EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

CZWARTA SEKCJA

SPRAWA JEDAMSKI I JEDAMSKA przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 73547/01)

WYROK – 26 lipca 2005

W sprawie Jedamski i Jedamska przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako

Izba w następującym składzie:

Pan Nicolas BRATZA, Przewodniczący,

Pan J. CASADEVALL,

Pan G. BONELLO,

Pan R. MARUSTE,

Pan S. PAVLOVSCHI,

Pan L. GARLICKI,

Pan J. BORREGO BORREGO, sędziowie,

oraz Pan M. O’BOYLE, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 5 lipca 2005 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 73547/01) wniesionej w dniu 4 sierp-

nia 2001 przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej do Trybunału na podstawie

art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

(„Konwencja”) przez dwóch polskich obywateli: pana Grzegorza Jedamskie-

go i panią Teresę Jedamską („skarżących”).

2. Skarżący byli reprezentowani przez panią Agnieszkę Suchecką-Tarnac-

ką, prawnika praktykującego w Warszawie, Polska.

120

Rząd Polski („Rząd”) reprezentowany był przez swoich pełnomocników,

pana K. Drzewickiego, a następnie pana J. Wołąsiewicza z Ministerstwa

Spraw Zagranicznych.

3. Skarżący zarzucali, iż zostali pozbawieni dostępu do sądu.

4. Skarga została przydzielona Czwartej Sekcji Trybunału (art.

52 § 1 Regulaminu Trybunału). W ramach tej Sekcji została powołana Izba

(Art. 27 § 1 Konwencji) do rozpatrzenia tej sprawy, jak stanowi art. 26 § 1 Re-

gulaminu Trybunału.

Przekonsultowawszy strony postępowania, Przewodniczący Izby zde-

cydował, iż w celu właściwego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, po-

stępowanie w niniejszej sprawie będzie prowadzone równolegle z postępo-

waniem w sprawach Podbielski przeciwko Polsce i Kniat przeciwko Polsce

(skargi o numerach 39199/98 i 71731/01) (art. 42 § 2 Regulaminu).

5. Decyzją z 17 czerwca 2003 Trybunał uznał skargę za dopuszczalną.

6.SkarżącyiRządwnieśliobserwacjecodomeritumsprawy(art. 59§1Re-

gulaminu). Żadna ze stron nie zwróciła się do Trybunału z prośbą o przepro-

wadzenie rozprawy w niniejszej sprawie. Izba zadecydowała, iż rozprawa dla

zbadania meritum nie była konieczna (art. 59 § 3 Regulaminu in fine).

1 listopada 2004 Trybunał zmienił skład swoich Sekcji (arty. 25 § 1). Ni-

niejsza sprawa została przypisana do świeżo ukonstytuowanej Czwartej Sek-

cji (art. 52 § 1).

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

7. Skarżący, pan Grzegorz Jedamski i pani Teresa Jedamska, są małżeń-

stwem, polskimi obywatelami, którzy urodzili się odpowiednio w 1954 i 1960.

Mieszkają w Mikołajkach Pomorskich, w Polsce.

A. Tło sprawy

8. Postępowanie streszczone poniżej było już przedmiotem rozstrzygnię-

cia Trybunału w aspekcie wymogu „rozsądnej długości” postępowania zgod-

nie z art. 6 § 1 Konwencji. W swym wyroku z 26 lipca 2001 (Jedamski p. Pol-

sce, skarga nr 29691/96) Trybunał (uprzednia Czwarta Sekcja) jednogłośnie

stwierdził naruszenie art. 6 § 1.

9. 22 grudnia 1992 Łódzki Bank Rozwoju wystawiając weksel na oka-

ziciela, który zobowiązywał pierwszego ze skarżących do zapłaty na żądnie

121

kwoty 19 777 167 300 starych polskich złotych (PLN), zwrócił się do Sądu

Rejonowego w Łodzi o wystawienie nakazu zapłaty przeciwko skarżącemu.

10. 14 stycznia 1993 sąd przychylił się do wniosku powoda i wydał nakaz

zapłaty nakazując zapłatę przez skarżącego przedmiotowej kwoty w terminie

7 dni od daty doręczenia nakazu lub też odwołanie się od niego w tym samym

terminie. Pierwszy ze skarżących odwołał się.

11. 11 lutego 1993 działając na podstawie nakazu zapłaty z 1 lutego

1993 na wniosek wierzyciela, tj. Łódzkiego Banku Rozwoju, Komornik Sądu

Rejonowego dla m.st. Warszawie dokonał zajęcia akcji Banku Rozwoju Eks-

portu SA należących do skarżących oraz dywidendy (nieokreślonej kwoty)

z tychże akcji zdeponowanej w Centralnym Biurze Maklerskim Banku Pol-

ska Kasa Opieki SA w celu zabezpieczenia roszczenia wierzyciela o zapłatę

19 777 167 300 PLN dochodzonego przed Sądem Okręgowym w Łodzi.

12. 26 lutego 1993 pierwszy ze skarżących wniósł bezskuteczną skargę

na czynności komornika, opierając się na art. 767 Kodeksu postępowania cy-

wilnego, podnosząc, że zajęte akcje stanowiły własność małżeńską skarżą-

cych, a egzekucja dotyczyła wyłącznie jednego skarżącego.

13. 12 października 1993 Bank Inicjatyw Gospodarczych SA został prze-

jęty przez BIG Bank SA. BIG Bank SA wstąpił w miejsce powoda w sporze

cywilnym i w miejsce dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym.

