© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
SEKCJA CZWARTA
SPRAWA MIRACLE EUROPE KFT przeciwko WĘGROM
(Skarga nr 57774/13)
WYROK
STRASBURG
12 stycznia 2016 r.
OSTATECZNY
12.04.2016 r.
Wyrok ten stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w art. 44 ust. 2 Konwencji. Wyrok może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawie Miracle Europe Kft przeciwko Węgrom,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Czwarta), zasiadając jako Izba w składzie:
Vincent A. De Gaetano, przewodniczący,
András Sajó,
Boštjan M. Zupančič,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Krzysztof Wojtyczek,
Egidijus Kūris,
Gabriele Kucsko-Stadlmayer, sędziowie,
oraz Fatoş Aracı, zastępca sekretarza Sekcji,
obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 grudnia 2015 r.,
wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 57774/13) przeciwko Węgrom wniesionej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencji”) przez węgierską spółkę Miracle Europe Kft („skarżącego”) w dniu 5 września 2013 r.
2. Skarżący był reprezentowany przez D. Karsaiego, prawnika praktykującego w Budapeszcie. Rząd Węgier („Rząd”) był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, Z. Tallódiego z Ministerstwa Sprawiedliwości.
3. Podmiot skarżący zarzucał w szczególności, że sąd wyznaczony do rozpoznania jego sprawy nie był „sądem ustanowionym ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji.
4. W dniu 20 lutego 2015 r. skarga została zakomunikowana Rządowi, a pozostała część skargi została uznana za niedopuszczalną, zgodnie z Regułą 54 § 3 Regulaminu Trybunału.
FAKTY
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Podmiot skarżący jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, założoną zgodnie z prawem węgierskim, z siedzibą z Budapeszcie.
6. W sporze dotyczącym projektu budowlanego objętego zamówieniem publicznym, w styczniu 2012 r. skarżąca spółka wniosła pozew o zapłatę odszkodowania przeciwko uniwersytetowi.
7. Prezes właściwego miejscowo sądu okręgowego w Budapeszcie wystąpił do Krajowego Biura Sądownictwa z wnioskiem o przekazanie sprawy innemu sądowi tego samego szczebla. W treści wniosku prezes podał szczegóły sprawy do przekazania, a także wskazał dane oraz okoliczności uniemożliwiające rozpatrzenie w rozsądnym terminie sprawy uznanej za sprawę istotnej wagi, powołując się w szczególności na obłożenie sędziów rozpoznających sprawy cywilne, które znacznie przekraczało średnie obłożenie sprawami sędziów w całym kraju.
8. Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa przeanalizowała statystyki obłożenia sprawami sądu okręgowego w Budapeszcie, w tym liczbę spraw istotnej wagi oraz spraw priorytetowych, a także obciążenie pracą sędziów rozpoznających sprawy cywilne. Stwierdziła, że zważywszy na krótkie ustawowe terminy tylko przekazanie sprawy innemu sądowi pozwoli na jej rozpoznanie w rozsądnym terminie.
9. Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa, zwróciwszy się o informację do prezesa sądu okręgowego w Zalaegerszeg, przeanalizowała także obłożenie sprawami oraz warunki bieżącej działalności – w tym warunki kadrowe i lokalowe – wydziału cywilnego sądu okręgowego w Zalaegerszeg. Na podstawie tych informacji przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa uznała, że przekazanie sprawy sądowi okręgowemu w Zalaegerszeg nie będzie wiązać się z nieproporcjonalnym obciążeniem dla tego sądu.
10. Mając zatem na względzie sprawne zarządzanie postępowaniami sądowymi, w dniu 16 lutego 2012 r. przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa, działając zgodnie z uprawnieniami powierzonymi jej na mocy ustawy, przekazała sprawę sądowi okręgowemu w Zalaegerszeg (decyzja nr 29/2012. (II.16.) OBHE).
11. Sąd okręgowy w Zalaegerszeg rozpoznał sprawę i w dniu 5 czerwca 2012 r. oddalił powództwo. Takie rozstrzygnięcie utrzymał w mocy sąd apelacyjny w Pécs w orzeczeniu z dnia 18 września 2012 r., doręczonym 12 października 2012 r. Właściwość miejscowa tego sądu apelacyjnego była następstwem przekazania sprawy sądowi okręgowemu w Zalaegerszeg
12. W międzyczasie, w dniu 17 września 2012 r. Krajowe Biuro Sądownictwa przyjęło uchwałę nr 58/2012 w sprawie „wytycznych obowiązujących w przypadku przekazania sprawy”
13. W dniu 7 września 2013 r. Sąd Najwyższy (Kúria) podtrzymał orzeczenia sądu okręgowego i sądu apelacyjnego w postępowaniu odwoławczym. Sądy uznały, że stanowisko skarżącej spółki, jakoby to uniwersytet bezprawnie wycofał się z inwestycji (mianowicie budowy domu studenckiego), było w istocie podyktowane niezrozumieniem prawa oraz stronniczą interpretacją okoliczności, zaś okoliczności faktyczne sprawy nie wskazywały na odpowiedzialność odszkodowawczą po stronie pozwanego z uwagi na rzekomo bezprawne działanie.
14. W międzyczasie, w dniu 13 grudnia 2012 r. skarżący wniósł skargę konstytucyjną. Wedle jego obliczeń sześćdziesięciodniowy ustawowy termin do wniesienia skargi biegnący od daty doręczenia prawomocnego wyroku w sprawie, tj. od dnia 12 października 2012 r., został dochowany. Skarżący po pierwsze zarzucił, że sądy krajowe orzekały w sposób arbitralny, a po drugie, że został pozbawiony dostępu do „sądu ustanowionego ustawą”, ponieważ decyzją nr 29/2012. (II.16.) OBHE przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa przekazała sprawę z sądu pierwotnie właściwego do sądu okręgowego w Zalaegerszeg.
15. W dniu 10 czerwca 2013 r. stwierdzono niedopuszczalność skargi konstytucyjnej (postanowienie nr 3123/2013. (VI. 24.) AB). Trybunał Konstytucyjny uznał, że w całej sprawie nie ma oznak arbitralności i niesprawiedliwości. W przedmiocie konkretnego zarzutu dotyczącego przekazania sprawy, Trybunał Konstytucyjny uznał, że kwestia ta była kwestią odrębną od postępowania głównego. Stwierdził, że upłynął ustawowy sześćdziesięciodniowy termin – biegnący od daty wydania decyzji w sprawie przekazania sprawy, czyli od 16 lutego 2012 r., a nie, jak utrzymywał skarżący, od 12 października 2012 r. – w związku z tym upłynął termin na wniesienie skargi.
16. W dniu 2 grudnia 2013 r. Trybunał Konstytucyjny wydał orzeczenie nr. 36/2013. (XII.5.) AB dotyczące kwestii przekazywania spraw, w postępowaniu ze skarg konstytucyjnych innych niż skarga skarżącego. Uznał w nim, że przepisy uprawniające przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa do przekazywania spraw między sądami (tj. art. 62 i 63 ustawy nr CLXI z 2011 r. o ustroju i administracji sądów, w wersji obowiązującej od 1 stycznia do 16 lipca 2012 r., zob. paragraf 20 poniżej) są niezgodne z konstytucją i naruszają art. 6 Konwencji. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego prawo do „naturalnego” (wyznaczonego zgodnie z ustawą) sędziego wywodzi się z prawa do rozpoznania sprawy przez sąd „ustanowiony ustawą”, które wymaga, by sprawę rozpoznał sędzia sądu rzeczowo i miejscowo właściwego, wyznaczonego według ustalonych wcześniej, obiektywnych zasad przydzielania spraw. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego zaskarżone przepisy przyznające odpowiedzialność za przekazywanie spraw – przynajmniej w okresie istotnym dla sprawy – w całości przewodniczącemu Krajowego Biura Sądownictwa, sprzeciwiały się wyżej wspomnianym zasadom. Ponadto naruszały wymóg bezstronności. Trybunał Konstytucyjny uznał ponadto, że brak środka odwoławczego od decyzji przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa naruszał Ustawę Zasadniczą, a także art. 13 Konwencji.
