EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

TRZECIA SEKCJA

SPRAWA CZARNECKI przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 75112/01)

WYROK – 28 lipca 2005 r.

W sprawie Czarnecki przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Trzecia Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan B. M. ZUPANČIČ, Przewodniczący,

Pan J. HEDIGAN,

Pani M. TSATSA-NIKOLOVSKA,

Pan V. ZAGREBELSKY,

Pan L. GARLICKI,

Pan E. MYJER,

Pan David ThÓr BjÖrgvINSSON, sędziowie,

oraz Pan V. BERGER, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 5 lipca 2005 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 75112/01) wniesionej przeciwko Rze-

czypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o Ochro-

nie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywa-

tela polskiego, pana Marka Czarneckiego („skarżący”), w dniu 11 stycznia

2000 r.

2. Polski Rząd („Rząd”) reprezentowany był przez swojego Agenta, pana

J. Wołąsiewicza z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

42

3. W dniu 16 marca 2004 r. Przewodniczący Trzeciej Sekcji zdecydował

o zakomunikowaniu niniejszej skargi Rządowi. Na podstawie art. 29 § 3 Kon-

wencji zdecydowano także o równoczesnym zbadaniu przedmiotu skargi

i jej dopuszczalności.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

4. Skarżący urodził się w 1965 r. i mieszka w Lublinie, w Polsce.

A. Tymczasowe aresztowanie

5. 3 stycznia 1996 r. skarżący został zatrzymany przez policję. 5 stycznia

1996 r. Prokurator Rejonowy w Lublinie przedstawił skarżącemu zarzuty za-

bójstwa i kradzieży oraz zastosował wobec niego tymczasowe aresztowanie.

Według prokuratora tymczasowe aresztowanie skarżącego było konieczne,

ponieważ istniało niebezpieczeństwo wywierania przez niego presji na świad-

ków. Ponadto czyny zarzucane skarżącemu charakteryzowały się znaczną

szkodliwością społeczną.

6. 22 lutego 1996 r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o uchylenie tym-

czasowego aresztowania, ale jego wniosek został oddalony przez prokuratora

w dniu 23 lutego 1996 r.

7. 13 listopada 1996 r. skarżącego postawiono w stan oskarżenia przed

Sądem Wojewódzkim w Lublinie.

8. 27 października, 8 i 10 grudnia 1997 r. oraz 15 stycznia i 25 lutego

1998 r. Sąd Wojewódzki w Lublinie przeprowadził rozprawy w sprawie skar-

żącego. Podczas tych rozpraw sąd przedłużył tymczasowe aresztowanie wo-

bec skarżącego.

9. 31 marca 1998 r. Sąd Wojewódzki w Lublinie wydał wyrok, w którym

uznał skarżącego winnym zarzucanych mu czynów i skazał go na dwanaście

lat pozbawienia wolności.

10. Skarżący wniósł apelację od tego wyroku i w dniu 13 sierpnia 1998 r.

Sąd Apelacyjny w Lublinie uchylił wyrok skazujący i przekazał sprawę Sądo-

wi Wojewódzkiemu w Lublinie do ponownego rozpatrzenia.

11. W dniach 15 września i 17 grudnia 1998 r. sąd pierwszej instancji

przeprowadził rozprawy. 15 grudnia 1998 r. sąd ponownie przedłużył tymcza-

sowe aresztowanie skarżącego, opierając się na mocnym podejrzeniu, że skar-

żący popełnił zarzucane mu czyny oraz na charakterze tych czynów.

12. 23 marca 1999 r. Sąd Okręgowy w Lublinie przedłużył tymczasowe

aresztowanie skarżącego. Skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie, jed-

nak zostało ono oddalone w dniu 14 kwietnia 1999 r. przez Sąd Apelacyjny

43

w Lublinie. Sąd odwoławczy podał następujące uzasadnienie do swojego po-

stanowienia:

„Marek Czarnecki stoi pod zarzutem popełnienia zbrodni z art. 148 § 1 k.k.

zagrożonej karą pozbawienia wolności, której górna granica przekracza 8 lat.