14. 23 lutego 1999 Sąd Okręgowy w Łodzi uchylił nakaz zapłaty i zasą-

dził na rzecz powoda, tj. banku, kwotę 1 954 097.49 nowych polskich złotych

(PLN) [ok. 442 000 EUR] wraz z ustawowymi odsetkami oraz koszty postę-

powania. Bank będący powodem oraz pierwszy ze skarżących odwołali się

od wyroku.

15. 9 kwietnia 1999 Sąd Okręgowy w Łodzi zabezpieczył roszczenie

powoda przez zajęcie akcji skarżących w Banku Rozwoju Eksportu, kwo-

ty 984 674,50 PLN w gotówce złożonej w Centralnym Biurze Maklerskim

Banku Polska Kasa Opieki SA oraz akcji byłego Łódzkiego Banku Rozwoju

(przejętego przez BIG Bank SA) zdeponowanych u Komornika Sądu Rejono-

wego w Łodzi).

16. 6 października 1999 Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację wnie-

sioną przez pierwszego ze skarżących przeciwko postanowieniu z 9 kwietnia

1999.

17. 19 października 1999 Sąd Apelacyjny w Łodzi podtrzymał postano-

wienie z 23 lutego 1999.

18. 16 listopada 2000 Komornik Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy

umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie nakazu z 1 lu-

tego 1993. Niemniej jednak zajęcie majątku skarżących z dnia 9 kwietnia

1999 pozostało w mocy.

19. 26 stycznia 2001 Sąd Najwyższy oddalił kasację wniesioną przez

pierwszego skarżącego.

122

20. 10 maja 2001 Sąd Najwyższy odrzucił wniosek pierwszego skarżące-

go o wznowienie postępowania.

B. Roszczenie odszkodowawcze

21. 28 grudnia 2000 skarżący pozwali BIG Bank w Warszawie do Sądu

Okręgowego w Warszawie. Dochodzili oni 340 000 000 PLN, podnosząc,

iż zajęcie ich majątku, w szczególności akcji, dokonane na wniosek BIG

Banku SA w oparciu o uchylony nakaz zapłaty z 14 stycznia 1993, pozbawił

ich możliwości dokonywania w przyszłości jakichkolwiek transakcji na Gieł-

dzie w Warszawie.

22. 23 stycznia 2001 skarżący poinformowali sąd, że 5 stycznia

2001 w wyniku połączenia banków Bank Inicjatyw Gospodarczych SA został

przejęty przez BIG Bank Gdański SA. Od tej chwili BIG Bank Gdański SA

zastąpił w postępowaniu dotychczasowego powoda. W nieokreślonym dniu

sąd nakazał skarżącym uiszczenie wpisu sądowego od pozwu w wysokości

100 000 PLN.

23. 23 stycznia 2001 skarżący zwrócili się do Sądu Okręgowego w War-

szawie z wnioskiem o zwolnienie ich od kosztów sądowych. Przedstawili oni

także oświadczenie majątkowe stosownie do art. 113 § 1 Kodeksu postępowa-

nia cywilnego. Ich wniosek stanowił, co następuje:

„... Skarżący wnoszą o zwolnienie ich od obowiązku ponoszenia kosztów

sądowych, gdyż nie są w stanie bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny

ponieść kosztów sądowych.

Majątek wspólny skarżących został zajęty przez komornika na mocy posta-

nowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 9 kwietnia 1999.

[w związku z tym, skarżący załączyli wyżej wymienione postanowienie]

Ich dochody osiągane z gospodarstwa rolnego (będącego własnością Teresy

Jedamskiej) nie wystarczają na pokrycie zaległego podatku rolnego w kwocie

3 957,50 zł”.

[w związku z tym skarżący załączyli kopię zaświadczenia Urzędu Gminy

Mikołajki Pomorskie o szacunkowych dochodzie i zaległych podatkach]

Skarżący stwierdzają, że z gospodarstwa rolnego nie osiągają dochodu (sza-

cunkowego) wykazanego w zaświadczeniu Urzędu Gminy ze względu na brak

środków na nakłady produkcyjne.

Skarżący nadto stwierdzają, że ze względu na zajęte aktywa podstawą

ich utrzymania jest gospodarstwo rolne. W tej sytuacji skarżący nie posiadają

środków na opłacenie wpisu”.

Na koniec skarżący informują [sąd], że Sąd Okręgowy w Łodzi w innym

postępowaniu cywilnym w swym postanowieniu z dnia 9 czerwca 1999 r. zwolnił

G. Jedamskiego z kosztów sądowych w całości.”

123

[w związku z tym skarżący załączyli kopię postanowienia].”

Oświadczenie majątkowe złożone przez pierwszego skarżącego stwierdzało

co następuje:

„Skarżący prosi o zwolnienie od kosztów sądowych, których nie jest w stanie

ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Posiadam majątek ruchomy i nieruchomy:

1) nie posiadam majątku odrębnego, szacunkowy dochód z gospodarstwa

to 66 140,43 PLN;

2) 62 500akcjiBREBankuSA,9 950akcjiBIGBankuSAi984 674,50PLNwgo-

tówce (majątek wspólny z żoną zajęty przez komornika);

3) 11 akcji BIG BG SA;

4) sprzęt RTV, AGD, meble”.