Trybunał Konstytucyjny nie wskazał żadnych konkretnych skutków prawnych takiego rozstrzygnięcia dla toczących się postępowań, które dotyczyły przekazywania spraw. W związku z tym orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie powoduje unieważnienia orzeczeń wydanych wcześniej (zob. par. 19 i 24 poniżej).
II. WŁAŚCIWE PRZEPISY PRAWA KRAJOWEGO
17. Ustawa o przepisach przejściowych do Ustawy Zasadniczej[1] stanowi, co następuje:
Artykuł 11
„3. W celu zagwarantowania prawa do procesu sądowego w rozsądnym terminie przewidzianego w art. XXVIII ust. 1 Ustawy Zasadniczej, przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa może przekazać sprawę sądowi tego samego szczebla poza obszarem zwykłej właściwości sądu, jeżeli obłożenie sądów sprawami nie jest równomierne.
„4. W celu zagwarantowania prawa do procesu sądowego w rozsądnym terminie przewidzianego w art. XXVIII ust. 1 Ustawy Zasadniczej, Prokurator Publiczny będący zwierzchnikiem Urzędu Prokuratury kierującym nim na podstawie art. 29 Ustawy Zasadniczej, może przekazać sprawę sądowi tego samego szczebla poza obszarem zwykłej właściwości sądu, jeżeli obłożenie sądów sprawami nie jest równomierne. Nie narusza to prawa przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa przyznanego w ust. 3, ani prawa prokuratury do przydzielenia sprawy dowolnemu sądowi w obszarze ich właściwości”.
18. Ustawa Zasadnicza w wersji obowiązującej od 1 kwietnia do 1 października 2013 r.[2] stanowiła, co następuje:
Artykuł 27
“4. W interesie wykonywania prawa podstawowego do uzyskania orzeczenia sądu w rozsądnym terminie oraz równomiernego obłożenia sprawami sądów, przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa może, w sprawach określonych Ustawą Zasadniczą oraz w sposób w niej określony, wyznaczyć sąd inny niż sąd mający właściwość ogólną, ale o takiej samej właściwości rzeczowej, w celu rozpatrzenia sprawy.”
19. Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym stanowi, co następuje:
Artykuł 45
„[...] 3. Utrata mocy obowiązującej przepisu prawa nie obejmuje... [wcześniej] powstałych stosunków prawnych ani uprawnień i obowiązków z nich wynikających.
4. Trybunał Konstytucyjny może zastosować odstępstwo [od powyższego ustępu], kiedy orzeka o stwierdzeniu nieważności przepisu prawa sprzecznego z Ustawą Zasadniczą lub o niemożności zastosowania unieważnionego przepisu w ogóle, bądź w konkretnych przypadkach, jeżeli uzasadniają to względy ochrony Ustawy Zasadniczej, interes pewności prawnej lub szczególnie ważny interes podmiotu, który wszczął postępowanie.”
20. Ustawa nr CLXI z 2011 r. o ustroju i administracji sądów stanowi, co następuje:
Artykuł 8
“1. Nikt nie może zostać pozbawiony sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem.
2. Sędzią wyznaczonym zgodnie z prawem jest sędzia, któremu przydzielono daną sprawę zgodnie z harmonogramem pracy sądu właściwego rzeczowo i miejscowo w sprawie.”
Artykuł 62[3]
„1. Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa może wyjątkowo wyznaczyć sąd inny niż sąd miejscowo właściwy (z zastrzeżeniem, że oba sądy mają taką samą właściwość rzeczową) do rozpoznania sprawy, jeżeli sprawa – lub grupa spraw, która(-e) najpierw wpłynęła(-y) do [pierwotnie właściwego] sądu w danym okresie – nie może(-gą) zostać rozpoznana(-e) w rozsądnym terminie w żaden inny sposób z uwagi na nadzwyczajne i nieproporcjonalne obciążenie pracą [pierwotnie właściwego] sądu, a takie przekazanie nie będzie wiązać się z nieproporcjonalnym obciążeniem wyznaczonego sądu.
2. O wyznaczenie innego sądu może wystąpić prezes sądu apelacyjnego lub okręgowego, bądź Prokurator Generalny w terminie 15 dni od przyjęcia sprawy.
3. We wniosku o wyznaczenie sądu należy wskazać powody, dla których sprawa... nie może zostać rozpoznana w rozsądnym terminie, oraz informacje o sytuacji kadrowej i obłożeniu sprawami, uzasadniające nadzwyczajne obciążenie pracą [ [pierwotnie właściwego] sądu.”
Artykuł 63[4]
„1. [Zgodnie z zasadami ustalonymi przez Krajowe Biuro Sądownictwa (Országos Bírói Tanács)][5] przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa, w ciągu 8 dni od otrzymania wniosku bada, czy w kontekście obłożenia sprawami, sytuacji kadrowej, a także innych danych oraz cech szczególnych sprawy do przekazania, wniosek jest zasadny oraz bada, do którego sądu można sprawę przekazać. Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa konsultuje się z sądem, do którego ma przekazać sprawę – w sprawach karnych konsultuje to z Prokuratorem Generalnym, jeżeli wniosek nie został złożony przez Prokuratora Generalnego – oraz może zwrócić się z wnioskiem o dane lub opinię do dowolnego sądu; takie wnioski są realizowane niezwłocznie.
2. W ciągu ośmiu dni od otrzymania opinii oraz danych, o których mowa w ust. 1, przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa podejmuje decyzję w przedmiocie przekazania sprawy: odrzuca wniosek, jeśli jest nieuzasadniony lub przekazuje sprawę innemu sądowi, jeżeli wniosek jest uzasadniony. W treści decyzji przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa wyjaśnia, jak zostały zastosowane zasady ustalone przez Krajowe Biuro Sądownictwa.
3. Strona, której dotyczy przekazanie sprawy może złożyć odwołanie od decyzji o przekazaniu w terminie ośmiu dni od ogłoszenia decyzji na oficjalnej stronie internetowej sądu oraz w centralnym portalu internetowym.
4. [...] Odwołanie rozpatruje Kúria (Sąd Najwyższy) w terminie ośmiu dni w postępowaniu nieprocesowym. [...]
5. [...] W przypadku gdy decyzja w przedmiocie przekazania jest niezgodna z przepisami niniejszej ustawy regulującymi przekazywanie spraw, Kúria uchyla decyzję. Kúria nie może zmienić treści decyzji w przedmiocie przekazania sprawy.” [6]
21. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nr 36/2013. (XII.5.) AB z dnia 2 grudnia 2013 r. (przyjęty siedmioma głosami do siedmiu, głos decydujący należał do przewodniczącego składu) zawiera następujące fragmenty:
„[32] Zgodnie z art. XXVIII ust. 1 Ustawy Zasadniczej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji, każdy ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy przez sąd ustanowiony ustawą. Wymóg sądu „ustanowionego ustawą” zawiera w sobie prawo do sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem, [...] [który jest] sędzią należącym do sądu właściwego rzeczowo i miejscowo oraz wyznaczonym według ustalonych wcześniej, obiektywnych zasad przydzielania spraw. [...]
34. [...] Wyznaczenie sądu do rozpoznania sprawy – zależne w całości od uznania przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa – skutkowało naruszeniem prawa do sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem, wynikającego z art. XXVIII ust. 1 Ustawy Zasadniczej, obejmującego wymóg rzetelnego procesu sądowego [...]
38. „[...] Wymóg terminowości jest zaledwie jednym z elementów rzetelnego procesu, a jego egzekwowanie nie może doprowadzić do skrajności; nie może on przeważać nad innymi elementami rzetelnego procesu sądowego i co najważniejsze, nie może być stosowany z uszczerbkiem dla innych praw podstawowych”. [orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nr 20/2005 (V.26.) AB]. [...]