Zatem zgodnie z treścią art. 258 § 2 k.p.k., w takiej sytuacji prawnej, potrzeba

zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego

toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą;

nie jest więc wymagane w omawianych okolicznościach, aby dla zastosowania

(czy dalszego stosowania) tymczasowego aresztowania było konieczne wykazy-

wanie innych przesłanek np. w postaci obawy ukrywania się przez oskarżonego

bądź utrudniania przez niego postępowania.

Nie można też podzielić argumentacji skarżącego, że dowody dotychczas ze-

brane nie wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez niego prze-

stępstwa. Uchylenie skazującego wyroku przez Sąd Apelacyjny było następstwem

uchybień procesowych, popełnionych przez Sąd I Instancji, które nie pozwalały

na 100% pewne ustalenia, że oskarżony popełnił zarzucone mu przestępstwo.

Czym innym jest jednak całkowita pewność – ta tylko bowiem może być podstawą

skazania, a czym innym duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa.

Dowody dotychczas zebrane wskazują, zdaniem Sądu Apelacyjnego, na ist-

nienie dużego prawdopodobieństwa popełnienia przez oskarżonego zarzucanego

mu czynu. Tym samym została też spełniona przesłanka z art. 249 § 1 k.p.k.

Przy braku powodów do odstąpienia od tymczasowego aresztowania

(art. 259 § 1 k.p.k.) należało orzec, jak na wstępie”.

13. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie z dnia 14 kwietnia 1999 r.,

ale zostało ono odrzucone w dniu 10 maja 1999 r. przez Prezesa Sądu Apela-

cyjnego w Lublinie, ponieważ nie było przewidziane przez prawo. Skarżący

wniósł kolejne zażalenie do Sądu Najwyższego, ale w dniu 18 sierpnia 1999 r.

zostało ono odrzucone z tego samego powodu co poprzednio.

14. Skarżący złożył nowy wniosek o uchylenie tymczasowego aresztowa-

nia, ale został on oddalony w dniu 14 września 1999 r. przez Sąd Okręgowy

w Lublinie. Sąd przedstawił następujące uzasadnienie swego postanowienia:

„Marek Czarnecki stoi pod zarzutem dokonania zbrodni z art. 148 § 1 k.k.

We wniosku podnosi fakt przedłużającego się postępowania sądowego jak też

konieczność roztoczenia opieki nad rodzicami.

Zdaniem Sądu Okręgowego obie okoliczności podniesione przez oskarżone-

go nie zasługują na uwzględnienie. Nie z winy Sądu Okręgowego postępowanie

sądowe przedłuża się. Ostatnio to sam oskarżony skutecznie storpedował czynno-

ści, które miały odbyć się na ostatniej rozprawie.

Odnośnie sytuacji życiowej rodziców oskarżonego, to nie jest ona tak tra-

giczna skoro brat oskarżonego wyprowadził się od nich, a nie zrobiłby tego jeśli

sytuacja byłaby tak niepokojąca.

44

Podnieść nadto należy, że samodzielną podstawą stosowania tymczasowego

aresztowania może być fakt postawienia zarzutu popełnienia zbrodni i grożąca

w związku z tym surowa kara pozbawienia wolności.

Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw

do zmiany środka zapobiegawczego”.

15. 28 września 1999 r. Sąd Okręgowy w Lublinie przedłużył tymczasowe

aresztowanie wobec skarżącego do dnia 30 grudnia 1999 r. Sąd podał następu-

jące uzasadnienie dla swojego postanowienia:

„Marek Czarnecki oskarżony jest o dokonanie zbrodni zagrożonej karą po-

zbawienia wolności, której górna granica przekracza 8 lat. Zebrany w sprawie

materiał dowodowy wskazuje na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony po-

pełnił zarzucane mu przestępstwo. Mając na uwadze powyższe okoliczności, brak

przesłanek z art. 259 § 1 k.p.k. oraz konieczność zapewnienia prawidłowego toku

postępowania przed Sądem, postanowiono jak na wstępie”.

16. W 1999 r. sąd pierwszej instancji przeprowadził kilka rozpraw, pod-

czas których przesłuchał świadków.

17. W dniach 25 kwietnia, 12 września i 28 grudnia 2000 r. jak również

w dniach 25 marca, 29 maja i 7 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy w Lublinie

przedłużał wobec skarżącego tymczasowe aresztowanie, podając to samo uza-

sadnienie.

18. Kolejne zażalenia skarżącego i jego wnioski o uchylenie tymczasowe-

go aresztowania nie odniosły skutku.