24. Oświadczenie majątkowe złożone przez drugiego skarżącego stwier-

dzało co następuje:

“Skarżący prosi o zwolnienie od kosztów sądowych, których nie jest w stanie

ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Posiadam majątek ruchomy i nieruchomy:

1) gospodarstwo rolne o dochodzie szacunkowym 66 140,43 PLN;

2) samochód;

3) 62 500akcjiBREBankuSA,9 950akcjiwBIGBankuSAi984 674,50PLNwgo-

tówce (majątek wspólny z żoną zajęty przez komornika);

4) 11 akcji BIG BG SA;

5) sprzęt RTV, AGD, meble”.

25. 30 stycznia 2001 roku sąd oddalił wniosek powodów. Uzasadnienie

tego postanowienia stanowiło:

„... Jak wynika z oświadczeń majątkowych i rodzinnych powódka jest wła-

ścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 57.44 ha. Dochód roczny z tego

gospodarstwa wynosi 66 140,43 PLN i stanowi on źródło utrzymania obojga mał-

żonków. Poza tym powodowie posiadają oszczędności w kwocie 984 674,50 PLN,

62 500 akcji BRE Bank SA i 9 950 akcji BIG Banku SA. Co prawda oszczędności

i akcje zostały zajęte na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi,

to zważywszy na okoliczności wynikające z uzasadnienia pozwu oraz treść jego

załączników sytuacja materialna powodów nie jest taka zła, jak ją podwodowie

przedstawiają. Zgromadzony przez nich majątek i wykazany dochód z gospodar-

stwa rolnego umożliwia zdaniem sądu poniesienie przez nich kosztów sądowych

bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania standardu życia ich rodziny. Decy-

dując się na wytoczenie niniejszego powództwa powodowie winni byli też liczyć

się z koniecznością pokrycia związanych z tym opłat sądowych i zgromadzić

stosowne środki…”.

26. 13 lutego 2001 skarżący wnieśli zażalenie na to postanowienie.

Zarzucali oni obrazę art. 113 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz

art. 6 § 1 Konwencji. Skarżący utrzymywali, iż jasno wynikało z przedstawio-

nych przez nich dokumentów, w szczególności postanowienia Sądu Okręgo-

124

wego w Łodzi w celu zabezpieczenia roszczenia powoda o zapłatę poprzez

zajęcie akacji skarżących oraz deklaracji o rocznych szacunkowych docho-

dach z gospodarstwa rolnego, że nie byli oni w stanie uiścić wpisu w wyso-

kości 100 000 PLN.

27. 9 marca 2001 Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił zażalenie. Odpo-

wiednia część postanowienia stanowiła:

„... Majątek skarżących jest znaczny i kilkakrotnie przekroczyli oni średni

pułap dochodów. Wniosku tego nie zmienia fakt, że część ich majątku została

zajęta w innym postępowaniu cywilnym. Skarżący wciąż pozostają właścicielami

majątku i konsekwentnie powinni być w stanie podjąć środki konieczne dla ze-

brania wystarczających środków na wpis sądowy. Skarżący uczestniczą w kilku

postępowaniach dotyczących praw majątkowych i niemajątkowych do ich akcji

w spółkach i w przeszłości dokonywali wielu transakcji na giełdzie papierów

wartościowych. Te okoliczności wskazują, że skarżący … nie mogą być uważani

za ubogich i wpis sądowy od ich pozwu nie powinien stanowić obciążenia Skarbu

Państwa.

Ich oświadczenie majątkowe jest wątpliwe, gdyż nie jest pełne. Skarżący

nie wskazali precyzyjnie, jaki mają tytuł prawny do swego mieszkania. Nie ujaw-

nili oni rzeczywistego dochodu osiąganego z gospodarstwa. Nie dostarczyli oni

również żadnej informacji na temat rodzaju działalności prowadzonej przez nich

na farmie. Ponadto [pierwszy ze skarżących] nie wskazał swego miejsca zatrud-

nienia; jego bycie zależnym od żony wydaje się wątpliwe… W końcu skarżący

nie dostarczyli informacji dotyczącej wyposażenia ich mieszkania i gospodar-

stwa. Taka informacja umożliwiłaby sądowi ocenienie ich rzeczywistego stan-

dardu życia.

Oceniając wszystkie okoliczności, wysnuta być może następująca konkluzja:

skarżący, którzy nie zdołali wykazać swej bieżącej sytuacji finansowej oraz ujaw-

nić swego dochodu nie mogą skutecznie wzruszyć postanowienia sądu pierw-

szej instancji, który odrzucił ich wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Nie mogą oni tym samym zarzucać, iż zostali pozbawieni dostępu do sądu.

Dodatkowo, wskazać należy, że suma opłaty sadowej oparta jest na wartości

przedmiotu sporu a wartość zależy od skarżących …”.

28. 30 kwietnia 2001 Sąd Okręgowy w Warszawie nakazał skarżącym

uiszczenie wpisu od pozwu w wysokości 100 000 PLN. Skarżący nie wpłacili

tej sumy. W konsekwencji w nieokreślonym dniu Sąd Okręgowy w Warszawie

zarządził zwrot pozwu, co oznaczało że ich pozew nie wywoływał żadnego

skutku prawnego i że odnośne postępowanie ze wszystkich względów praw-

nych i praktycznych uważane było za nigdy nie zainicjowane przed sądem.

125

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA

29. Zgodnie z polskim prawem każdy powód obowiązany jest uiścić wpis

w momencie wnoszenia powództwa do sądu. W toku postępowania każda

ze stron obowiązana jest do opłacenia dalszego wpisu w momencie wnoszenia

jakiegokolwiek odwołania lub skargi konstytucyjnej, chyba że zostanie zwol-

niona z takiego wpisu.