[41] Trybunał Konstytucyjny w swoim orzeczeniu nr 166/2011. (XII.20.) AB dotyczącym między innymi zasady nullum iudicium sine lege, podkreślił (odnosząc się do orzecznictwa [Europejskiego] Trybunału [Praw Człowieka], że „przekazywanie spraw z sądu właściwego na podstawie przepisów ogólnych regulujących właściwość, do właściwości innego sądu może być zgodne z Konwencją wyłącznie wówczas, gdy zasady materialne i formalne oraz przesłanki takiego przekazania zostały wcześniej ustanowione przez ustawodawcę na podstawie przejrzystych, czytelnych i obiektywnych kryteriów nie pozostawiających (lub pozostawiających minimum) swobody uznania, z gwarancją, że decyzję podejmują wewnętrzne instytucje niezawisłego i bezstronnego systemu sądownictwa”. [...]
[43] W związku z tym Trybunał Konstytucyjny uznał, że [zaskarżone przepisy] były także niezgodne z art. 6 ust. 1 Konwencji.
[61] Ponieważ w przedmiotowej sprawie ustawodawca nie przewidział trybu odwoławczego od decyzji, co naruszało prawa podstawowe osób, których decyzja dotyczyła (w szczególności ich prawa do rzetelnego procesu sądowego, jak wyjaśniono powyżej), Trybunał Konstytucyjny uznał przepis za niekonstytucyjny, a ponadto naruszający traktat międzynarodowy, jako niezgodny z art. XXVIII ust. 7 Ustawy Zasadniczej oraz z art. 13 Konwencji.
[62] Co do zasady stwierdzenie niekonstytucyjności skutkuje niemożnością stosowania [zaskarżonych przepisów] w sprawach, które stanowiły przyczynek do postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Dlatego też Trybunał Konstytucyjny nie musiał osobno orzekać w tym przedmiocie.”
22. W dniu 17 września 2012 r. Krajowe Biuro Sądownictwa zdecydowało (uchwałą nr 58/2012. (IX.17.) OBT) że uprawnione do wnioskowania o przekazanie sprawy zostały wyłącznie sądy, których obciążenie pracą przekraczało średnie obciążenie sądów w całym kraju według trzech parametrów łącznie (liczba spraw na jednego sędziego, odsetek spraw będących w toku rozpatrywania w ciągu ostatnich dwóch lat oraz odsetek spraw istotnej wagi/priorytetowych) .
23. Rząd wskazał trzy sprawy, w których Kúria rozstrzygała w przedmiocie odwołania od przekazania sprawy.
Orzeczenie nr Kpkf.37.584/2012/2 zawiera następujące fragmenty:
„[...] [Ustawa] określa przekazanie sprawy jako nadzwyczajny środek, który dotyczy wyłącznie sądów mających taką samą właściwość rzeczową w sprawach, których skuteczne i terminowe rozstrzygnięcie jest utrudnione z uwagi na ich złożoność.
W decyzji, której dotyczy odwołanie, przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa mógł wziąć pod uwagę i wziął pod uwagę tylko sądy mające taką samą właściwość rzeczową i pasujące do systemu forum. [...] Decyzja zatem [...] nie powołała tzw. osobnego sądu do rozstrzygnięcia indywidualnej sprawy, co mogłoby skutkować ciężkim naruszeniem prawa do sądu wyznaczonego zgodnie z prawem.
[...] Na podstawie danych liczbowych i statystycznych można stwierdzić, że obłożenie sprawami „priorytetowymi” sędziów budapeszteńskiego sądu okręgowego jest kilkakrotnie wyższe niż ma to miejsce w innych sądach.
Ponieważ zaskarżona decyzja została podjęta jeszcze przed przydzieleniem sprawy sędziemu faktycznie rozpoznającemu sprawę, [...] prawo pozwanego do jego „naturalnego” sędziego nie mogło rzecz jasna zostać ograniczone decyzją przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa. Po przekazaniu przydzielenie sprawy sędziemu prowadzącemu postępowanie odbyło się zgodnie z wcześniej ustalonym harmonogramem pracy dostępnym dla klientów.”
24. Streszczenie sprawy nr Bkk.I.519/2014. opublikowane przez Kúria w dniu 16 maja 2014 r. zawiera następujące fragmenty:
„[...] [N]ade wszystko należało zdecydować, czy sąd powszechny, którego podstawą właściwości był uchylony przepis prawa – uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjny oraz sprzeczny [z Konwencją] – może samodzielnie stwierdzić, że niekonstytucyjny przepis nie miał zastosowania w przedmiotowym postępowaniu, nawet jeśli ani Trybunał Konstytucyjny, ani ustawodawca nie określili skutku tego rodzaju. [...] Utrata mocy obowiązującej ustawy [wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego]... nie wpływa na stosunki prawne oraz związane z nimi uprawnienia i obowiązki powstałe przed dniem publikacji orzeczenia - z wyjątkiem sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny wprost nakazuje kontrolę postępowania karnego [...]. [...] W przypadku braku jakikolwiek szczegółowych instrukcji Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie, stwierdzenie niekonstytucyjności (już uchylonych) przepisów, które umożliwiały przewodniczącemu Krajowego Biura Sądownictwa wyznaczenie właściwego sądu nie wpływa na ważność decyzji przyjętych na podstawie owych przepisów.
25. Orzeczenie Kúria nr Bkk.III.494/2014/4., przyjęte w dniu 23 kwietnia 2014 r., zawiera następujące fragmenty:
„[Kúria rozstrzyga w kwestii właściwości] jeżeli obydwa sądy odmawiają rozpoznania sprawy z braku właściwości, przy czym oba nie uznają nawzajem swojej właściwości, a tylko jeden z nich uważa drugi sąd za właściwy w sprawie. [...] Zgodnie z art. 20 ust. 3 Kodeksu postępowania karnego Kúria wyznacza sąd do rozpoznania sprawy, jeżeli okoliczności stanowiące podstawę do ustalenia właściwości pozostają niejasne. [...] Wówczas w kwestii właściwości decyduje Kúria. [...] W przedmiotowej sprawie Sąd Najwyższy (Kúria) zdecydował [o przydzieleniu sprawy sądowi wcześniej wyznaczonemu przez przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa], w myśl [zasady pierwszeństwa], Zarówno wcześniejsza decyzja o przydzieleniu sprawy wydana przez przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa, jak również decyzja Trybunału Konstytucyjnego są bez znaczenia w przedmiotowej sytuacji proceduralnej. [...] Czynność procesową można uznać za niebyłą [....] jeżeli unieważnienie miało wyraźnie jej dotyczyć. [...] Zatem nie można pominąć okoliczności, że [sąd wyznaczony przez przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa] już przeprowadził część postępowania; stanowi to podstawę do zastosowania zasady pierwszeństwa”.
III. DOROBEK Europejskiej Komisji na rzecz Demokracji przez Prawo („Komisji Weneckiej”)
26. Dokument CDL-AD(2012)001[7] zawiera następujące fragmenty:
„Komisja w pełni uznaje potrzebę ustanowienia skutecznego i sprawnie działającego wymiaru sprawiedliwości. Jednakże Komisja ma poważne wątpliwości co do obranego modelu reformy, który skupia te bardzo rozległe uprawnienia w rękach jednej osoby – przewodniczącego nowo powołanego Krajowego Biura Sądownictwa[8].
Państwom przysługuje spory margines swobody uznania przy tworzeniu ustroju wymiaru sprawiedliwości, a w Europie istnieją rozmaite jego modele. Jednak w żadnym z państw członkowskich Rady Europy nie powierzono tak istotnych uprawnień jednej osobie, nie posiadającej dostatecznej demokratycznego umocowania. W państwach, w których sędziów powołuje Minister Sprawiedliwości, ów minister ponosi bezpośrednią odpowiedzialność przed Parlamentem, jego kadencja jest krótsza, a on sam osobiście angażuje się tylko w najważniejsze sprawy.
