© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
SEKCJA PIERWSZA
SPRAWA TOBIJAŃSKI PRZECIWKO POLSCE
(Skarga nr 72520/17)
WYROK
STRASBURG
23 stycznia 2025 r.
Wyrok ten jest ostateczny, lecz może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawie Tobijański przeciwko Polsce
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Komitet w składzie:
Alena Poláčková, Przewodnicząca,
Krzysztof Wojtyczek,
Artūrs Kučs, Sędziowie,
oraz Liv Tigerstedt, Zastępca Kanclerza Sekcji,
mając na uwadze:
skargę (nr 72520/17) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesioną do Trybunału w dniu 29 września 2017 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela polskiego Janusza Tobijańskiego („skarżący”), urodzonego w 1960 r. i zamieszkałego w Częstochowie, reprezentowanego przez M. Dunder, prawniczkę praktykującą w Częstochowie;
decyzję o zakomunikowaniu skargi Rządowi Polskiemu („Rząd”), reprezentowanemu przez pełnomocnika J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych;
uwagi stron;
obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 grudnia 2024 r.,
wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
PRZEDMIOT SPRAWY
1. Skarga dotyczy zarzutu braku rzetelnego postępowania karnego przeciwko skarżącemu ze względu na fakt, że nie mógł on uczestniczyć w jedynej rozprawie, która odbyła się przed Sądem Apelacyjnym.
2. W dniu 29 czerwca 2010 r. skarżącemu oraz trzem innym osobom przedstawiono zarzut oszustwa w odniesieniu do przedmiotu o znacznej wartości.
3. W dniu 20 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie skazał skarżącego za poświadczenie nieprawdy i fałszerstwo.
4. W dniu 8 listopada 2012 r., na skutek apelacji skarżącego, Sąd Apelacyjny w Katowicach uchylił wyrok pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.
5. W dniu 12 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie skazał skarżącego za zarzucane mu czyny i wymierzył mu karę grzywny w wysokości 20 000 PLN (około 5 000 EUR).
6. W dniu 14 kwietnia 2015 r. obrońca skarżącego zaskarżył ten wyrok apelacją. Apelacja odnosiła się do oceny dowodów i faktu, że sąd pierwszej instancji nie przeprowadził dowodów z zeznań niektórych świadków.
7. Termin rozprawy przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach wyznaczono na dzień 2 października 2015 r., o czym strony zostały zawiadomione.
8. W dniu 14 września 2015 r. obrońca skarżącego poinformował sąd, że nie jest upoważniony do reprezentowania skarżącego na rozprawie apelacyjnej.
9. W dniu 1 października 2015 r. skarżący wysłał pismo do Sądu Apelacyjnego z prośbą o odroczenie rozprawy z uwagi na fakt, że dzień wcześniej został przyjęty do szpitala w trybie pilnym. Poinformował, że przewidywany okres jego pobytu w szpitalu wynosi siedem dni. Podkreślił również, że w postępowaniu apelacyjnym nie miał zastępstwa procesowego. Jego wniosek został poparty zaświadczeniem wydanym przez szpital i oświadczeniem lekarza specjalisty.
10. Przewodniczący Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego wysłał faks do szpitala z prośbą o informacje na temat choroby skarżącego. W tym samym dniu ordynator oddziału internistycznego Szpitala w Częstochowie w odpowiedzi poinformował, że skarżący nie może stawić się na rozprawę wyznaczoną na dzień 2 października 2015 r.
11. Na rozprawie w dniu 2 października 2015 r. sędzia odczytał pismo skarżącego. Prokurator zwrócił się do sądu o oddalenie wniosku skarżącego, ponieważ nie usprawiedliwił on swojej nieobecności zgodnie z prawem. Następnie sąd oddalił wniosek skarżącego z uwagi na to, że nie przedłożył on zaświadczenia wystawionego przez lekarza sądowego (art. 117 § 2a Kodeksu postępowania karnego - „k.p.k.”). Zauważył również, że nie wydaje się, aby niestawiennictwo skarżącego było spowodowane nadzwyczajną przeszkodą. Ponadto utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji, zmieniając jedynie kwalifikację prawną przedmiotowego przestępstwa.