Wpisy sądowe mogą być: stosunkowe (jeżeli wpis należny jest z tytu-

łu wniesienia powództwa lub odwołania) lub ułamkowe (jeżeli wpis należny

jest z tytułu zażalenia) w stosunku do wartości przedmiotu sporu.

Koszty sądowe poniesione przez którąkolwiek ze stron mogą być, w za-

leżności od wyniku postępowania, pokryte przez stronę przegrywającą (która

w ostatecznym wyroku zobowiązana zostanie do zapłaty wszystkich kosztów

postępowania).

30. Istnieją jednak kategorie powodów, które zwolnione są z ponosze-

nia kosztów sądowych na podstawie przepisów ustawowych. Niektóre z tych

kategorii osób wymienione są w art. 111 § 1 Kodeksu postępowania cywil-

nego. Przepis ten, w wersji mającej zastosowanie w okresie przedmiotowego

postępowania, zwalniał od kosztów sądowych stronę wnoszącą powództwo

o ustalenie ojcostwa, stronę dochodzącą roszczeń alimentacyjnych, prokura-

tora, wyznaczonego przez sąd kuratora oraz „stronę, która została zwolnio-

na od opłat sądowych przez sąd” (to znaczy strona, która została zwolniona

zgodnie z art. 113 Kodeksu cytowanego poniżej).

31. Inne kategorie powodów zwolnionych w ten sam sposób wyliczone

są między innymi w art. 8 i 9 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 roku o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych.

Na podstawie art. 8 ustawy Skarb Państwa, gminy i inne organy i insty-

tucje państwowe nie mają obowiązku uiszczania opłat sądowych, pod warun-

kiem, że przedmiotowa skarga nie dotyczy prowadzonej przez nie działalno-

ści gospodarczej. Art. 9 upoważnia Ministra Sprawiedliwości do zwolnienia

z opłat sądowych organizacje pozarządowe.

32. W przypadku pomyślnego wyniku postępowania wszczętego przez

stronę zwolnioną od kosztów sądowych koszty, które normalnie pobrane by-

łyby od tej strony za wniesienie i prowadzenie sprawy, przyznane są Skarbowi

Państwa od strony przeciwnej.

33. Ustawa z dnia 13 czerwca 1967 o kosztach sądowych w sprawach cy-

wilnych (po nowelizacji) określa ogólne zasady odnoszące się do pobierania

opłat sądowych przez sądy.

Art. 5 § 1 ustawy w wersji mającej zastosowanie w przedmiotowym cza-

sie przewidywał:

„Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, do uiszczenia kosztów sądowych obowią-

zana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące

wydatki”.

126

34. Art. 16 ustawy w wersji mającej zastosowanie w przedmiotowym cza-

sie w odpowiednim zakresie przewidywał:

„1. Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zosta-

ła uiszczona należna oplata. W tym wypadku przewodniczący wzywa wnoszące-

go pismo, aby pod rygorem zwrotu pisma uiścił opłatę w terminie tygodniowym

od dnia doręczenia wezwania, a w razie bezskutecznego upływu tego terminu

zwraca pismo. ...

3. Rewizja, zażalenie, sprzeciw od wyroku zaocznego oraz sprzeciw od na-

kazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, od których pomimo wezwania nie zo-

stała uiszczona należna opłata, podlega odrzuceniu”.

35. Art. 18 stanowił:

„Pismo zwrócone z powodu nieuiszczenia opłaty nie wywołuje żadnych skut-

ków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem tego pisma do sądu”.

36. Paragraf 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 maja

1993 roku w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych

(po nowelizacji) w wersji mającej zastosowanie w przedmiotowym czasie

w odpowiednim zakresie stanowił:

„Cały wpis stosunkowy w sprawie cywilnej oraz w sprawie gospodarczej

wynosi:

4). powyżej 100 000 zł: od pierwszego 100 000 zł – 6600 zl, a od nadwyżki

ponad 100 000 zł – 5% nie więcej jednak niż 100 000 zł”.

37. Zwolnienie z uiszczania kosztów było i nadal jest w gestii sądu wła-

ściwego do rozpoznania sprawy.

Art. 113 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w wersji mającej zastoso-

wanie w przedmiotowym czasie przewidywał:

„Zwolnienia od kosztów sądowych domagać się może osoba fizyczna, która

złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania

koniecznego dla siebie i rodziny. Oświadczenie powinno obejmować dokładne

dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Od sądu zależy uznanie tego

oświadczenia za dostateczne do zwolnienia od kosztów sądowych”.

Podstawy zwalniania osób prawnych i przedsiębiorstw od kosztów sądo-

wych zostały jednak sformułowane w odmienny osób niż te mające zasto-

sowanie do osób fizycznych. Paragraf drugi art. 113 Kodeksu postępowania

cywilnego w wersji mającej zastosowanie w przedmiotowym czasie przewi-

dywał:

„Osobie prawnej, jak również organizacji nie mającej osobowości prawnej

może być przyznane zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli wykaże, że nie ma

dostatecznych środków na te koszty”.

Art. 116 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje:

„Sąd może zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli ... poweźmie wątpliwości

co do istotnego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosz-

tów sądowych lub z niego korzystającej”.

127

Art. 120 § 1 Kodeksu (w wersji mającej zastosowanie w przedmiotowym

czasie) w odpowiednim zakresie przewidywał:

„Sąd cofnie zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub

radcy prawnego, jeżeli okaże się, że okoliczności, na których podstawie je przy-

znano, nie istniały lub przestały istnieć. W obu wypadkach strona obowiązana

jest uiścić wszystkie przepisane opłaty oraz wynagrodzenie adwokata lub radcy

prawnego dla niej ustanowionego”.

