EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

TRZECIA SEKCJA¹

SPRAWA BUDMET SP. Z O.O. przeciwko POLSCE

(SKARGA nr 31445/96)

WYROK – 24 lutego 2005 r.

W sprawie BUDMET Sp. z o.o. przeciwko Polsce,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Trzecia Sekcja), zasiadając jako

Izba składająca się z następujących sędziów:

Pan G. RESS, Przewodniczący,

Pan I. CABRAL BARRETO,

Pan L. CAFLISCH,

Pan R. TÜRMEN,

Pan B.M. ZUPANĆIĆ,

Pan J. HEDIGAN

Pan L. GARLICKI, sędziowie,

oraz Pan V. BERGER, Kanclerz Sekcji,

obradując na posiedzeniu zamkniętym 1 lutego 2005 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 31445/96) wniesionej przeciwko Rze-

czypospolitej Polskiej. Budmet Sp. z o.o. („skarżąca”), spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością według prawa polskiego, z siedzibą w Jeleniej Górze,

wniosła skargę do Komisji Praw Człowieka („Komisja”) w dniu 22 kwietnia

1996 r. na podstawie dawnego art. 25 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności („Konwencja”).

2. Skarżąca reprezentowana była przez panią Anetę Popławską i pana Ja-

rosława Kowalskiego, radców prawnych, oraz prezesa firmy pana Wojciecha

1

W dawnym składzie do 1 listopada 2004 r.

116

Jankowskiego. Rząd RP (Rząd) reprezentowali jego Agenci, najpierw pan

Krzysztof Drzewicki, a potem pan Jakub Wołąsiewicz, z Ministerstwa Spraw

Zagranicznych.

3. Skarżąca zarzucała w szczególności naruszenie art. 6 § 1 Konwencji

oraz art. 1 Protokołu nr 1.

4. Skarga została przekazana Trybunałowi 1 listopada 1998 r., w dniu wej-

ścia w życie Protokołu nr 11 do Konwencji (art. 5 § 2 Protokołu nr 11).

5. Skarga ta została przypisana Trzeciej Sekcji Trybunału (art. 52 § 1 Regu-

laminu). W ramach tej Sekcji została utworzona Izba odpowiedzialna za zba-

danie sprawy (art. 27 § 1 Konwencji) zgodnie z art. 26 § 1 Regulaminu.

6. Rozprawa dotycząca dopuszczalności i przedmiotu skargi (art. 54 § 3 Re-

gulaminu) odbyła się jawnie w Pałacu Praw Człowieka w Strasburgu 5 grud-

nia 2002 r. (art. 59 § 3 Regulaminu).

Stawili się:

– ze strony Rządu

panowie K. Drzewicki, Agent

G. Zyman

J. Geisler

J. Sadomski, radcy

– ze strony skarżącej

pani

panowie J. Kowalski, radca

W. Jankowski, prezes firmy

A. Popławska

7. Decyzją z dnia 3 czerwca 2004 r. Izba uznała skargę za dopuszczalną.

8. Zarówno skarżący, jak i Rząd, przedstawili pisemne stanowiska doty-

czące przedmiotu skargi (art. 59 § 1 Regulaminu).

9. 1 listopada 2004 r. Trybunał zmienił skład swoich Sekcji (art. 25 § 1 Re-

gulaminu). Niniejsza skarga była tymczasem rozpatrywana przez Izbę Trze-

ciej Sekcji, która istniała przed tą datą.

FAKTY

10. Skarżąca jest firmą z siedzibą w Jeleniej Górze, w Polsce.

11. W 1982 r. Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej

(„WPPP”), przedsiębiorstwo państwowe z siedzibą w Bolesławcu, wyznaczy-

ło administratora terenów położonych w Jeleniej Górze, na których znajdowa-

ły się dobra będące przedmiotem niniejszego sporu.