Nawet jeśli większość uprawnień przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa nie dotyczy podejmowania decyzji w indywidualnych sprawach, to wiele z ww. uprawnień ma ścisły związek z pozycją sędziego, który takie decyzje podejmuje. Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa jest nie tylko silnym „administratorem” sądowym, ale także ingeruje bardzo ściśle w proces podejmowania decyzji sędziowskich, będąc uprawnionym do przekazywania spraw innym sądom, mając wpływ na poszczególnych sędziów oraz na wewnętrzną strukturę sądownictwa.
Przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa ma więc bogate uprawnienia i stąd też jest głównym podmiotem sprawczym w wymiarze sprawiedliwości. Zaś sam fakt, że wyłącznie sędziowie mogą być powoływani na stanowisko przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa, nie czyni go organem samorządu sędziowskiego. To sugerowałoby bowiem, że decydujący głos w jego wyborze należy do sędziów. Skoro jednak przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa wybiera Parlament, czyli czynnik zewnętrzny z punktu widzenia władzy sądowniczej, nie może być on postrzegany jako organ samorządu sędziowskiego.
Przydzielanie spraw
Przydzielanie spraw stanowi jeden z elementów o fundamentalnym znaczeniu dla niezawisłości sądów. Jeżeli chodzi o przydzielanie spraw, Komisja Wenecka – zgodnie ze standardami Rady Europy[9] – utrzymuje, że „przydzielanie spraw poszczególnym sędziom powinno opierać się na obiektywnych i przejrzystych kryteriach, które zostały wcześniej określone w ustawie.[10] Zgodnie z orzecznictwem ETPC celem wyrażenia „[sąd] ustanowiony ustawą” zawartego w art. 6 Konwencji jest zapewnienie, by „ustrój sądownictwa w demokratycznym społeczeństwie nie zależał od uznania władzy wykonawczej, ale był uregulowany ustawą przyjętą przez Parlament”.[11] W krajach prawa skodyfikowanego ustrój sądownictwa nie może również zostać pozostawiony uznaniu władz sądowych, jakkolwiek nie oznacza to, że sądy nie cieszą się pewną swobodą wykładni odnośnych przepisów krajowych.[12] Oprócz literalnego brzmienia art. 6 Konwencji, zgodnie z którym „medium”, przez które należy zapewnić dostęp do rzetelnego wymiaru sprawiedliwości powinien być sąd nie tylko „ustanowiony ustawą”, ale także „niezawisły” i „bezstronny” w znaczeniu ogólnym i szczegółowym [...], co oznacza, że wybór sędziów lub składów orzekających, którym powierza się konkretne sprawy, nie powinien być dokonywany ad hoc ani ad personam, lecz według obiektywnych i przejrzystych kryteriów.[13]
Konieczne jest, aby porządek wyboru poszczególnych sędziów (lub składów orzekających) w sądzie był określony z góry, tzn. aby był oparty na obiektywnych zasadach ogólnych. Pożądane jest wyraźne wskazanie, na kim spoczywa ostateczna odpowiedzialność za prawidłowy przydział spraw. Prawo krajowe nierzadko przewiduje, że prezesi sądów powinni być uprawnieni do przydzielania spraw poszczególnym sędziom. Taka władza jednak zawiera element uznaniowości, który może stanowić pole do nadużyć, jako środek wywierania presji na sędziach poprzez nadmierne obciążanie ich sprawami lub przypisywanie im jedynie spraw mniejszej wagi. Możliwe jest też powierzanie spraw istotnych politycznie tylko niektórym sędziom oraz nieprzydzielanie ich innym sędziom. Może to być bardzo skuteczna metoda wywierania wpływu na rozstrzygnięcia w postępowaniach.[14]
Ponadto art.76 ust. 4 lit. b) ustawy o ustroju i administracji sądów na Węgrzech (AOAC) uprawnia przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa do wyznaczenia innego sądu w oparciu o mgliste kryterium “rozstrzygania spraw w rozsądnym terminie”. Odnosi się to do art. 11 ust. 3 i 4 ustawy o przepisach przejściowych z dnia 30 grudnia 2011 r. – przepisach rangi konstytucyjnej przyjętych w celu wypełnienia luki po tym jak podobny przepis utracił moc obowiązującą na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego nr 166/2011 z dnia 20 grudnia 2011 r. Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za sprzeczny z Europejską Konwencją Praw Człowieka. Fakt, że niektóre sądy na Węgrzech są tak małe, iż wyznaczenie takiego sądu w istocie oznacza wyznaczenie indywidualnego sędziego lub izby, tylko to potwierdza. Chociaż wymóg rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie zawarty jest zarówno w art. XXVIII Ustawy Zasadniczej, jak i w art. 6 ust. 1 Konwencji, to nie ma on charakteru bezwzględnego, jednak powoduje on napięcia w odniesieniu do często sprzecznego z nim prawa do rzetelnego procesu, z uwagi na fakt, że posiadanie oraz korzystanie z większej liczby uprawnień procesowych nieuchronnie idzie w parze z dłuższym czasem trwania postępowania.[15] Mając na względzie wagę prawa do sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem na potrzeby rzetelnego procesu, państwo winno sięgać po mniej inwazyjne środki, mianowicie zapewnić dostateczną liczbę sędziów i personelu sądowego. Rozwiązania oparte na arbitralnym przekazywaniu spraw innym sądom zupełnie nie znajdują usprawiedliwienia.
Aby zapobiec ryzyku nadużycia uprawnień do przydzielania spraw oraz aby doprowadzić przepisy do zgodności z art. 6 Konwencji, Komisja Wenecka zaleca, by węgierskie władze skorzystały z innych mechanizmów dystrybucji spraw, zwłaszcza tych wskazanych przez Komisję Wenecką poniżej: „W celu wzmocnienia bezstronności i niezawisłości sądownictwa zaleca się oprzeć porządek rozpoznawania spraw przez poszczególnych sędziów na kryteriach ogólnych. Przydział spraw może następować na przykład w porządku alfabetycznym z użyciem komputerowego systemu lub na podstawie obiektywnych kryteriów takich jak kategorie spraw. Ogólne zasady (oraz wyjątki od nich) powinny być określone w ustawie lub przepisach szczególnych przyjętych na podstawie ustawy, np. w regulaminach sądów przyjętych przez prezydia lub prezesów. Nie zawsze możliwe będzie stworzenie kompleksowego, osobnego systemu obsługującego wszystkie sprawy, bez konieczności podejmowania decyzji dotyczących przydzielania pojedynczych spraw.
Mogą zaistnieć okoliczności, które wymagać będą uwzględnienia obciążenia pracą lub specjalizacji poszczególnych sędziów. [...] Kryteria podejmowania takich decyzji przez prezesa lub prezydium powinny jednak zostać określone z góry[16] na podstawie obiektywnych przesłanek. Statystyki obciążenia pracą zawierają obiektywne dane, ale są one niewystarczające do tego, by stanowić podstawę do przekazania sprawy, ponieważ nie obejmują kryteriów doboru poszczególnych spraw do przekazania ani wyboru konkretnych sądów przyjmujących. Aby wyeliminować ryzyko nadużyć, decyzji o tym, które sprawy należy przekazać innym sądom bądź decyzji o wyborze sądów odsyłających i przyjmujących nie powinno pozostawiać się uznaniu prezesów sądów ani przewodniczącemu Krajowego Biura Sądownictwa. Ponadto każde przydzielenie sprawy powinno podlegać kontroli, aby można było uwzględnić potencjalne kłopotliwe sytuacje, w których przed sądem położonym daleko od miejsca zamieszkania muszą stawić się osoby, których na to nie stać.
Może zatem istnieć podstawa dla obiektywnego systemu (jakkolwiek wydaje się, że w przedmiotowym przypadku dziewięć spraw nie zostało przypisanych jednemu z najmniej obciążonych pracą sądów). Rzeczywisty problem tkwi w wyborze spraw do przekazania oraz w braku jakiegokolwiek uzasadnienia dla ich wyboru. Delegacja Komisji została powiadomiona, że jedna z przekazanych spraw miała szczególnie wrażliwy charakter, mianowicie dotyczyła zarzutów o korupcję polityczną.