38. Koszty pobrane przez sądy nie stanowią, ani nie są równowartością,

zabezpieczenia kosztów. Koszty przekazywane są przez departamenty finan-

sowe sądów Skarbowi Państwa i stanowią część jego dochodów.

39. W dniu 11 stycznia 1995 roku Sąd Najwyższy wydał postanowienie,

w którym po raz pierwszy odniósł się do „prawa do sądu” gwarantowanego

przez art. 6 § 1 Konwencji w kontekście wymogu do uiszczenia wpisu z tytułu

wniesienia pozwu lub odwołania (postanowienie nr III ARN 74/95, opubliko-

wane w OSN Zb. U. 1995, Nr 9).

Orzeczenie to dotyczyło rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Pierw-

szego Prezesa Sądu Najwyższego. Rewizja skierowana była przeciwko po-

stanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego odmawiającego zwolnienia

skarżącego w postępowaniu administracyjnym od ponoszenia kosztów sądo-

wych. Sąd Najwyższy stwierdził co następuje:

„1. Od momentu wstąpienia Polski do Rady Europy orzecznictwo Europej-

skiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu może i powinno być uwzględ-

niane przy interpretacji przepisów prawa polskiego.

2. Jeżeli przedmiotem sprawy jest wniosek strony o udzielenie jej przez

władze publiczne pomocy finansowej w znacznej wysokości, to rozpatrywaniu

równoczesnego wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych powinna to-

warzyszyć szczególna staranność, a jego ewentualne odrzucenie lub oddalenie

powinno być szczególnie wnikliwie i dokładnie uzasadnione, tak aby nie mogło

być potraktowane jako faktyczne odmówienie stronie prawa do sądu (art. 6 Kon-

wencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności...)”.

Pomimo iż postanowienie to odnosiło się do kosztów sądowych z tytułu

wniesienia skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez osobę, która

zwróciła się o przyznanie pomocy finansowej od władz publicznych, zostało

ono zastosowane mutatis mutandis do spraw cywilnych.

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ART. 6 § 1 KONWENCJI

40. Skarżący zarzucili naruszenie art. 6 § 1 Konwencji, gdyż nie mogąc

uiścić zbyt wygórowanego wpisu sądowego z tytułu wniesienia powództwa,

którego żądały od nich polskie sądy, odstąpili oni od jego wniesienia i tym

128

samym pozbawieni zostali prawa dostępu do sądu, celem określenia ich praw

cywilnych. Art. 6 § 1 Konwencji w stosownej części stanowi:

„Każdy ma prawo do sprawiedliwego... rozpatrzenia jego sprawy przez ... sąd

... przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym ...”.

A. Stanowiska stron

1. Skarżący

41. Skarżący przekonywali, iż polskie sądy działały arbitralnie i opierały

swe postanowienia na teoretycznej ocenie ich sytuacji finansowej. Skarżą-

cy podnosili, ż sąd okręgowy ocenił, iż byli w stanie wnieść opłatę sądową

z dochodu z gospodarstwa. Stwierdzili, iż sąd nie wziął pod uwagę faktu, iż

dochód z gospodarstwa oceniany był na 66 000 PLN rocznie. Ponadto podno-

sili oni, że siedmiodniowy termin był za krótki na zorganizowanie sprzedaży

pewnych rzeczy ruchomych z ich majątku. Dodatkowo postulowali oni, iż

ich sytuacja finansowa pozbawiała ich szans na otrzymanie kredytu bankowe-

go lub innych środków na sfinansowanie przedmiotowego postępowania.

42. Skarżący podkreślali, że sąd apelacyjny nie wziął pod uwagę fak-

tu, że nie mieli oni możliwości swobodnego dysponowania ich własnymi

oszczędnościami, gdyż w przedmiotowym czasie w mocy był nakaz zajmują-

cy najcenniejsze aktywa skarżących.

43. Twierdzili oni także, że odpowiednie sądy nie miały podstaw,

na których mogłyby wątpić prawdziwym faktom, które przedstawili oni

w ich oświadczeniach majątkowych. Ponadto podtrzymywali oni, że sądy

miały obowiązek zweryfikowania ich oświadczeń majątkowych, jeśli miały

wątpliwości co do prawdziwości ich oświadczeń.

44. Skarżący twierdzili, że Rząd błędnie odczytał ich argumenty i w kon-

sekwencji dokonał niesłusznych ustaleń faktycznych. Na przykład skarżący

nie stwierdzili, że osiągnęli szacowany dochód przedstawiony w zaświad-

czeniu wystawionym przez Urząd Gminy Mikołajki Pomorskie. Dodatkowo

twierdzili oni, że nie zawierali żadnych transakcji na giełdzie, gdyż ich akcje

i gotówka zostały zajęte.

45. Skarżący odnieśli się do ugruntowanego orzecznictwa Trybunału

w tym względzie i podkreślili, że prawo do sądu, nawet jeśli nie ma charak-

teru absolutnego, musi być skuteczne, a władzom nie wolno ograniczać lub

pomniejszać tego prawa w sposób naruszający jego istotę. Podkreślili oni, iż

Rząd nie wskazał żadnego interesu prawnego, jaki uzasadniałby postanowie-

nie odmawiające im dostępu do sądu poprzez nakazanie im zapłaty opłaty

sądowej w kwocie 100 000 PLN.