12. 1 listopada 1998 r. firma Sofal („Sofal”) zawarła umowę dzierżawy

z WPPP i wybudowała na wynajętych terenach budynki dla swojej działal-

117

ności oraz dokonała modernizacji budynków już istniejących. Według Rzą-

du art. 3 § 2 ww. umowy pozwalał dzierżawcom na dokonywanie wszelkich

inwestycji w celu zabezpieczenia stanu posiadanych dóbr lub dostosowania

ich do potrzeb swojej działalności, ale na własny koszt i ryzyko; umowa pre-

cyzowała, że wszystkie kwestie dotyczące inwestycji podjętych przez posia-

dacza w dobrej wierze regulowane będą przez Kodeks cywilny.

13. Skarżąca zaprzeczyła twierdzeniom Rządu. Oświadczyła, że klauzu-

la ryzyka zawarta w art. 3 § 2 dotyczyła inwestycji, które mogłyby okazać

się bezużyteczne dla właściciela i których nie dotyczyła decyzja Wojewo-

dy przekazująca bez odszkodowania własność przedsięwziętych przez nią

prac. Skarżąca dodała, że zbudowane budynki miały łączną powierzchnię

2627 m²i znacznie zwiększyły wartość nieruchomości. Tytułem porównania,

skarżąca podała, że wynajęte lokale przed modernizacją miały ponad 50 lat,

a jeden z nich ponad 100 i były bezużyteczne.

14. 4 marca 1992 r. skarżąca nabyła Sofal. Rząd podtrzymywał, że art.

2 § 2 ww. umowy precyzował, iż nabyta firma nie posiadała żadnego tytułu

własności. Skarżąca twierdziła przeciwnie, że art. 1 § 2 spornego dokumentu

przewidywał nabycie przez nią sum wydanych przez Sofal na modernizację

przedmiotu dzierżawy.

15. 30 października 1992 r. Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze ogłosił upa-

dłość WPPP. Wezwał wierzycieli do przedstawienia swoich wierzytelności

syndykowi masy upadłościowej majątku w terminie sześciu tygodni. Rząd

podtrzymywał, że skarżąca nie przedstawiła podobnego roszczenia. W odpo-

wiedzi skarżąca zapewniła, iż przedstawiła taką prośbę. Na poparcie swoich

słów zaprezentowała korespondencję prowadzoną z syndykiem masy upadło-

ściowej, opisującą przedmiot wierzytelności i szacującą wartość inwestycji.

16. 28 lipca 1993 r. Wojewoda Jeleniogórski, na mocy decyzji uwłaszcze-

niowej wydanej w oparciu o ustawę z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i uwłaszczaniu nieruchomości:

–

wyznaczył WPPP jako użytkownika wieczystego od dnia 5 grudnia 1990 r.

terenów, na których Sofal wybudował lokale;

–

przekazał nieodpłatnie WPPP lokale wybudowane przez Sofal;

sprzedał WPPP lokale użytkowane przez Sofal tytułem dzierżawy.

17. 19 sierpnia 1993 r. skarżąca, działająca jako następca Sofalu, wniosła

odwołanie od decyzji Wojewody. Skarżyła się na nieodpłatne nabycie przez

WPPP lokali wraz z nakładami poniesionymi przez dzierżawcę.

18. 30 marca 1994 r. Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa

uznał odwołanie za niedopuszczalne. Minister powołał się na fakt, że dobra

te znajdowały się pod zarządem WPPP od 1982 r. Zauważył, że skarżąca na-

bywając Sofal, w żaden sposób nie nabyła lokali wybudowanych przez Sofal

na wydzierżawionym terenie. Konkludując, Minister stwierdził, iż żądanie

przez skarżącą zwrotu zainwestowanych sum należy do właściwości sądów

cywilnych.

118

19. Sprzedaż przez licytację została zorganizowana przez syndyka masy

upadłościowej w celu zbycia aktywów WPPP. Syndyk ustalił cenę, w któ-

rą nie były wliczone inwestycje poczynione przez dzierżawcę, uważając, iż

przyszły nabywca musi zwrócić skarżącej poniesione przez nią koszty nakła-

dów w oparciu o umowę dzierżawy.