19. Wygląda na to, że podczas rozprawy w dniu 10 września 2001 r. pro-

kurator wycofał zarzut zabójstwa ciążący na skarżącym.

20. 10 września 2001 r. Sąd Okręgowy w Lublinie wydał wyrok. Skarżący

został uznany winnym jedynie kradzieży i skazany na rok i sześć miesięcy po-

zbawienia wolności. W tym samym dniu został zwolniony z aresztu.

B. Czas trwania pozbawienia wolności

21. Pomiędzy 27 lutego i 18 maja 1997 r. skarżący odbywał karę pozba-

wienia wolności, na którą został skazany w innej sprawie.

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE

A. Kodeks postępowania karnego z 1969 r.

22. Kodeks postępowania karnego z 1969 r., który pozostawał w mocy

do dnia 1 września 1998 r., wymieniał jako środki zapobiegawcze między

innymi tymczasowe aresztowanie, poręczenie majątkowe i dozór policyjny.

Art. 209 Kodeksu, który zawierał ogólne podstawy stosowania środków za-

pobiegawczych, brzmiał następująco:

45

„Środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidłowe-

go toku postępowania, jeżeli dowody zebrane przeciwko oskarżonemu dostatecz-

nie uzasadniają, że popełnił on przestępstwo”.

23. Ponadto Kodeks postępowania karnego dawał organom pewien mar-

gines swobody, jeżeli chodzi o dalsze stosowanie środków zapobiegawczych.

Tymczasowe aresztowanie było uważane za najsurowszy środek zapobiegaw-

czy. Art. 213 kodeksu przewidywał:

„Środek zapobiegawczy należy niezwłocznie uchylić lub zamienić, jeżeli

ustaną przyczyny, wskutek których został on zastosowany, lub powstaną przy-

czyny uzasadniające jego uchylenie, zmianę na łagodniejszy albo zaostrzenie”.

Art. 225 Kodeksu przewidywał:

„Poza wypadkiem, gdy tymczasowe aresztowanie jest obowiązkowe, środka

tego nie stosuje się, jeżeli wystarczające jest poręczenie lub dozór albo oba te

środki zapobiegawcze łącznie”.

Art. 217 § 1, w wersji po dniu 1 stycznia 1996 r., przewidywał w omawia-

nym zakresie, że:

„Tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,

zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on

w kraju stałego miejsca pobytu,

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał

postępowanie karne”.

Paragraf 2 art. 217 przewidywał:

„Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub umyślnego występ-

ku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co naj-

mniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wol-

ności nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania

w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona

grożącą oskarżonemu surową karą”.

Art. 218 przewidywał:

„Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić

od tymczasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego wol-

ności:

(1)spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo,

(2)pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliż-

szej rodziny”.

24. Do dnia 4 sierpnia 1996 r., kiedy to weszła w życie ustawa zmieniająca

Kodeks postępowania karnego, polskie prawo nie przewidywało żadnych usta-

wowych terminów dotyczących tymczasowego aresztowania w postępowaniu

sądowym, a jedynie w odniesieniu do postępowania przygotowawczego.

Art. 222 Kodeksu postępowania karnego, mający zastosowanie po dniu

4 sierpnia 1996 r., w omawianym zakresie brzmiał następująco:

46

„§ 3. Łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wyda-

nia pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć roku

i 6 miesięcy, a w sprawach o zbrodnie – 2 lat.

§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczo-

ny przekraczający terminy określone w paragrafach 2 i 3 może w szczególnie

uzasadnionych wypadkach dokonać tylko Sąd Najwyższy na wniosek sądu, przed

którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przygotowawczym – na wniosek

Prokuratora Generalnego, jeżeli konieczność taka zachodzi w związku z zawie-

szeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną

oskarżonego lub wykonywaniem czynności dowodowych poza granicami kraju,

a także jeżeli oskarżony celowo przewleka zakończenie postępowania w termi-

nach, o których mowa w § 3”.

Następnie do ust. 4 dodano następujące słowa: „inne znaczące okoliczności,

które nie mogłyby zostać pokonane przez organy prowadzące postępowanie”.