46. Skarżący stwierdzili także, że władze sądowe nie zdołały zabezpieczyć

odpowiedniej równowagi pomiędzy fiskalnym interesem państwa realizowa-

129

nym poprzez pobieranie opłat sądowych a interesem skarżących w postaci

dostępu do sądu.

47. Przechodząc do szczególnych okoliczności niniejszej sprawy, skarżą-

cy utrzymywali, że ustalenie opłaty sądowej w kwocie 100 000 PLN – sumy

przekraczającej ponad pięćdziesiąt razy przeciętne miesięczne wynagrodzenie

w Polsce w tamtym czasie – i odmawiając im dodatkowego zwolnienia pozba-

wiło ich prawa do wniesienia powództwa cywilnego do sądu.

48. Kwestionowali oni argumentację Rządu, iż mogli oni ograniczyć swo-

je roszczenia. Twierdzili, że pozbawiłoby to ich dochodzenia pozostałej czę-

ści roszczenia. Utrzymywali, że zgodnie z rocznym terminem na wniesienie

ich powództwa, mieli oni nikłe szanse na zakończenie postępowania przed

upływem tego okresu.

49. Skarżący także stwierdzili, że zgodnie z polskim prawem zwolnienie

od kosztów sądowych mogło być w każdym czasie uchylone przez sądy, jeśli

podstawy dla jego zastosowania wygasły.

50. Podsumowując, zwrócili się oni do Trybunału o stwierdzenie narusze-

nia art. 6 § 1 Konwencji.

2. Rząd

51. Rząd nie zgodził się z tym. Podnosił, że przedmiotowe opłaty sądowe

zostały nałożone na skarżących zgodnie z prawem i w realizacji uzasadnione-

go prawnie celu. Dodał, iż nie były one dysproporcjonalne do środków skar-

żących lub nałożone arbitralnie. Rząd jednak przyznał, że kwota opłaty sądo-

wej, jeśli zważyć z perspektywy „przeciętnego skarżącego”, była znaczna.

52. Twierdził dalej, że skarżący mogli dochodzić swych roszczeń w czę-

ściach. Rząd podnosił, że to pozwoliłoby im na stopniowe poniesienie opłat

sądowych.

53. Rząd wskazał, że miesięczny dochód skarżących znacznie przekraczał

przeciętne wynagrodzenie w Polsce. Odniósł się on do transakcji finansowych

skarżących na giełdzie papierów wartościowych.

54. Dodatkowo utrzymywał on, że obowiązkiem skarżących było udo-

wodnienie, że nie byli oni w stanie uiścić wpisu sądowego nałożonego

na nich. Jednak nie przedstawili oni żadnych przekonujących dowodów na po-

parcie ich wniosku o zwolnienie od opłaty sądowej. Ponadto Rząd podnosił,

że oświadczenie majątkowe skarżących było wątpliwe.

55. Podnosił także, że skarżący uczestniczyli w przedmiotowym czasie

w innych postępowaniach cywilnych, konsekwentnie powinni być świadomi

wysokości opłat wymaganych przy wnoszeniu takich skarg. W ocenie Rzą-

du skarżący stwierdzili, że zostaliby bezwarunkowo zwolnieni z opłat sądo-

wych.

56. Dlatego też Rząd zwrócił się do Trybunału o stwierdzenie, że nie mia-

ło miejsca naruszenia art. 6 § 1 w sprawie skarżącego.

130

B. Ocena Trybunału

1. Zasady wynikające z orzecznictwa Trybunału

57. Trybunał powtarza, że, jak to stwierdził już wielokrotnie, art.

6 § 1 zabezpiecza prawo każdego do wniesienia do sądu lub trybunału każ-

dego roszczenia odnoszącego się do jego praw i obowiązków o charakterze

cywilnym (zobacz m.in., Kreuz przeciwko Polsce, wyrok z 19 czerwca 2001,

nr 28249/95, § 52, ETPCz 2001-VI).

58. Trybunał nadto przywołuje, że art. 6 § 1 ucieleśnia „prawo do sądu”,

którego jednym z aspektów jest prawo dostępu, czyli prawo do wszczęcia

postępowania przed sądem w sprawach cywilnych. Jednak prawo dostępu

do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem ograniczeń.

Trybunał orzekał, że gwarantując stronom skuteczne prawo dostępu do sądu w

celu rozstrzygnięcia o ich „prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym”,

art. 6 § 1 pozostawia państwu wolny wybór środków do wykorzystania dla

osiągnięcia tego celu, jednak podczas gdy Państwa Strony posiadają pewien

stopień uznania w tym względzie, ostateczna decyzja co do przestrzegania

wymogów Konwencji pozostaje w gestii Trybunału (zob. Kreuz p. Polsce,

cytowane powyżej, § 53, i mutatis mutandis, Airey p. Irlandii, wyrok z 9 paź-

dziernika 1979, Seria A nr 32, s. 14-16, § 26).

Jednakże Trybunał musi być usatysfakcjonowany faktem, że zastoso-

wane ograniczenia nie zawężają lub ograniczają dostępu przyznanego jed-

nostce, w taki sposób lub do takiego stopnia, że istotna cześć tego prawa

byłaby naruszona (zob., Kreuz p. Polsce, cytowany powyżej, § 58). Ponad-

to Trybunał podkreśla, że ograniczenie nie będzie zgodne art. 6 § 1, jeśli

nie będzie miało na celu osiągnięcia prawnie uzasadnionego celu oraz jeśli

nie istnieje uzasadniony związek proporcjonalności pomiędzy zastosowa-

nymi środkami a zamierzonym do osiągnięcia prawnie uzasadnionym celem

(zob. na przykład wyrok w sprawie Tinnelly & Sons Ltd. i inni oraz McEl-

duff i inni p. Zjednoczonemu Królestwu, z dnia 10 lipca 1998 roku, Reports

1998-IV, str. 1660, § 72).