27. Dokument CDL(2009)055 zawiera następujące fragmenty:
„68. Wiele europejskich instytucji przewiduje przedmiotowe prawo do sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem. Zazwyczaj taka gwarancja jest sformułowana w sposób negatywny, m.in. w Konstytucji Belgii: „Nikt nie może w niezamierzony sposób zostać pozbawiony sędziego wyznaczonego przez ustawę w jego sprawie.” (art. 13), lub w konstytucji Włoch „Nikt nie może zostać odsunięty od sędziego wyznaczonego przez ustawę”.[17] Inne konstytucje przewidują „prawo do sędziego wyznaczonego z godnie z prawem” wyrażone pozytywnie, m.in. konstytucja Słowenii: „Każdy ma prawo do niezwłocznego rozstrzygania o jego prawach, obowiązkach oraz zarzutach na nim ciążących przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Sądzić taką osobę może wyłącznie sędzia należycie wyznaczony według zasad określonych w ustawie i regulaminie sądu.”[18]
PRAWO
I. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 6 § 1 KONWENCJI
28. Podmiot skarżący podnosił, że nie miał rzetelnego procesu, jako że sąd wyznaczony do rozpoznania jego sprawy nie może zostać uznany za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Skarżący powołał się w tym zakresie na art. 6 ust. 1 Konwencji, który stanowi, co następuje:
„Każdy ma prawo do [...] rozpatrzenia jego sprawy [...] przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym [...].”
29. Rząd zakwestionował ten argument.
A. Dopuszczalność
30. Rząd utrzymywał, że skarga jest niedopuszczalna, ponieważ nie wyczerpano dostępnych krajowych środków odwoławczych. W szczególności skarżący nie złożył wniosku o wyłączenie sędziów, którym przydzielono sprawę, jeśli skarżący miał jakiekolwiek wątpliwości co do ich bezstronności.
31. Skarżący podnosi, że wniosek o wyłączenie sędziego z uwagi na stronniczość nie jest środkiem prawnym mającym wpływ na obiektywność przekazania sprawy, ani na zaistniały brak bezstronności ze strony sądu przyjmującego.
32. Trybunał zgadza się ze stanowiskiem skarżącego i zwraca uwagę, że kluczową kwestią w sprawie nie była bezstronność sędziów sądu przyjmującego. Argumentu związanego z wnioskiem o wyłączenie sędziego z uwagi na stronniczość nie można zatem uznać za trafny w tym kontekście.
33. Ponadto rząd twierdził, że skarżący nie wyczerpał krajowych środków odwoławczych, jako że skarga konstytucyjna w części dotyczącej przekazania sprawy została wniesiona po upływie terminu do jej wniesienia.
Skarżący zakwestionował ten argument, podając w wątpliwość skuteczność skargi konstytucyjnej jako środka odwoławczego.
34. Trybunał przypomina, że jedyne środki odwoławcze, których wyczerpania wymaga art. 35 ust. 1 Konwencji, to środki odnoszące się do zarzucanych naruszeń, które są jednocześnie dostępne i wystarczające. Istnienie takich środków odwoławczych musi być dostatecznie pewne, nie tylko w teorii, ale i w praktyce, jako że w przeciwnym wypadku nie będą one spełniać wymogu dostępności i skuteczności: ustalenie spełnienia tych warunków należy do pozwanego państwa (zob. między innymi orzecznictwo: McFarlane przeciwko Irlandii [WI], nr 31333/06, par. 107, z dnia 10 września 2010 r.). Zastosowanie tej zasady winno uwzględniać fakt, że następuje w kontekście mechanizmu ochrony praw człowieka, który Układające się Strony zgodziły się utworzyć. Trybunał uznał zatem, że art. 35 należy stosować z pewną dozą elastyczności i bez nadmiernego formalizmu, oraz że zasada wyczerpania środków odwoławczych ani nie ma charakteru bezwzględnego, ani nie może być stosowana automatycznie. Badając, czy została ona poszanowana, należy mieć na względzie szczególne okoliczności każdej indywidualnej sprawy (zob. Akdivar i Inni przeciwko Turcji, 16 września 1996 r., par. 65, Zbiór Wyroków i Decyzji 1996 IV). Skarżący, który skorzystał ze środka odwoławczego, który mógł naprawić sytuację będącą źródłem zarzucanego naruszenia, i to bezpośrednio, a nie jedynie pośrednio, nie ma obowiązku skorzystania z innych środków odwoławczych, którymi mógł dysponować, ale których skuteczność jest dyskusyjna (zob. Manoussakis i Inni przeciwko Grecji, 26 września 1996 r., par. 33, Zbiór 1996-IV, oraz Anakomba Yula przeciwko Belgii nr 45413/07, par. 22, z 10 marca 2009 r.).
35. W przedmiotowej sprawie Trybunał zauważa, że skarżący wniósł skargę konstytucyjną, która obejmowała kwestię przekazania sprawy będącą elementem konstytucyjnego prawa do rzetelnego procesu sądowego. Zakładając, że w zaistniałych okolicznościach był to skuteczny środek odwoławczy, Trybunał przyjmuje do wiadomości, że podmiot skarżący zwrócił uwagę władz na przedmiot swojego zarzutu, dając im możność naprawienia sytuacji. Rząd, podnosząc argument niewyczerpania środków odwoławczych, nie przytoczył żadnych odpowiednich przepisów prawa ani orzecznictwa, zgodnie z literą których kwestia przekazania sprawy stanowiłaby kwestię rozdzielną względem samej rzetelności przebiegu postępowania głównego. Trybunał uważa zatem, że skarżący mógł racjonalnie spodziewać się, że wyczerpująca skarga konstytucyjna wniesiona w ustawowym terminie liczonym od daty doręczenia orzeczenia zapadłego w drugiej instancji, obejmująca aspekt przekazania sprawy, zostałaby rozważona przez Trybunał Konstytucyjny jako całość, z zapewnieniem możliwości odpowiedzi na wszystkie kwestie mające wpływ na rzetelność postępowania. Zdaniem Trybunału ostateczne oddzielenie przez Trybunał Konstytucyjny decyzji o przekazaniu sprawy od postępowania głównego oraz zastosowanie w związku z tym innego obliczenia biegu terminu nie było możliwe do przewidzenia i z perspektywy czasu nie można czynić z tego powodu zarzutu skarżącemu.
36. Mając powyższe na względzie Trybunał uznaje, że skargi nie można odrzucić z uwagi na niewyczerpanie krajowych środków odwoławczych.
Trybunał uznaje ponadto, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji oraz że nie jest niedopuszczalna na jakiejkolwiek innej podstawie. Należy ją zatem uznać za dopuszczalną.
B. Przedmiot skargi
1. Stanowisko skarżącego
37. Podmiot skarżący podnosił, że sądy krajowe orzekły w sposób arbitralny, ponieważ dopuściły się błędów co do faktów, prawa oraz błędów we wnioskowaniu.
38. Jeżeli chodzi o niezawisłość i bezstronność sądu, skarżący zwrócił uwagę, że nie zapewniono obiektywności i przejrzystości przebiegu postępowania, gdyż przekazanie sprawy nastąpiło według uznania Przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa. Ponieważ przepisy regulujące przekazywanie spraw nie były dostatecznie jasne, sąd rozpoznający sprawę nie był zatem „sądem ustanowionym ustawą”. Sprawa nie miała specjalnie złożonego charakteru, zatem nie stanowiłaby nadmiernego obciążenia dla pierwotnie właściwego sądu, gdyby w nim została.
39. Ponadto okoliczność, że podstawa prawna przekazania sprawy została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. par. 16 powyżej) wskazuje na to, że w przedmiotowej sprawie zabrakło „sądu ustanowionego ustawą”.