20. W związku z faktem, iż żadna z zaprezentowanych ofert nie spełnia-

ła wymogów formalnych, zorganizowano kolejną licytację. Cena wyjścio-

wa została zredukowana o połowę, ale ogłoszenie o sprzedaży precyzowało,

że przedsiębiorstwo było gotowe do negocjowania ceny sprzedaży z bezpo-

średnio zainteresowanymi osobami. Nie przedłożono żadnej oferty. W dniu

28 listopada 1994 r. Sąd Rejonowy zezwolił na wolną sprzedaż.

21. Ogłoszenie o wolnej sprzedaży zostało opublikowane w lokalnym

dzienniku w następujący sposób: „(...) cena sprzedaży do negocjacji uwzględ-

ni również prawa i roszczenia dzierżawcy”. 24 listopada 1994 r. skarżąca zo-

stała zaproszona przez syndyka do uczestnictwa w negocjacjach. Skarżąca

nie wzięła w nich udziału, lecz potwierdziła pisemnie swoje prawo do konty-

nuacji umowy dzierżawy aż do jej wygaśnięcia, nalegając m.in., aby przyszły

nabywca został poinformowany o istnieniu podjętych przez nią inwestycji

na terenie objętym dzierżawą.

22. Tylko pani N. spełniła wszystkie warunki, aby uczestniczyć w ne-

gocjacjach. Jak wynika z protokołów, syndyk masy upadłościowej poinfor-

mował panią N. o istnieniu zobowiązania powstałego w wyniku inwestycji

skarżącej.

23. 8 grudnia 1994 r. WPPP przeszło na panią N.

24. 31 maja 1995 r. Sąd Rejonowy zamknął postępowanie upadłościowe

WPPP.

25. Skarżąca wniosła skargę na decyzję Ministra z dnia 30 marca 1994 r.

do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie. 25 stycznia 1996 r.

sąd ten odmówił skarżącej statusu strony w postępowaniu. Powołał się na fakt,

iż postępowanie dotyczyło wyłącznie państwa i użytkownika wieczystego.

Z tego powodu, że skarżąca była związana z użytkownikiem wieczystym cy-

wilnoprawną umową dzierżawy, nie może ona występować jako strona sporu

w postępowaniu administracyjnym.

26. Skarżąca i kolejni nabywcy dóbr nawiązali stosunki handlowe. W wy-

niku sporu zawisłego przed Sądem Rejonowym w Jeleniej Górze w dniu

26 czerwca 1996 r. zawarli ugodę, na mocy której wygasła umowa dzierżawy

dóbr będących przedmiotem sporu i zadeklarowali uregulowanie wszystkich

kwestii finansowych.

119

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 1

PROTOKOŁU NR 1

27. Skarżąca uważała, że decyzje wydane przez organy administracyj-

ne pozbawiły ją zwrotu kwot zainwestowanych w modernizację przedmiotu

dzierżawy i powołała się na art. 1 Protokołu nr 1, który brzmi następująco:

„Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mie-

nia. Nikt nie może być pozbawiony własności, chyba że w interesie publicznym

i na warunkach przewidzianych przez prawo oraz zgodnie z ogólnymi zasadami

prawa międzynarodowego.

Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa

państwa do stosowania takiego prawa, jakie uzna za konieczne do uregulowania

sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu

zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pienięż-

nych”.

28. Rząd przedstawił wstępny zarzut niewyczerpania środków krajowych.

Stwierdził m.in., że skarżąca miała możliwość żądania zwrotu zainwestowa-

nych sum w momencie zawarcia ugody z kolejnymi nabywcami dóbr przed

Sądem Rejonowym w Jeleniej Górze w dniu 26 czerwca 1996 r., porozumie-

nia, mocą którego umowa dzierżawy została rozwiązana, a strony zadeklaro-

wały rozwiązanie wszystkich kwestii finansowych.