12. W dniu 2 listopada 2015 r. polski Rzecznik Praw Obywatelskich („Rzecznik”) poinformował Sąd Okręgowy, że akta sprawy zostały przesłane do Sądu Najwyższego w związku ze skargą kasacyjną, którą Rzecznik wniósł w imieniu skarżącego.
13. W skardze kasacyjnej Rzecznik zarzucił rażące naruszenie przepisów postępowania karnego, ponieważ Sąd Apelacyjny przeprowadził rozprawę apelacyjną pod nieobecność skarżącego, mimo że skarżący był hospitalizowany i wyraził chęć złożenia dodatkowych wyjaśnień.
14. Skarga kasacyjna została oddalona przez Sąd Najwyższy w dniu 29 marca 2017 r. (postanowienie doręczono skarżącemu w dniu 14 kwietnia 2017 r.). Zgodnie z odpowiednimi przepisami k.p.k. postanowienie to nie zawierało pisemnego uzasadnienia.
15. Skarżący zarzucił na podstawie art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c Konwencji, że jego prawo do rzetelnego procesu sądowego zostało naruszone, ponieważ Sąd Apelacyjny rozpatrzył apelację od wyroku skazującego pod jego nieobecność.
OCENA TRYBUNAŁU
16. Rząd twierdził, że skarga nie została złożona w terminie sześciu miesięcy. Zauważył, że prawomocny wyrok wydano w dniu 2 października 2015 r., zaś skargę złożono w dniu 29 września 2017 r. Postępowanie kasacyjne wszczęte przez Rzecznika należy uznać za postępowanie nadzwyczajne, którego skarżący nie miał obowiązku wyczerpać. Skarżący nie zgodził się z tym argumentem i zauważył, że Rzecznik wniósł w jego imieniu skargę kasacyjną, zarzucając poważne naruszenie praw skarżącego spowodowane faktem, iż Sąd Apelacyjny przeprowadził rozprawę apelacyjną bez jego udziału.
17. Trybunał powtarza, że dla celów art. 35 ust. 1 Konwencji sześciomiesięczny termin[1] biegnie od daty prawomocnego orzeczenia w procesie wyczerpania krajowych środków odwoławczych (zob. Blokhin przeciwko Rosji [WI], nr 47152/06, § 106, ETPC 2016). Prawdą jest, że co do zasady środki odwoławcze o charakterze uznaniowym nie mogą być uznane za skuteczne i nie mogą skutkować wznowieniem biegu sześciomiesięcznego terminu (zob. Petrović przeciwko Serbii, nr 40485/08, § 59, 15 lipca 2014 r.). Niemniej jednak sytuacje, w których wniosek o wznowienie postępowania faktycznie skutkuje wznowieniem lub w których wniosek o rewizję nadzwyczajną jest skuteczny, mogą stanowić wyjątek od tej zasady (zob. Gasparyan przeciwko Armenii (nr 1), nr 35944/03, § 30, 13 stycznia 2009 r. z dalszymi odniesieniami, oraz Petrović, § 59, cytowany powyżej).
18. Zdaniem Trybunału sytuacja w niniejszej sprawie należy do kategorii przypadków wyjątkowych. Ponadto art. 35 ust. 1 nie należy interpretować w sposób, który wymagałby od skarżącego, by wystąpił do Trybunału ze skargą, zanim jego sytuacja w związku ze sprawą nie zostanie ostatecznie rozstrzygnięta na szczeblu krajowym. Rzecznik wniósł skargę kasacyjną w imieniu skarżącego niezwłocznie po wydaniu wyroku przez Sąd Apelacyjny. Ponadto w skardze kasacyjnej Rzecznik skrytykował fakt, że rozprawa apelacyjna odbyła się pod nieobecność skarżącego, i wyraźnie zauważył, że stanowiło to poważne naruszenie zasad postępowania karnego. Było zatem całkowicie uzasadnione ze strony skarżącego oczekiwanie na decyzję Sądu Najwyższego w sprawie skargi kasacyjnej Rzecznika. W konsekwencji, w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy, decyzja Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2017 r. była decyzją ostateczną w rozumieniu art. 35 ust. 1 Konwencji, a zastrzeżenie Rządu należy oddalić.