2. Stanowisko Rządu
40. Rząd utrzymywał, że sąd okręgowy w Zalaegerszeg był „sądem ustanowionym ustawą”, ponieważ wchodzi w skład systemu sądów powszechnych na Węgrzech. Przekazanie sprawy z sądu miejscowo właściwego do innego sądu to instytucja prawna dobrze znana zarówno w prawie węgierskim, jak i prawie innych państw europejskich. Przekazania spraw stosuje się wyłącznie w nadzwyczajnych przypadkach jako środek tymczasowy służący równoważeniu poważniejszych regionalnych nierówności w obciążeniu sądów pracą oraz eliminowaniu nadmiernych zaległości utrudniających kończenie postępowań w rozsądnym terminie. Przekazania następują między sądami, a nie między sędziami. Przydzielanie sprawy sędziemu (lub składowi orzekającemu) przez sąd przyjmujący sprawę podlega generalnie stosownym zasadom regulującym przydzielanie spraw, ustalonym zgodnie z obowiązującym prawem przez prezesa sądu przyjmującego sprawę. Skoro zatem sąd przyjmujący wyznaczono zgodnie z prawem, a sprawę przydzielono sędziemu sądu przyjmującego na podstawie generalnie stosowanych zasad, to sędzia rozpoznający sprawę skarżącego stał się w rozumieniu prawa krajowego „sędzią wyznaczonym zgodnie z prawem”.
41. Ponadto Rząd zwrócił uwagę, że w odróżnieniu od sprawy DMD GROUP, a.s., przeciwko Słowacji (nr 19334/03, 5 października 2010 r.), przedmiotowa sprawa nie została przekazana od jednego sędziego do drugiego, ale z jednego sądu do drugiego, który miał jedynie inną właściwość miejscową; przekazania sprawy nie dokonał sąd przyjmujący, ale niezależna strona trzecia, mianowicie przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa, który działał nie jako organ władzy wykonawczej, ale jako zwierzchnik sądownictwa. W każdym razie dostępne w postępowaniu środki odwoławcze od orzeczenia sądu przyjmującego gwarantowały pełną kontrolę sądową sprawy przez Kúria (w postępowaniu odwoławczym) oraz ostatecznie przez Trybunał Konstytucyjny (w postępowaniu o niekonstytucyjność orzeczenia).
42. Co się tyczy orzeczenia nr 36/2013. (XII.5.) AB wydanego przez Trybunał Konstytucyjny, rząd zwrócił uwagę, że było to orzeczenie dotyczące skarg wniesionych w innym kontekście, mianowicie odnoszących się do spraw karnych, zatem nie można go stosować w przedmiotowej sprawie – o charakterze cywilnym, a raczej gospodarczym.
43. Zdaniem Rządu nie wskazano, czy przekazanie skargi wpłynęło w jakikolwiek sposób na rozstrzygnięcie sprawy. Ostateczną kontrolę sądową przeprowadził Sąd Najwyższy (Kúria), będący ostatnią instancją.
44. Wreszcie rząd podniósł, że stosując zaskarżoną zasadę przekazywania spraw, zdołano przekazać trzynaście spraw w roku 2011 oraz czterdzieści dwie sprawy w roku 2012. Wszystkie wnioski o przekazanie, z wyjątkiem jednego, zostały złożone przez prezesa sądu okręgowego w Budapeszcie, który był najbardziej obciążonym pracą sądem na Węgrzech. Dwa wnioski odrzucił przewodniczący Krajowego Biura Sądownictwa, ponieważ nie zostały spełnione przesłanki przekazania. Od lutego 2013 r., nie przekazano żadnej sprawy. Jako że intencją ustawodawcy było wprowadzenie przekazań w charakterze środka tymczasowego i nadzwyczajnego, odpowiednie przepisy ustawowe zostały uchylone z dniem 1 sierpnia 2013 r., przez ustawę nr CXXXI z 2013 r.
3. Ocena Trybunału
a) Ogólne zasady
45. W pierwszej kolejności Trybunał przypomina, że „prawo do rzetelnego procesu zajmuje w społeczeństwie demokratycznym tak istotne miejsce, że nie ma uzasadnienia dla zawężającej wykładni art. 6 ust. 1 Konwencji” (zob. Perez przeciwko Francji [WI], nr 47287/99, par. 64, ETPC 2004 I).
46. W sprawach na podstawie art. 6 Konwencji Trybunał często bada indywidualne aspekty rzetelnego procesu sądowego, na które uskarża się skarżący, a naruszenie każdego poszczególnego uprawnienia może skutkować naruszeniem prawa do rzetelnego procesu sądowego (zob. Kinský przeciwko Republice Czeskiej, no. 42856/06, par. 83, z 9 lutego 2012 r.) Niemniej w wielu przypadkach bierze pod uwagę „postępowanie jako całość”. Trybunał może zatem stwierdzić naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji, jeżeli przedmiotowe postępowanie, rozpatrywane jako całość, nie spełnia wymogów rzetelnego procesu, nawet jeśli uchybienie formalne samo w sobie nie skłoniłoby Trybunału do uznania postępowania za „nierzetelne” (zob. Barberà, Messegué i Jabardo przeciwko Hiszpanii, 6 grudnia 1988 r., par. 89, seria A nr 146; oraz Mirilashvili przeciwko Rosji, nr 6293/04, par. 165, 11 grudnia 2008 r.).
47. Na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji sąd zawsze musi być „ustanowiony ustawą”. Wyrażenie to odzwierciedla zasadę rządów prawa, immanentną dla systemu ochrony ustanowionego przez Konwencję i jej Protokoły (zob. np. Jorgic przeciwko Niemcom, nr 74613/01, § 64, ETPC 2007‑III).
48. „Ustawa” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji obejmuje nie tylko przepisy przewidujące ustanowienie i właściwość organów sądowych (zob. m.in. Lavents przeciwko Łotwie, § 114 z 28 listopada 2002 r.), ale również każdy przepis prawa krajowego, którego naruszenie powodowałoby nieprawidłowość udziału jednego lub więcej sędziów w rozpoznawaniu sprawy (zob. Gorguiladzé przeciwko Gruzji, nr 4313/04, § 68, 20 października 2009 r. oraz Pandjikidzé i Inni przeciwko Gruzji, nr 30323/02, § 104, 27 października 2009 r.). Chodzi tu między innymi o przepisy regulujące niezawisłość członków składu orzekającego, ich kadencje, bezstronność oraz istnienie gwarancji procesowych (zob. m.in. Coëme i Inni, op.cit., par. 99; oraz Gurov przeciwko Mołdawii, nr 36455/02, par. 36, z 11 lipca 2006 r.).
49. Innymi słowy wyrażenie „ustanowiony ustawą” obejmuje nie tylko podstawę prawną samego istnienia sądu, ale także zgodność z poszczególnymi zasadami regulującymi jego ustrój i działalność (zob. Sokurenko i Strygun przeciwko Ukrainie, nr. 29458/04 oraz 29465/04, par. 24, z 20 lipca 2006 r.) oraz zestawienie składu orzekającego z każdej sprawie (zob. Buscarini przeciwko San Marino (dec.), nr 31657/96, z 4 maja 2000 r.).
50. Co do zasady naruszenie przez sąd przepisów prawa krajowego odnoszących się do ustanowienia i kompetencji organów sądowych przesądza o naruszeniu art. 6 ust. 1. Trybunał może zatem badać, czy w związku z tym nie zostały naruszone przepisy prawa krajowego. Biorąc jednak pod uwagę ogólną zasadę, że to właśnie do sądów krajowych w pierwszej kolejności należy dokonywanie wykładni prawa krajowego, Trybunał dokonanej przez nie wykładni kwestionować nie może, chyba że doszło do rażącego naruszenia prawa krajowego (zob. odpowiednio Coëme i Inni, op.cit., par. 98 in fine, Lavents, op.cit., par. 114).