29. Skarżąca utrzymywała, iż decyzja Wojewody nie obejmowała jej na-

leżności, w razie gdyby własność majątku spornego została przekazana WPPP

nieodpłatnie. Od momentu, gdy należność przestała istnieć, nie mogła zostać

przekazana kolejnym nabywcom i postępowanie o zapłatę nie miałoby szans

powodzenia.

30. Trybunał stwierdza, iż Rząd w swoim stanowisku przedstawionym

19 lipca 2004 r. poinformował, iż podczas szacowania ceny sprzedaży spor-

nego majątku w dniu 8 grudnia 1994 r. przez syndyka masy upadłościowej dla

pani N., nie uwzględniono sum zainwestowanych przez skarżącego w ulep-

szenie przedmiotu sporu. Rząd przedstawił jednocześnie protokoły z nego-

cjacji dowodzące, iż nabywca wiedział o istnieniu umowy dzierżawy i zo-

bowiązaniu do zwrotu sum zainwestowanych przez dzierżawcę w momencie

jej rozwiązania.

31. Trybunał podkreśla, że według prawa polskiego nabywca dóbr w po-

stępowaniu upadłościowym przejmuje prawa i zobowiązania sprzedające-

go wynikające z umowy dzierżawy zawartej wcześniej z osobami trzecimi.

W tym względzie, punkt 3. umowy sprzedaży zwartej między syndykiem

masy upadłościowej a panią N., w dniu 8 grudnia 1994 r., stanowił, iż sprze-

dający „przenosi (...) budynki stanowiące odrębne nieruchomości, ale znaj-

dujące się na tym terenie, jako zorganizowaną część przedsiębiorstwa, jak

120

również wszystkie prawa i zobowiązania wydzierżawiającego w stosunku

do dzierżawcy, w tym roszczenia”. Protokoły negocjacji pozwoliły Trybu-

nałowi upewnić się, że inwestycje poczynione przez skarżącą w celu moder-

nizacji obiektów dzierżawy były brane pod uwagę w czasie negocjacji, oraz

że nabywca przyjął na siebie z pełną świadomością ciężary związane z wie-

rzytelnością skarżącej.

32. Trybunał stwierdza, że prawo przewiduje zwrot nakładów poniesio-

nych na przedmiot dzierżawy wg ustaleń umowy w momencie jego zwrotu.

Ponieważ umowa dzierżawy była ważna w momencie wydania decyzji przez

Wojewodę i sprzedaży dóbr przez syndyka masy upadłościowej, zwrot nakła-

dów nie był możliwy. Trybunał stwierdza równocześnie, że skarżąca była za-

interesowana dalszym wykonywaniem umowy dzierżawy mimo postępowa-

nia upadłościowego i nie zamierzała domagać się jej rozwiązania. Trybunał

podkreśla równocześnie, że zgodnie z prawem upadłościowym umowa dzier-

żawy jest ważna w trakcie postępowania upadłościowego (art. 50 § 1). Wobec

powyższego, należność skarżącej nie była wymagalna (art. 32 § 1) i wierzyciel

nie mógł jej przedstawić syndykowi masy upadłościowej (art. 150 i następne

tej samej ustawy).

33. Trybunał uważa jednakże, że należność skarżącej stała się wymagalna

w momencie zawarcia ugody z nabywcą dóbr (panią N.) przed Sądem Wo-

jewódzkim w Jeleniej Górze w dniu 26 czerwca 1996 r., dzięki której zainte-

resowane strony położyły kres umowie dzierżawy, deklarując uregulowanie

wszystkich kwestii finansowych.

34. Ponieważ skarżąca nie zażądała od nabywcy (pani N.) zwrotu zain-

westowanych w modernizację przedmiotu dzierżawy sum, pozbawiła się dro-

gi odwoławczej w dochodzeniu swych praw. Trybunał uznaje zatem zarzut

wstępny Rządu.