B. Kodeks postępowania karnego z 1997 r.

25. Kodeks postępowania karnego z 1997 r., który wszedł w życie w dniu

1 września 1998 r., określa tymczasowe aresztowanie jako jeden z tak zwa-

nych środków zapobiegawczych. Pozostałe środki to poręczenie majątkowe,

dozór policji, poręczenie osoby godnej zaufania, poręczenie społeczne, zawie-

szenie oskarżonego w określonej działalności i zakaz opuszczania kraju.

Art. 249 § 1 zawiera ogólne podstawy stosowania środków zapobiegaw-

czych. Przepis ten brzmi następująco:

„Środkizapobiegawczemożnastosowaćwceluzabezpieczeniaprawidłowego

toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez

oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa; można je stosować tylko wtedy,

gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony

popełnił przestępstwo”.

26. Art. 258 wylicza podstawy dla stosowania tymczasowego aresztowa-

nia. W omawianym zakresie brzmi następująco:

„1. Tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli:

1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego,

zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on

w kraju stałego miejsca pobytu,

2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał

postępowanie karne.

§ 2. Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku za-

grożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej

8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności

nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu

zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą

oskarżonemu surową karą”.

47

27. Kodeks ustanawia pewien margines swobody, jeżeli chodzi o dalsze

stosowanie poszczególnych środków zapobiegawczych. Art. 257 w omawia-

nym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający

jest inny środek zapobiegawczy”.

Art. 259 w omawianym zakresie brzmi następująco:

„§ 1. Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy

odstąpićodtymczasowegoaresztowania,zwłaszczagdypozbawienieoskarżonego

wolności:

1) spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo,

2) pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliż-

szej rodziny”.

28. Kodeks z 1997 r. nie tylko określa maksymalne terminy ustawowe dla

stosowania tymczasowego aresztowania, ale również w art. 252 § 2 przewi-

duje, że właściwy sąd – w wyżej wymienionych terminach – musi w każdym

postanowieniu o tymczasowym aresztowaniu określić dokładny okres jego

dalszego stosowania.

Art. 263 wyznacza terminy stosowania tymczasowego aresztowania.

W wersji mającej zastosowanie do 20 lipca 2000 r. przewidywał:

„§ 1. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe areszto-

wanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.

§ 2. Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było

ukończyć postępowania przygotowawczego w terminie określonym w § 1, sąd

pierwszej instancji właściwy w danej sprawie może, gdy zachodzi tego potrzeba,

na wniosek prokuratora przedłużyć tymczasowe aresztowanie na dalszy okres,

który jednak łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy.

§ 3. Łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wyda-

nia pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat.

§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczo-

ny, przekraczający terminy określone w § 2 i 3, może dokonać sąd apelacyjny,

w którego okręgu prowadzi się postępowanie, na wniosek sądu, przed którym

sprawa się toczy, a w postępowaniu przygotowawczym na wniosek właściwego

prokuratora apelacyjnego – jeżeli konieczność taka powstaje w związku z za-

wieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną

oskarżonego, przedłużającym się opracowywaniem opinii biegłego, wykonywa-

niem czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza grani-

cami kraju, celowym przewlekaniem postępowania przez oskarżonego, a także

z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe”.

W dniu 20 lipca 2000 r. § 4 został zmieniony i od tego czasu kompe-

tencja do przedłużania tymczasowego aresztowania poza terminy wskazane

w § 2 i 3 została oddana sądowi apelacyjnemu, w którego właściwości znaj-

duje się popełnione przestępstwo.

48

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 5 § 3 KONWENCJI

29. Skarżący skarżył się, że długość jego tymczasowego aresztowania

była nadmierna. Opierał się na art. 5 § 3 Konwencji, który w omawianym

zakresie brzmi następująco:

„Każdy zatrzymany lub pozbawiony wolności zgodnie z przepisami ustępu

1 (c) niniejszego artykułu ... jest uprawniony do rozpatrzenia jego sprawy w roz-

sądnym terminie albo do zwolnienia na czas procesu. Zwolnienie może być ob-

warowane gwarancją stawienia się na rozprawie”.

30. Rząd zakwestionował ten pogląd.

A. Dopuszczalność

31. Trybunał zauważa, że niniejsza skarga nie jest oczywiście bezzasadna

w znaczeniu art. 35 § 3 Konwencji. Zauważa też, że nie jest niedopuszczalna

na żadnej innej podstawie. Zatem musi zostać uznana za dopuszczalną.