51. Trybunał nadto zauważa, że zgodnie z jego ustalonym orzecznictwem celem wyrażenia „ustanowiony ustawą” w art. 6 ust. 1 Konwencji jest zapewnienie, „aby ustrój sądownictwa w demokratycznym społeczeństwie nie był zależny od władzy wykonawczej, lecz był uregulowany prawem pochodzącym od Parlamentu” (Zand przeciwko Austrii, nr 7360/76, sprawozdanie Komisji z dnia 12 października 1978 r., Zbiór Wyroków i Decyzji 15, s. 70 i -80). W krajach prawa skodyfikowanego ustrój sądownictwa nie może również zostać pozostawiony uznaniu władz sądowych, jakkolwiek nie oznacza to, że sądy nie posiadają pewnej swobody interpretacji adekwatnych przepisów krajowych (Coëme i Inni, op.cit., par. 98, Savino i Inni przeciwko Włochom, nr 17214/05, 20329/05 i 42113/04, par. 94, z 28 kwietnia 2009 r.; oraz Fruni przeciwko Słowacji, nr 8014/07, par. 134, z 21 czerwca 2011 r.).
52. „Koncepcja podziału władzy pomiędzy egzekutywą a judykaturą [...] nabiera w orzecznictwie Trybunału coraz większego znaczenia (zob. Stafford przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 46295/99, par. 78, ETPC 2002‑IV). Jednakże „ani art. 6, ani żadne inne postanowienie Konwencji nie wymaga od państw zgodności z teoretycznymi koncepcjami konstytucyjnymi dotyczącymi dopuszczalnych limitów interakcji w sprawowaniu władzy ” (zob. Kleyn i Inni przeciwko Niderlandom [WI], nr. 39343/98, 39651/98, 43147/98 i 46664/99, par. 193, ETPC 2003‑VI).
53. W celu ustalenia, czy sąd może zostać uznany za „niezawisły” w rozumieniu art. 6 ust. 1, należy zwrócić uwagę m.in. na sposób powoływania jego członków, ich kadencje, istnienie gwarancji ochrony przed zewnętrznymi naciskami oraz kwestię, czy ów organ stwarza wrażenie niezawisłości (zob. Findlay przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 25 lutego 1997 r., par. 73, Zbiór Wyroków i Decyzji 1997- I, oraz Brudnicka i Inni przeciwko Polsce, nr 54723/00, par. 38, ETPC 2005-II). W tym ostatnim elemencie chodzi o zaufanie, jakie sądy powinny wzbudzać w demokratycznym społeczeństwie, a przede wszystkim u stron postępowania. W analizie, czy istnieją powody do obaw o brak niezawisłości lub bezstronności, stanowisko strony postępowania jest istotne, niemniej nie decydujące. Decydujące jest, to, czy wątpliwości strony znajdują obiektywne uzasadnienie (zob. m.in. Morris przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 38784/97, par. 58, ETPC 2002-I; oraz Miroshnik przeciwko Ukrainie, nr 75804/01, par. 61, 27 listopada 2008 r. i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym nawet wywoływanie określonego wrażeniN może mieć pewne znaczenie, innymi słowy „sprawiedliwość należy nie tylko czynić, ale również sprawiać, by jej czynienie zostało dostrzeżone” (zob. De Cubber przeciwko Belgii, 26 października 1984 r., par. 26, seria A nr 86).
54. Co do zasady bezstronność oznacza brak uprzedzeń czy stronniczości. Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, istnienie bezstronności dla celów art. 6 ust. 1 należy ustalić: i) w drodze badania subiektywnego, w którym zwraca się uwagę na osobiste przekonania oraz zachowanie konkretnego sędziego, tj. czy dany sędzia jest w jakikolwiek sposób stronniczy lub przejawia osobiste uprzedzenia w danej sprawie; a także ii) w drodze badania obiektywnego – stwierdzając, czy dany sąd oraz m.in. jego skład zapewnia dostateczne gwarancje, wykluczające wszelkie uprawnione wątpliwości co do swojej bezstronności (zob. m.in. Fey przeciwko Austrii, 24 lutego 1993 r., par. 28 i 30, seria A nr 255; oraz Wettstein przeciwko Szwajcarii, nr 33958/96, par. 42, ETPC 2000-XII).
55. Bezstronności subiektywnej i obiektywnej nie można ściśle rozgraniczyć, jako że postępowanie sędziego może nie tylko wywoływać obiektywne wątpliwości dotyczące jego bezstronności z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego (kryterium obiektywności), lecz może wiązać się z jego osobistym przekonaniem (kryterium subiektywności) (zob. Kyprianou przeciwko Cyprowi [WI], nr 73797/01, par. 119, ETPC 2005‑XIII). Zatem w tych sprawach, w których występują trudności związane z przedstawieniem dowodów służących obaleniu domniemania dotyczącego subiektywnej bezstronności sędziego, wymóg bezstronności obiektywnej stanowi dodatkową ważną gwarancję (zob. Pullar przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 10 czerwca 1996 r., par. 32, Zbiór 1996‑III).
56. Wreszcie pojęcia niezawisłości i obiektywnej bezstronności są ze sobą ściśle powiązane i zależnie od okoliczności mogą wymagać wspólnego badania (zob. Sacilor-Lormines przeciwko Francji, nr 65411/01, par. 62, ETPC 2006‑XIII).
b) Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie
57. Na wstępie Trybunał podkreśla, że z racji pierwszorzędnego znaczenia niezawisłości sędziowskiej oraz pewności prawnej dla rządów prawa wymaga się szczególnej jasności przepisów mających zastosowanie w każdej sprawie, regulujących jednoznaczne gwarancje obiektywności i przejrzystości, a przede wszystkim należy unikać jakichkolwiek przejawów arbitralności w przydzielaniu poszczególnych spraw sędziom (Iwańczuk przeciwko Polsce (dec.), nr. 39279/05, 17 listopada 2009 r.; oraz DMD GROUP, a.s., op.cit., par. 66).
58. Trybunał uważa, że jeżeli przydzielenie sprawy ma charakter dyskrecjonalny w takim sensie, że nie odbywa się w trybie przewidzianym ustawą, to taka sytuacja osłabia wrażenie bezstronności, gdyż dopuszcza spekulacje co do wpływu sił politycznych lub innych na sąd przyjmujący i sędziego rozpoznającego sprawę, nawet jeśli przydzielenie sprawy danemu sędziemu następuje według przejrzystych kryteriów. Z góry ustalony porządek obejmowania spraw przez poszczególnych sędziów lub składy orzekające w danym sądzie, tj. porządek oparty na generalnych i obiektywnych zasadach jest nieodzowny dla jasności, przejrzystości oraz bezstronności i niezawisłości sędziowskiej. Element uznaniowości w przydzielaniu lub przekazywaniu spraw może stanowić pole do nadużyć, jako środek wywierania presji na sędziach, np. poprzez nadmierne obciążanie ich sprawami lub przypisywanie im jedynie spraw mniejszej wagi. Możliwe jest też powierzanie spraw istotnych politycznie tylko niektórym sędziom oraz nieprzydzielanie ich innym sędziom. Dlatego też Trybunał podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego (zob. par. 21 powyżej), zgodnie z którym:
„przekazywanie spraw z sądu właściwego na podstawie przepisów ogólnych regulujących właściwość, do właściwości innego sądu może być zgodne z Konwencją wyłącznie wówczas, gdy zasady materialne i formalne oraz przesłanki takiego przekazania zostały wcześniej ustanowione przez ustawodawcę na podstawie przejrzystych, czytelnych i obiektywnych kryteriów nie pozostawiających (lub pozostawiających minimum) swobody uznania, z gwarancją, że decyzję podejmują wewnętrzne instytucje niezawisłego i bezstronnego systemu sądownictwa”.
59. Trybunał zbada następnie poszczególne aspekty rzetelnego procesu sądowego (zob. Kinský, loc. cit.). Trybunał zwraca uwagę na argumenty skarżącego, jakoby sąd przyjmujący sprawę nie był „sądem ustanowionym ustawą”, jak również o wpływie uznaniowego przydzielenia sprawy na niezawisłość i bezstronność tego sądu.