35. Zresztą państwo nie mogło odpowiadać za niezwrócenie zainwesto-

wanych w przedmiot dzierżawy sum, ponieważ spór dotyczył dwóch osób fi-

zycznych. Wobec powyższego zarzut skarżącej wynikający z art. 1 Protokołu

nr 1 jest oczywiście bezzasadny.

36. W konkluzji Trybunał uważa, że nie jest konieczne analizowanie ar-

gumentów zaprezentowanych przez strony w kwestii zarzutu Rządu dotyczą-

cego niewłaściwości ratione temporis skargi, jak również niewykorzystania

przez skarżącą krajowych środków odwoławczych.

II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 6 § 1 KONWENCJI

37. Skarżąca skarżyła się, że została pozbawiona prawa dostępu do sądu

i drogi odwoławczej i powołała się na art. 6 § 1 Konwencji, który w omawia-

nym zakresie brzmi następująco:

121

„Każdy ma prawo do ... rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie

przez ... sąd... przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze

cywilnym...”.

A. Prawo dostępu do sądu

38. Rząd przypomniał, iż niniejsze postępowanie dotyczyło państwa

i podmiotów państwowych (w tym WPPP), które administrowały dobrami

do dnia 5 grudnia 1995 r. Oparł się na orzecznictwie Naczelnego Sądu Admi-

nistracyjnego, zgodnie z którym kwestie dotyczące osób trzecich w relacjach

między państwem i podmiotami państwowymi należą do właściwości sądów

powszechnych.

39. Skarżąca zakwestionowała argumentację Rządu. Stwierdziła, że w rze-

czywistości postępowanie dotyczyło wyjaśnienia jej interesów i ona sama,

wnosząc o zmianę decyzji Wojewody (przeniesienie za zapłatą, a nie nieod-

płatnie lokali wybudowanych przez SOFAL), zwróciła się z prośbą do orga-

nów administracyjnych o podjęcie działań w tej sprawie.

40. Trybunał zauważa, że art. 6 § 1 Konwencji pozostawia państwu wy-

bór środka gwarantującego stronom skuteczne prawo dostępu do sądów, oraz

że organy państwowe mogą je uzależnić od pewnych warunków.

41. Trybunał stwierdza, że niniejsze postępowanie, zgodnie z polskim

prawem, nie dotyczyło bezpośrednio praw skarżącej ani jej wierzytelności.

Dotyczyło wyłącznie stosunków państwa z WPPP. Wierzytelność zaś zwią-

zana była z wykonaniem umowy dzierżawy, która szła własnym biegiem

podczas tego postępowania i dlatego wierzytelność nie przepadła. Stała się

ona wymagalna wraz z wygaśnięciem umowy dzierżawy. Wobec powyższe-

go nie można uznać, iż odmowa Naczelnego Sądu Administracyjnego przy-

znania skarżącej prawa do uczestniczenia w postępowaniu administracyjnym

stanowiła w istocie przeszkodę w dostępie do sądu, tym bardziej że droga

cywilna pozostawała otwarta.

42. Zatem nie nastąpiło naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.

B. Droga odwoławcza

43. Jeżeli chodzi o zarzut skarżącej dotyczący pozbawienia jej drogi od-

woławczej w celu odzyskania przez nią swojej własności, to jest sum zainwe-

stowanych w modernizację przedmiotu dzierżawy, strony ponownie przed-

stawiły argumentację zaprezentowaną w wywodach dotyczących kwestii wy-

czerpania środków krajowych.

44. W świetle wniosku, że skarżąca nie wykorzystała krajowych środków

odwoławczych, Trybunał uważa, iż nie nastąpiło naruszenie art. 6 § 1 Kon-

wencji.

122

Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE

1. Uznaje za niedopuszczalną skargę wniesioną na podstawie art. 1 Protoko-

łu nr 1;

2. Uznaje, iż nie doszło do naruszenia art. 6 § 1 Konwencji.

Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie 24 lutego

2005 r., zgodnie z art. 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Vincent BERGER

Georg RESS

Kanclerz Sekcji

Przewodniczący

123