B. Przedmiot skargi

1. Okres podlegający rozpatrzeniu

32. Skarżący nie przedstawił żadnych uwag w odniesieniu do okresu

podlegającego rozpatrzeniu. Rząd przedłożył, że okres ten rozpoczął się

w dniu 3 stycznia 1996 r. i zakończył w dniu 10 września 2001 r. Zauważył

jednakże, iż okres od uznania skarżącego winnym przez sąd pierwszej in-

stancji do momentu przekazania sprawy przez sąd odwoławczy do ponow-

nego rozpatrzenia powinien być wyłączony z całkowitego okresu podlega-

jącego rozpatrzeniu.

33. Trybunał zgadza się, że okres podlegający rozpatrzeniu trwał od dnia

3 stycznia 1996 r. do dnia 31 marca 1998 r. (kiedy to skarżący został uznany

winnym przez sąd pierwszej instancji) oraz od dnia 13 sierpnia 1998 r. (kiedy

wyrok został uchylony) do dnia 10 września 2001 r. (kiedy skarżący został

zwolniony). Zgodnie z orzecznictwem organów konwencyjnych osoba uznana

za winną przez sąd pierwszej instancji nie może być uważana za pozbawioną

wolności „dla celów doprowadzenia jej przed odpowiednie organy z powodu

istnienia racjonalnego podejrzenia, iż dopuściła się ona popełnienia przestęp-

stwa”, jak jest to określone w ostatnio wymienionym przepisie, ale znajduje

się w sytuacji przewidzianej w art. 5 § 1 Konwencji (a), który zezwala na po-

zbawienie wolności „po uznaniu za winnego przez właściwy sąd” (zobacz

np. B. p. Austrii, wyrok z dnia 28 marca 1990 r., Series A, nr 175, str. 14-16,

§ 36-39). Ponadto Trybunał zauważa, że okres pomiędzy dniem 27 lutego

i 18 maja 1997 r. musi być również wyłączony z całkowitego czasu trwania

49

tymczasowego aresztowania skarżącego, ponieważ w tym okresie odbywał on

karę pozbawienia wolności na podstawie innego wyroku.

34. Okres podlegający rozpatrzeniu trwał zatem pięć lat i jeden miesiąc.

2. Rozsądny czas trwania tymczasowego aresztowania

(a) Argumenty przedstawione Trybunałowi

35. Skarżący przedłożył, że czas trwania jego tymczasowego aresztowa-

nia był bezpodstawnie długi. Przedłużające się aresztowanie było przyczyną

jego zubożenia i poważnych problemów zdrowotnych.

36. Rząd przedłożył, że tymczasowe aresztowanie skarżącego było zgodne

z wymogami art. 5 § 3 Konwencji. Było ono usprawiedliwione w sposób odpo-

wiedni i wystarczający. Jego podstawy to w szczególności: charakter zarzutów

przestawionych skarżącemu, jak również zagrożenie, że mógłby on utrudniać

postępowanie. Rząd argumentował, że organy krajowe wykazały się należytą

starannością, wymaganą w sprawach osób pozbawionych wolności.

