary jest właściwym elementem

w ocenie ryzyka ucieczki bądź powrotu do przestępstwa. Uznaje, że w świetle

powagi oskarżeń przedstawionych skarżącemu organy mogły słusznie uważać,

że takie ryzyko na początku istniało. Jednakże Trybunał wielokrotnie utrzy-

mywał, że sama powaga zarzutów nie może usprawiedliwiać długich okresów

tymczasowego aresztowania (zobacz Ilijkov p. Bułgarii, Nr 33977/96, § 80-81,

wyrok z dnia 26 lipca 2001 r.). W okolicznościach niniejszej sprawy Trybu-

nał uznaje, że surowość przewidywanej kary, sama bądź w związku z inny-

mi podstawami, na których oparły się organy krajowe, nie stanowi „właściwej

i wystarczającej podstawy” do utrzymywania wobec skarżącego tymczasowego

aresztowania przez skrajnie długi okres ponad 4 lat i 5 miesięcy.

55. Jeżeli chodzi o ryzyko ucieczki bądź matactwa, Trybunał nie może

uznać, że stanowiło ono właściwą i wystarczającą podstawę dla całkowitej

długości tymczasowego aresztowania skarżącego.

56. Po pierwsze Trybunał zauważa, że na wczesnym etapie śledztwa or-

gany sądowe uznały, że zastosowanie tymczasowego aresztowania było ko-

nieczne w celu zapobieżenia matactwu, ucieczce czy powrotowi skarżącego

do przestępstwa. Oparły się na fakcie, że łagodniejsze środki zapobiegawcze

(dozór policji), które nakładano na skarżącego w innych postępowaniach,

nie były wystarczające (zobacz ustępy 5 i 6 powyżej). Trybunał zgadza się,

że w czasie podlegającym rozpatrzeniu organy miały ważny powód, aby

uważać, że ryzyko, na które się powołały, może się zmaterializować. Jednak-

że nie można nie zauważyć, że w swoich postanowieniach wydanych po po-

stanowieniu Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 20 kwietnia 1999 r. organy

sądowe nie odnosiły się do faktu, że skarżący naruszył środek zapobiegawczy

nałożony na niego w innym postępowaniu. Zatem Trybunał stwierdza, że ry-

38

zyko ucieczki i matactwa nie mogło być uzasadnione poprzez odniesienie

do powyższego faktu.

57. Jeśli chodzi o dalszy okres, Trybunał zauważa, że organy sądowe do-

mniemywały istnienie ryzyka ucieczki i matactwa z powodu prawdopodo-

bieństwa nałożenia na skarżącego surowej kary i charakteru zarzucanych mu

przestępstw (zobacz ustęp 17 powyżej). Zauważa jednakże, że odnoszące się

do niego postanowienia nie przedstawiły żadnego argumentu zdolnego wy-

kazać, że obawy te były uzasadnione. Trybunał uważa, że takie ogólnie sfor-

mułowane ryzyko, wynikające z charakteru przestępstw zarzucanych skarżą-

cemu, może być zaakceptowane, jako podstawa jego tymczasowego areszto-

wania, jedynie na wstępnych etapach postępowania. Niemniej jednak w braku

jakiegokolwiek czynnika zdolnego wykazać, że ryzyko, na którym się oparto,

rzeczywiście istniało, Trybunał nie może zaakceptować takich podstaw jako

uzasadniających tymczasowe aresztowanie skarżącego przez cały okres pod-

legający rozpatrzeniu.

58. Na koniec jeżeli chodzi o ryzyko matactwa, Trybunał zauważa, że or-

gany sądowe powołały się na to ryzyko jedynie w postanowieniu sądu okrę-

gowego z dnia 20 kwietnia 1999. Zatem Trybunał nie widzi, jak takie ryzyko

mogło uzasadnić całkowitą długość tymczasowego aresztowania skarżącego.

59. Trybunał chciałby także podkreślić, że zgodnie z art. 5 § 3 organy, posta-

nawiając o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec danej osoby bądź

o jego uchyleniu, są zobowiązane do rozważenia zastosowania alternatywnych

środków zapewniających stawienie się osoby na rozprawę. W rzeczy samej arty-

kuł ten zawiera nie tylko prawo do „sądzenia w rozsądnym terminie albo zwol-

nienia na czas postępowania”, ale przewiduje także, że „zwolnienie może zostać

uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie się na rozprawę”

(zobacz Neumeister p. Austrii, wyrok z dnia 27 czerwca 1968 r., Series A nr 8,

str. 3; i Jabłoński p. Polsce, Nr 33492/96, § 83, z dnia 21 grudnia 2000 r.).

60. W niniejszej sprawie Trybunał zauważa, że podczas całego okre-

su tymczasowego aresztowania skarżącego, z wyjątkiem wstępnego okre-

su określonego postanowieniem Sądu Rejonowego w Tczewie z dnia

29 stycznia 1999 r. i postanowieniem Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia

20 kwietnia 1999 r., pomimo jego wniosków o jego uchylenie, organy nig-

dy nie dostrzegły możliwości zastosowania wobec skarżącego żadnej innej

gwarancji jego stawiennictwa na rozprawie. Nie rozważały też możliwości

zapewnienia jego obecności na rozprawie poprzez nałożenie na niego inne-

go „środka zapobiegawczego” wyraźnie przewidzianego przez polskie pra-

wo w celu zapewnienia prawidłowego toku postępowania karnego (zobacz

ustęp 23 powyżej).