19. Trybunał zauważa, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji, ani nie jest niedopuszczalna z żadnych innych względów. Tym samym należy uznać ją za dopuszczalną.
20. Ogólne zasady dotyczące osobistego stawiennictwa oskarżonego przed sądami odwoławczymi zostały podsumowane w sprawach Mtchedlishvili przeciwko Gruzji, nr 894/12, §§ 30–33, 25 lutego 2021 r., oraz Seliwiak przeciwko Polsce, nr 3818/04, §§ 54–59, 21 lipca 2009 r.
21. Trybunał po pierwsze zauważa, że zgodnie z przepisami prawa procesowego obowiązującymi w przedmiotowym czasie, sąd odwoławczy był uprawniony do ponownego rozpoznania sprawy w pełnym zakresie zarówno pod względem prawnym, jak i faktycznym oraz do dokonania pełnej oceny winy lub niewinności skarżącego. Strony nie zakwestionowały powyższego ustalenia.
22. Trybunał zauważa ponadto, że skarżący nie był reprezentowany przez obrońcę w postępowaniu apelacyjnym (zob. paragrafy 8 i 9 powyżej) i wyraźnie wnioskował o odroczenie rozprawy apelacyjnej ze względu na swój stan zdrowia (zob. paragraf 9 powyżej). Trybunał musi zatem zbadać, czy Sąd Apelacyjny mógł uznać, że powody te nie były ważne.
23. Rząd argumentował, że skarżący nie skorzystał z prawa do osobistego udziału w rozprawie apelacyjnej z powodu własnego zaniedbania. Chociaż poinformował sąd o swojej niezdolności do udziału w rozprawie, nie przedłożył wymaganego przez prawo zaświadczenia od lekarza sądowego (art. 117 § 2a k.p.k., który stanowił, że niestawiennictwo z powodu choroby oskarżonych, świadków, obrońców, pełnomocników i innych uczestników postępowania, których obecność była obowiązkowa lub którzy żądali obecności, wymaga przedstawienia zaświadczenia wystawionego przez lekarza sądowego). [Rząd] podkreślił, że skarżący był wyraźnie świadomy odpowiednich zasad, ponieważ w trakcie postępowania w swojej sprawie złożył trzy wnioski o odroczenie rozpraw, za każdym razem poparte zaświadczeniem wystawionym przez lekarza sądowego.
24. Skarżący nie zgodził się, zauważając, że nie mógł przedstawić zaświadczenia wystawionego przez lekarza sądowego, ponieważ został przyjęty do szpitala w trybie pilnym. Stwierdził, że przedstawił zaświadczenie lekarskie, z którego wynikało, iż nie może stawić się na rozprawę. Zostało to jednoznacznie potwierdzone przez lekarzy Szpitala w Częstochowie w odpowiedzi na pytanie Sądu Apelacyjnego. Na koniec skarżący powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, który już w niektórych sprawach w kontekście art. 117 § 2a k.p.k. uznał, że brak formalnego zaświadczenia lekarskiego o niezdolności do stawiennictwa w sądzie może być usprawiedliwiony okolicznościami losowymi, tj. nagłą chorobą. Ponadto stwierdził również, że czasami, nawet jeśli zaświadczenie lekarskie nie spełniało odpowiednich wymogów, mogło wyraźnie wskazywać, iż ze względu na stan zdrowia dana osoba nie była w stanie stawić się na rozprawie (na przykład: wyrok z dnia 24 października 2018 r., VKK 483/18; wyrok z dnia 18 maja 2021 r., IIIK 121/21 i wyrok z dnia 1 września 2020 r., VKK 241/19).