(b) Ocena Trybunału

(i) Zasady wypracowane przez orzecznictwo Trybunału

37. Na podstawie orzecznictwa Trybunału nie można ocenić in abstracto,

czy okres tymczasowego aresztowania był rozsądny. To, czy zastosowanie

wobec oskarżonego tymczasowego aresztowania jest rozsądne, musi być oce-

niane w każdej sprawie zgodnie z jej okolicznościami. Kontynuowanie tym-

czasowego aresztowania może być uzasadnione w danej sprawie jedynie wte-

dy, gdy istnieją szczególne wskazania, takie jak wymogi interesu publiczne-

go, w których niezważanie na domniemanie niewinności przeważa nad zasadą

poszanowania wolności jednostki (zobacz między innymi W. p. Szwajcarii,

wyrok z dnia 26 stycznia 1993 r., Series A nr 254-A, str. 15, § 30 i wyrok Ku-

dła p. Polsce [GC], nr 30210/96, § 110, ECHR 2000-XI). Orzecznictwo kon-

wencyjne wypracowało cztery podstawowe przyczyny, dla których nie sto-

suje się poręczenia majątkowego jako środka zabezpieczającego: ryzyko,

że oskarżony nie stawi się na rozprawę; ryzyko, że oskarżony, jeżeli zostanie

zwolniony, będzie podejmował działania naruszające funkcjonowanie wy-

miaru sprawiedliwości, bądź będzie popełniał dalsze przestępstwa lub naru-

szał porządek publiczny (zobacz Smirnova p. Rosji, nr 46133/99 i 48183/99,

§ 59, ECHR 2003-IX). Niebezpieczeństwo ucieczki nie może się opierać je-

dynie na podstawie surowości możliwej kary; musi być oceniane w związ-

ku z innymi właściwymi czynnikami, które mogą, bądź to potwierdzić jego

istnienie, jak również wskazać, że jest ono tak nikłe, iż nie może uzasadniać

stosowania tymczasowego aresztowania. W tym kontekście należy zwrócić

uwagę w szczególności na charakter osoby, o którą chodzi, na jej postawę mo-

ralną, jej majątek, powiązania z państwem, w którym jest oskarżana i jej kon-

50

takty międzynarodowe (zobacz sprawa W. p. Szwajcarii, cytowana powyżej,

§ 33 z dalszymi odniesieniami i Smirnova, cytowana powyżej, § 60).

38. Przede wszystkim to krajowe organy sądowe muszą zapewnić,

że tymczasowe aresztowanie oskarżonego nie przekroczyło rozsądnego czasu

trwania. Muszą zatem zbadać wszystkie fakty przemawiające za istnieniem

lub brakiem wymogu interesu publicznego uzasadniającego, z należytym

uwzględnieniem zasady domniemania niewinności, odstąpienie od zasady po-

szanowania wolności jednostki i muszą je przedstawić w swoich orzeczeniach

oddalających wnioski o uchylenie tymczasowego aresztowania. Trybunał

orzeka, czy miało miejsce naruszenie art. 5 § 3 Konwencji jedynie w oparciu

o powody podane w powyższych orzeczeniach oraz w oparciu o prawdziwe

fakty wskazane przez skarżącego w jego zażaleniach.

39. Istnienie racjonalnego podejrzenia, że zatrzymana osoba popełni-

ła przestępstwo, jest warunkiem niezbędnym do legalnego podtrzymywania

jej tymczasowego aresztowania, ale po upływie pewnego czasu już nie wy-

starcza. Trybunał musi zatem stwierdzić, czy istniały inne podstawy, na któ-

re powołały się organy sądowe, uzasadniające dalsze pozbawienie wolności

skarżącego. Jeżeli te podstawy były „odpowiednie” i „wystarczające”, Try-

bunał musi się także upewnić, że organy krajowe wykazały się „szczególną

starannością” w prowadzeniu postępowania (zobacz, wyrok Labita p. Wło-

chom [GC], nr 26772/95, § 153, ECHR 2000-IV i wyrok Jabłoński p. Polsce,

nr 33492/96, § 80, z dnia 21 grudnia 2000 r.).

(ii) Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie

40. Trybunał zauważa, że w niniejszej sprawie organy najpierw oparły się

na istnieniu racjonalnego podejrzenia, że skarżący popełnił zarzucane mu czyny,

na ciężarze tych zarzutów oraz na potrzebie zapewnienia prawidłowego toku po-

stępowania. Powtarzały to uzasadnienie we wszystkich swoich postanowieniach.

Później sądy oparły się na surowości przewidywanej kary. Co w ich opinii

gwarantowało dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania wobec skarżą-

cego i zwalniało je od rozważania innych jego podstaw (zobacz ustęp 12 po-

wyżej). W konsekwencji w czasie dwu i pół letniego okresu tymczasowego

aresztowania, organy nie podały żadnych nowych podstaw dla dalszego stoso-

wania najsurowszego środka zapobiegawczego wobec skarżącego.

41. Trybunał przyznaje, że istnienie podejrzenia, iż skarżący popełnił

przestępstwa oraz potrzeba zapewnienia prawidłowego toku postępowania,

mogły w początkowym okresie uzasadniać jego tymczasowe aresztowanie.

Jednakże z upływem czasu podstawy te stawały się coraz mniej właściwe.