59. Trybunał przypomina także, że jego rolą jest weryfikacja w świetle

postanowień Konwencji decyzji podejmowanych przez odpowiednie władze

krajowe przy wykonywaniu ich władzy oraz upewnienie się czy konsekwencje

tych decyzji były zgodne z Konwencją (zob. mutatis mutandis wyrok Kreuz

p. Polsce, cytowany powyżej, § 56).

2. Zastosowanie powyższych zasad do niniejszej sprawy

60. Mając na względzie przedstawione powyżej zasady ustalone w orzecz-

nictwie Trybunału, przypomina on raz jeszcze, że kwota opłat ustalona w

świetle okoliczności niniejszej sprawy, włączając w to zdolność skarżących

do ich uiszczenia, oraz etap postępowania, na którym ograniczenia zostały

131

nałożone stanowią czynniki przedmiotowo istotne dla określenia, czy jednost-

ka posiadała prawo dostępu do sądu oraz do „rozpatrzenia jej sprawy przez

sąd”.

Mając na względzie powyższe czynniki, Trybunał musi następnie usta-

lić, czy w świetle szczególnych okoliczności niniejszej sprawy, wymagany w

rzeczywistości wpis stanowił ograniczenie, które umniejszałoby istotę prawa

skarżących do dostępu do sądu.

61. Skarżący podnosili, iż wymóg uiszczenia kwoty 100 000 PLN za

wniesienie powództwa stał się przyczyną całkowitego braku ich dostępu do

sądu (zob. paragraf 47 powyżej).

Rząd utrzymywał, że kwota ta była całkowicie uzasadniona z punktu wi-

dzenia wymiaru sprawiedliwości oraz poparta była obiektywną oceną ich sy-

tuacji finansowej (zob. powyżej paragraf 51). Jednak przyznał on, że kwota

opłaty sądowej z punktu widzenia przeciętnego skarżącego była znaczna.

W związku z tym Trybunał zauważa, że suma wymagana ostatecznie od

skarżących przekraczała więcej niż pięćdziesiątkrotnie przeciętne miesięczne

wynagrodzenie w Polsce w tamtejszym czasie (zob. paragraf 47 powyżej).

Kwota ta była niewątpliwie znaczna.

62. Skarżący byli w tamtym czasie uczestnikami innych postępowań cy-

wilnych i odpowiednie sądy ustalając koszty sądowe polegały w znacznym

stopniu na założeniu, iż fakt zaangażowania w kilka postępowań sądowych

mógł sam implikować konieczność uiszczania opłat sądowych. Na takich

podstawach sądy dochodziły do wniosku, iż skarżący powinni byli wziąć pod

uwagę potrzebę zabezpieczenia z wyprzedzeniem kwot wystarczających na

opłaty sądowe (zob. paragrafy 25 i 27 powyżej).

Do tego założenia sądy dodawały hipotezy, iż zawieranie transakcji na

giełdzie oraz dochody z gospodarstwa świadczyły o zdolności skarżących do

ponoszenia kosztów sądowych (zob. paragrafy 25 i 27 powyżej).

63. Trybunał nie uznaje tych podstaw za przekonujące, w szczególności w

zestawieniu z wagą zapewnienia osobie „skutecznego” dostępu do sądu.

Po pierwsze zauważa on, że ustalenia, które czyniły odpowiednie sądy

w odniesieniu do sytuacji materialnej skarżących wydają się być oparte raczej

na hipotetycznej zdolności zarobkowania niż na faktach przez nich dostarczo-

nych. W szczególności jasno widać z przedstawionych faktów, że skarżący

nie mieli możliwości dysponowania swymi funduszami, gdyż nakaz zajmują-

cy ich najwartościowsze aktywa wciąż obowiązywał w przedmiotowym cza-

sie (zob. paragraf 18 powyżej).

64. Prawdą jest, że zebranie i ocena materiału dowodowego należy przede

wszystkim do sądów krajowych, oraz że rolą Trybunału jest ustalenie, czy sądy

te podczas wykonywania swych uprawnień władczych w tej dziedzinie dzia-

łały zgodnie z art. 6 § 1 (zob. paragraf 59 powyżej).

W niniejszej sprawie Trybunał zauważa, że władze sądowe odmówiły

przyjęcia argumentu skarżących, że nie byli oni w stanie uiścić opłat sądo-

132

wych. Odpowiednie sądy twierdziły, że oświadczenie majątkowe skarżących

było wątpliwe; jednak nie uzyskały one żadnego dowodu zaprzeczającego

faktom, które skarżący podnosili w swym oświadczaniu majątkowym (zob.

paragraf 27 powyżej). W kontekście tego Trybunał przywołuje, iż zgodnie

z polskim prawem w przypadku wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji ma-

jątkowej strony wnoszącej o zwolnienie od opłat sądowych, sąd może zarzą-

dzić sprawdzenie deklaracji (zob. paragraf 37 powyżej).

Dodatkowo Trybunał zauważa, że postulaty Rządu dotyczące podziele-

nia roszczenia na kilka postępowań mają spekulatywną naturę. Zakłada on

bowiem, że jeśli skarżący wygraliby swoją sprawę i skutecznie zrealizowali

wyrok przeciwko dłużnikom, otrzymaliby środki na dochodzenie pozostałej

części ich roszczeń. Trybunał nie uważa tego argumentu za przekonujący.