25. Trybunał zauważa w tym względzie, że Sąd Apelacyjny, oddalając wniosek skarżącego, nie przeanalizował zaświadczeń lekarskich znajdujących się w aktach sprawy, aby ustalić, czy skarżący rzeczywiście nie był w stanie uczestniczyć w rozprawie lub czy jego choroba była nagła. Wręcz przeciwnie, Sąd Apelacyjny oddalił wniosek skarżącego, stwierdzając, że nie usprawiedliwił on swojej nieobecności zgodnie z prawem (zob. paragraf 11 powyżej). Prawdą jest, że Trybunał orzekł już, iż do władz krajowych należy ocena, czy oskarżony wykazał uzasadniony powód swojej nieobecności lub czy cokolwiek w aktach sprawy uzasadniałoby stwierdzenie, że był on nieobecny z przyczyn od niego niezależnych (zob. Sejdovic przeciwko Włochom [WI], nr 56581/00, § 88, ETPC 2006-II). Jednakże w niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny nie rozważył zasadności uzasadnienia przedstawionego przez skarżącego, a jedynie zauważył, że zaświadczenie powinno zostać wydane przez lekarza sądowego (por. Henri Rivière i Inni przeciwko Francji, nr 46460/10, §§ 32–33, 25 lipca 2013 r.).
26. W świetle powyższych rozważań Trybunał nie może być przekonany, że Sąd Apelacyjny w rzeczywistości rozważył kwestię, czy usprawiedliwienie przedstawione przez skarżącego było ważne i czy wykazał on dobry powód swojej nieobecności. Tym samym, zdaniem Trybunału, postępowanie nie spełniało wymogów rzetelności, a zatem doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. c Konwencji.
ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI
27. Skarżący domagał się kwoty 24 767,60 PLN (około 6000 EUR) tytułem odszkodowania za szkodę majątkową. Kwota ta stanowiła grzywnę w wysokości 20 000 PLN nałożoną przez sąd pierwszej instancji i uiszczoną przez skarżącego oraz koszty sądowe związane z postępowaniem w pierwszej i drugiej instancji. Skarżący wniósł również o zasądzenie kwoty 8610 PLN (około 2000 EUR) tytułem zwrotu kosztów i wydatków poniesionych przed Trybunałem. Skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów na poparcie tego roszczenia.
28. Rząd podniósł, że roszczenia są nieuzasadnione. Zauważył ponadto, że nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między dochodzonym odszkodowaniem a zarzucanym naruszeniem. Ponadto stwierdził, że roszczenia związane z wydatkami poniesionymi przed Trybunałem były bezpodstawne.
29. Trybunał nie dostrzega żadnego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy naruszeniami art. 6 Konwencji a zarzucaną szkodą majątkową; z tego też względu odrzuca to roszczenie (por. Gerovska Popčevska przeciwko Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii, nr 48783/07, § 65, 7 stycznia 2016 r.). Zauważa również, że skarżący nie zgłosił żadnych roszczeń z tytułu szkody niemajątkowej. Z tego względu uznaje, że stwierdzenie naruszenia z art. 6 Konwencji stanowi samo w sobie wystarczające słuszne zadośćuczynienie za wszelkie szkody niemajątkowe poniesione przez skarżącego.
30. Trybunał zauważa ponadto, że skarżący nie uzasadnił swojego roszczenia o zwrot kosztów usług prawnych żadnymi odpowiednimi dokumentami potwierdzającymi. W związku z tym Trybunał nie zasądza żadnej kwoty z tego tytułu.
Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE
Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 23 stycznia 2025 r., zgodnie z Regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Liv Tigerstedt Alena Poláčková
Zastępca Kanclerza Przewodnicząca
[1] Protokół nr 15 do Konwencji skrócił termin przewidziany w art. 35 ust. 1 Konwencji do czterech miesięcy od daty prawomocnego orzeczenia krajowego. Jednakże w niniejszej sprawie sześciomiesięczny okres nadal ma zastosowanie, biorąc pod uwagę, że prawomocne orzeczenia krajowe zapadły przed dniem 1 lutego 2022 r., datą wejścia w życie nowej zasady (zgodnie z art. 8 ust. 3 Protokołu nr 15 do Konwencji).