Zatem Trybunał nie uważa, że te podstawy, powtarzane we wszystkich po-

stanowieniach, a nawet argument o surowości przewidywanej kary, mogłyby

wystarczyć do usprawiedliwienia całkowitego czasu trwania okresu, o który

chodzi.

51

42. Trybunał zauważa ponadto brak wyraźnego wskazania, że podczas ca-

łego okresu tymczasowego aresztowania skarżącego, organy dostrzegły moż-

liwość zastosowania wobec niego innych środków zapobiegawczych – takich

jak poręczenie majątkowe, czy dozór policji – wyraźnie przewidzianych przez

polskie prawo w celu zapewnienia właściwego toku postępowania karnego.

W tym kontekście Trybunał chciałby podkreślić, że zgodnie z art. 5 § 3 or-

gany, postanawiając o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec danej

osoby bądź o jego uchyleniu, są zobowiązane do rozważenia zastosowania alter-

natywnych środków zapewniających stawienie się osoby na rozprawę. W rzeczy

samej artykuł ten zawiera nie tylko prawo do „sądzenia w rozsądnym terminie

albo zwolnienia na czas postępowania”, ale przewiduje także, że „zwolnienie

może zostać uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie się

na rozprawę” (zobacz sprawa Jabłoński cytowana powyżej, § 83).

43. W tych okolicznościach Trybunał konkluduje, że podstawy podane

przez organy krajowe nie były „wystarczające” i „właściwe” dla usprawiedli-

wienia tymczasowego aresztowania skarżącego przez pięć lat i jeden miesiąc.

44. Ponadto Trybunał nie może nie zauważyć, że mimo że skarżący zo-

stał oskarżony w listopadzie 1996 r., sąd pierwszej instancji przeprowadził

pierwszą rozprawę po prawie roku (ustępy 8 i 9 powyżej). Rząd nie przedsta-

wił żadnego wyjaśnienia w odniesieniu do tego okresu, podczas którego sąd

pierwszej instancji najwyraźniej pozostawał bezczynny. Zwłoka ta powinna

zostać uznana za znaczącą, nie można zatem powiedzieć, że organy wykazały

się „szczególną starannością” w prowadzeniu postępowania karnego przeciw-

ko skarżącemu.

Zatem nastąpiło naruszenie art. 5 § 3 Konwencji.

II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

45. Art. 41 Konwencji stwierdza:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protoko-

łów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Stro-

ny pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał

orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.

A. Szkoda niemajątkowa

46. Skarżący domagał się kwoty 300 000 złotych z tytułu szkody niema-

jątkowej.

47. Rząd przedłożył, że roszczenie to było nadmierne i zwrócił się do Try-

bunału o orzeczenie, że samo stwierdzenie naruszenia stanowi słuszne za-

dośćuczynienie.

52

48. Trybunał przyznaje, że skarżący z pewnością poniósł szkodę o cha-

rakterze niemajątkowym – taką jak stres i frustracja wynikłe z nadmiernej

długości tymczasowego aresztowania – która nie może zostać dostatecznie

zaspokojona poprzez samo stwierdzenie naruszenia Konwencji. Orzekając

w oparciu o zasadę słuszności, zasądza skarżącemu kwotę 5.000 euro na tej

podstawie.

B. Odsetki z tytułu zwłoki

49. Trybunał uważa za odpowiednie, że odsetki z tytułu niewypłacenia za-

dośćuczynienia w terminie powinny być ustalone zgodnie z marginalną stopą

procentową Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe.

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Uznaje niniejszą skargę za dopuszczalną;

2. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 5 § 3 Konwencji;

3. Uznaje, że

(a) pozwane państwo ma wypłacić skarżącemu, w ciągu trzech miesięcy

od dnia, kiedy wyrok stanie się prawomocny zgodnie z art. 44 § 2 Kon-

wencji, kwotę 5000 euro (pięć tysięcy euro) z tytułu szkody niemająt-

kowej, plus jakikolwiek podatek, jaki może być nałożony, przeliczone

na polskie złote według kursu z dnia realizacji wyroku;

(b) od wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu

zapłaty zwykłe odsetki będą płatne od tej sumy według marginalnej

stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty

procentowe;

4. Oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego za-

dośćuczynienia.

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 28 lipca

2005 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Vincent B^ERGER

Boštjan M. ZUPANČIČ

Kanclerz Sekcji

Przewodniczący

53