61. Ponadto z właściwych postanowień wydanych po dniu 20 kwietnia

1999 r. nie wynika dlaczego organy uważały, że inne środki nie zapewniłyby

stawiennictwa skarżącego przed sądem, czy też w jaki sposób skarżący,

gdyby został zwolniony, tamowałby proces. Nie wymieniły także żadnego

39

czynnika wskazującego, że istniało realne ryzyko jego ucieczki bądź tamo-

wania postępowania. W tym względzie Trybunał chciałby również podnieść,

że chociaż takie potencjalne niebezpieczeństwo może istnieć, gdy skarżonemu

zarzuca się popełnienie poważnych przestępstw i kiedy grozi mu kara

długotrwałego pozbawienia wolności, to stopień ryzyka nie może być ocenia-

ny jedynie na podstawie charakteru przestępstwa i surowości przewidywanej

kary (zobacz Muller p. Francji, wyrok z dnia 17 marca 1997 r., Reports of

Judgments and Decisions 1997-II. Str. 388, § 43).

62. Powyższe rozważania są wystarczające dla Trybunału, aby uznać,

że podstawy tymczasowego aresztowania skarżącego były „niewystarcza-

jące” i „niewłaściwe”, aby uzasadniać stosowanie wobec niego tego środka

przez ponad 4 lata i 5 miesięcy.

63. Zatem nastąpiło naruszenie art. 5 § 3 Konwencji.

II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

64. Art. 41 Konwencji stwierdza:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protoko-

łów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Stro-

ny pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał

orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.

A. Szkoda

65. Skarżący domagał się kwoty 15 000 euro z tytułu szkody niemajątko-

wej i niesprecyzowanej sumy z tytułu szkody majątkowej.

66. Rząd przedłożył, że roszczenie skarżącego powinno zostać odrzucone

jako nadmierne.

67. Trybunał nie dostrzega żadnego związku przyczynowego pomiędzy

stwierdzonym naruszeniem i zarzucaną szkodą majątkową, dlatego też od-

rzuca to roszczenie. Z drugiej strony Trybunał uważa, że skarżący poniósł

szkodę o charakterze niemajątkowym, taką jak stres wynikający z nadmiernej

długości jego tymczasowego aresztowania, która nie może zostać dostatecz-

nie zaspokojona poprzez samo stwierdzenie naruszenia Konwencji. Mając

na względzie okoliczności sprawy oraz oceniając je w oparciu o zasadę słusz-

ności, Trybunał zasądza skarżącemu kwotę 1000 euro na tej podstawie.

B. Koszty i wydatki

68. Skarżący, któremu przyznano bezpłatną pomoc prawną, domagał się

1500 euro z tytułu kosztów i wydatków poniesionych w postępowaniu przed

Trybunałem.

40

69. Rząd argumentował, że jakiekolwiek zasądzenie na tej podstawie po-

winno być ograniczone do tych kosztów i wydatków, które zostały rzeczywi-

ście i koniecznie poniesione i były rozsądne co do kwoty.

70. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżący jest uprawniony

do zwrotu kosztów i wydatków jedynie w takim zakresie, w jakim wykazał,

że zostały rzeczywiście i koniecznie poniesione i były rozsądne co do kwoty.

W niniejszej sprawie Trybunał mając na względzie informacje będące w jego

posiadaniu i powyższe kryteria, uznaje za rozsądne zasądzenie kwoty 500 euro

z tytułu postępowania przed Trybunałem.

C. Odsetki z tytułu zwłoki

71. Trybunał uważa za odpowiednie, że odsetki z tytułu niewypłacenia za-

dośćuczynienia w terminie powinny być ustalone zgodnie z marginalną stopą

procentową Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Uznaje niniejszą skargę za dopuszczalną;

2. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 5 § 3 Konwencji;

3. Uznaje, że

(a) pozwane Państwo ma wypłacić skarżącemu, w ciągu trzech miesięcy

od dnia, kiedy wyrok stanie się prawomocny zgodnie z art. 44 § 2 Kon-

wencji, kwotę 1000 euro (jeden tysiąc euro) z tytułu szkody niemająt-

kowej i kwotę 500 euro (pięćset euro) z tytułu zwrotu kosztów i wy-

datków, przeliczone na polskie złote według kursu z dnia realizacji

wyroku, plus jakikolwiek podatek, jaki może być nałożony;

(b) od wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu

zapłaty zwykłe odsetki będą płatne od tej sumy według marginalnej

stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty

procentowe;

4. Oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego za-

dośćuczynienia.

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 4 październi-

ka 2005 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Michael O’B^OYLE

Nicolas BRATZA

Kanclerz Sekcji

Przewodniczący

41