65. Trybunał zauważa także, że zgodnie z polskim prawem zwolnienie

od kosztów sądowych może być w każdym czasie uchylone przez sąd, jeśli

podstawy jego zastosowania przestały istnieć. Umożliwienie skarżącemu pro-

wadzenia wstępnej fazy postępowania nie powstrzymywałoby polskich sądów

od pobrania opłat sądowych, jeśli na jakimś dalszym etapie postępowania sy-

tuacja majątkowa skarżących uległaby poprawie (zob. paragraf 37 powyżej).

66. Dokonując oceny całości faktów sprawy oraz mając na uwadze waż-

ne miejsce, jakie zajmuje prawo do sądu w społeczeństwie demokratycznym,

Trybunał uznaje, że władze sądowe nie zabezpieczyły prawidłowej równowa-

gi pomiędzy: z jednej strony, interesem Państwa w pobieraniu opłat z tytułu

rozpoznawania skarg, a z drugiej strony, interesem skarżących w dochodzeniu

swych roszczeń w sądach.

Wpis wymagany od skarżących z tytułu prowadzenia ich sprawy był

zbyt wysoki. Spowodowało to zrezygnowanie przez nich ze skargi, a sprawa

nie została rozpatrzona przez sąd. To w opinii Trybunału umniejszyło istotę

prawa dostępu do sądu.

67. Z powyższych przyczyn Trybunał uznaje, że nałożenie na skarżących opłat

sądowych stanowiło nieproporcjonalne ograniczenie ich prawa dostępu do sądu.

Tak więc stwierdza, że miało miejsce naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.

II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

68. Art. 41 Konwencji stanowi:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej proto-

kołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się

Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Try-

bunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej

stronie”.

133

A. Szkoda

69. Skarżący dochodzili zadośćuczynienia 340 000 000 PLN wraz z usta-

wowymi odsetkami naliczonymi od 28 grudnia 2000 do dnia zapłaty.

70. Rząd podnosił, iż suma była nadmierna. Stwierdził on, iż nie istniał

bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rzekomym naruszeniem Kon-

wencji a dochodzonym zadośćuczynieniem.

W sumie Rząd zwrócił się do Trybunału o wydanie orzeczenia, że stwier-

dzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające zadośćuczynienie. Al-

ternatywnie, zwrócił się do Trybunału o przyznanie zadośćuczynienia na pod-

stawie jego orzecznictwa w podobnych sprawach oraz krajowych uwarunko-

wań gospodarczych.

71. Trybunał nie znajduje związku przyczynowego pomiędzy skarżonym

naruszeniem a rzekomą szkodą majątkową. Nie może on snuć przypuszczeń

o rezultacie postępowania, jeśli odbyłoby się ono w zgodności z art. 6 § 1.

72. Jednak nie uważa on, że stwierdzone naruszenie może być zrekom-

pensowane jedynie poprzez samo stwierdzenie naruszenia. Trybunał zgadza

się, że skarżący ponieśli szkodę niemajątkową. Opierając swą ocenę na zasa-

dach słuszności i mając na względzie okoliczności sprawy, Trybunał przyzna-

je skarżącym łącznie 8000 EUR.

B. Koszty i wydatki

73. Skarżący domagali się również zwrotu 6700 EUR złotych z tytułu

kosztów i wydatków, które ponieśli z tytułu kosztów prawnej reprezentacji

w postępowaniu przed Trybunałem.

74. Rząd podnosił, że suma była nadmierna. Podkreślał, że prawnik skar-

żących pobierała wygórowane wynagrodzenie za swoją pracę nad sprawą.

Rząd zwrócił się do Trybunału o zasądzenie, jeśli w ogóle, tylko tych kosztów

i wydatków, które były poniesione rzeczywiście i koniecznie oraz były roz-

sądne co do kwoty.

75. Odnośnie kosztów i wydatków poniesionych przez skarżących w trak-

cie postępowania przed Trybunałem, ustalając ich wysokość na podstawie za-

sad słuszności Trybunał zasądził sumę 2000 EUR przeliczoną na złote polskie

po kursie z dnia realizacji wyroku, plus jakikolwiek podatek, jaki może być

pobrany od tej kwoty.

C. Odsetki za zwłokę

75. Trybunał uważa, że odsetki za zwłokę w wypłacie odszkodowania

powinny być ustalone zgodnie z marginalną stopą procentową Europejskiego

Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe.

134

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 6 § 1 Konwencji;

2. Uznaje, że

(a) pozwane państwo ma wypłacić skarżącym wspólnie, w ciągu trzech

miesięcy od dnia, kiedy wyrok stanie się prawomocny zgodnie

z art. 44 § 2 Konwencji, kwotę 8000 EUR (osiem tysięcy euro) z ty-

tułu szkody niemajątkowej i kwotę 2000 EUR (dwóch tysięcy euro)

z tytułu kosztów i wydatków, które mają być przeliczone na złote pol-

skie według kursu z dnia realizacji wyroku, plus jakikolwiek podatek,

jaki może być pobrany od tej kwoty;

(b) zwykłe odsetki według marginalnej stopy procentowej Europejskiego

Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe będą płatne od tej

sumy od wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu do mo-

mentu zapłaty;

3. Oddala pozostałą część roszczenia skarżących o zadośćuczynienie.

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 26 lipca

2005 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Michael O’BOYLE

Kanclerz

Nicolas BRATZA

Przewodniczący

135