60. Trybunał dostrzega również argument Rządu dotyczący nierównomiernego obciążenia pracą poszczególnych sądów na Węgrzech (zob. par. 40 powyżej) oraz uznaje potrzebę podjęcia środków organizacyjnych służących eliminowaniu zbytnich opóźnień w wymiarze sprawiedliwości. Takie środki powinny jednak odpowiadać wymogom związanym z prawem do rzetelnego procesu.
61. Właściwość sądu przyjmującego do rozpoznania sprawę skarżącego została ustalona decyzją przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa, dysponującego rozległymi uprawnieniami w kwestiach administracyjnych, a także w pewnym zakresie dotyczącymi statusu osobistego członków wymiaru sprawiedliwości, będącego osobą powoływaną przez Parlament i niebędącego organem samorządu sędziowskiego. Trybunał odwołuje się do opinii Komisji Weneckiej, zgodnie z którą sam fakt, że wyłącznie sędziowie mogą być powoływani na stanowisko przewodniczącego Krajowego Biura Sądownictwa nie czyni go organem samorządu sędziowskiego (zob. par, 26 powyżej). Ponadto Trybunał nie może pominąć okoliczności, że do 17 września 2012 r. nie istniały żadne kryteria, które mogłyby zasadniczo przyczynić się do obiektywnego przekazywania spraw (zob. par. 12 powyżej). Mimo że Krajowe Biuro Sądownictwa przyjęło tego dnia zasady, które miały być stosowane, to i tak nie określono żadnych kryteriów wyboru poszczególnych spraw do przekazania, zaś kwestię wyboru właściwych sądów przyjmujących pozostawiono uznaniu przewodniczącemu Krajowego Biura Sądownictwa. Kwestia wprowadzenia kryteriów wyboru była bez znaczenia w przedmiotowej sprawie, jako że przyjmujący sąd okręgowy zdążył wydać wyrok wcześniej, tj. 5 czerwca 2012 r., zaś 18 września swój wyrok kończący postępowanie odwoławcze wydał sąd apelacyjny z Pécs, którego właściwość również została ustalona na postawie przekazania sprawy do sądu okręgowego w Zalaegerszeg.
62. Zmiana organizacji pracy sądownictwa o charakterze generalnym – tj. według kryteriów możliwych do zweryfikowania i bez wybierania poszczególnych spraw – wydaje się dla Trybunału do przyjęcia, natomiast przekazanie sprawy skarżącego miało charakter indywidualnej decyzji dotyczącej wyłącznie tej sprawy (zob. par. 10 powyżej) (por. DMD GROUP, a.s., op. cit., par. 69). W związku z tym Trybunał pragnie podkreślić, że w przedmiotowej skardze nie chodzi o istnienie sądu utworzonego zgodnie z prawem, ale o legalność przydzielenia sprawy temu sądowi.
63. Zdaniem Trybunału o uznaniowym charakterze przekazania sprawy świadczy to, że ani nie zachodziły ku temu możliwe do sprawdzenia powody, ani nie istniały kryteria, według których miałoby następować przekazywanie spraw. Taka sytuacja w efekcie mogła wywoływać wrażenie braku niezawisłości i bezstronności; pozbawiona też była przewidywalności oraz pewności wymaganej do uznania sądu za „ustanowiony ustawą”.
64. Do podobnego wniosku doszedł Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając w orzeczeniu nr 36/2013. (XII.5.) AB (zob. par. 16 powyżej), że przepisy regulujące przekazywanie spraw, mianowicie art. 62 i 63 ustawy nr CLXI z 2011 r. o ustroju i administracji sądów, w wersji obowiązującej od 1 stycznia do 16 lipca 2012 r., były niekonstytucyjne. Jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny doszedł do takiej konkluzji w kontekście skarg konstytucyjnych dotyczących postępowania karnego, to jego ustalenia nie ograniczały się do przekazywania postępowań karnych, jako że art, 62 i 63 stanowiły podstawę prawną dla przekazywania zarówno spraw karnych, jak i cywilnych.
65. Racją jest, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie wywołało żadnych bezpośrednich krajowych skutków prawnych w sprawie skarżącego (zob. par. 16 in fine, par. 19 i par. 24 powyżej). Pozostaje jednak fakt, że przepisy prawa stanowiące podstawę prawną dla przekazywania spraw były niekonstytucyjne – zostały za takie uznane przez Trybunał Konstytucyjny z powodów (zob. par. 21 powyżej), z którymi zgadza się Trybunał. Istotnie, krytyka konstytucyjności zaskarżonego środka nasuwa poważne wątpliwości co do tego, czy sąd okręgowy w Zalaegerszeg był „sądem ustanowionym ustawą” w przedmiotowej sprawie. W tym punkcie Trybunał pragnie też nadmienić, że nienadanie przez władze krajowe skutków prawnych stwierdzeniu niekonstytucyjności, które dotyczyło stron w sporze, zdaniem skarżącego kłóci się z wymogiem skutecznej ochrony praw przewidzianych Konwencją, w tym praw zawartych w jej art. 6 ust. 1.
66. Ponadto Trybunał uważa, że wyżej wymienionych powiązanych uchybień w postępowaniu wynikającym z dyskrecjonalnego charakteru przekazania sprawy nie da się naprawić w drodze postępowania odwoławczego lub kontroli sądowej. Postępowanie w pierwszej instancji przeprowadzone przez sąd przyjmujący, do którego przekazanie sprawy było z wyżej wymienionych powodów nie do pogodzenia z koncepcją rzetelnego procesu sądowego – musiało w istotny sposób wpłynąć na całość postępowania, a także nieodwracalnie wpłynąć na sytuację skarżącego – jako że właściwość miejscowa sądu apelacyjnego również wynikała z przekazania sprawy (zob, par. 11 powyżej). Trybunał pragnie ponownie podkreślić, że uznaniowe przekazanie sprawy skarżącego budzi zastrzeżenia co do konstytucyjności.
67. Podsumowując Trybunał uznaje, że sprawy nie rozpatrywał „sąd ustanowiony ustawą”. W związku z powyższym doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji.
Ponadto Trybunał stwierdza, że w świetle ustaleń dotyczących nadrzędnej kwestii prawnej podniesionej w skardze nie ma potrzeby rozpatrywania dalszych zarzutów skarżącego na podstawie 6 ust. 1.
II. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI
68. Art. 41 Konwencji stanowi:
„Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie.”
A. Szkoda
69. Podmiot skarżący żądał kwoty 36 212 049 EUR tytułem szkody majątkowej i 30 000 EUR tytułem szkody niemajątkowej.
70. Rząd zakwestionował te roszczenia.
71. Trybunał nie dostrzegł żadnego związku przyczynowego pomiędzy stwierdzonym naruszeniem a zarzucaną szkodą majątkową; stąd też odrzuca owo roszczenie. Trybunał uznaje też, że skarżący doznał pewnej szkody niemajątkowej i zasądza na jego rzecz 6 000 EUR z tego tytułu, na zasadzie słuszności.
B. Koszty i wydatki
72. Skarżący domagał się również kwoty 14 000 EUR plus VAT tytułem kosztów i wydatków poniesionych przed Trybunałem. Suma ta odpowiada 70 godzinom pracy, za którą prawnik skarżącego pobiera stawkę 200 EUR na godzinę plus VAT.
73. Rząd zakwestionował to roszczenie.
74. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżącemu przysługuje prawo do zwrotu poniesionych kosztów i wydatków wówczas, kiedy wykazał, że były one rzeczywiście i koniecznie poniesione i były uzasadnione co do wysokości. W niniejszej sprawie, uwzględniając posiadaną dokumentację oraz powyższe kryteria, Trybunał uznaje, że uzasadnione będzie przyznanie kwoty w wysokości 5 000 EUR z tytułu postępowania przed Trybunałem.
C. Odsetki za zwłokę
75. Trybunał za słuszne uznaje wyznaczenie wysokości odsetek za zwłokę na podstawie marginalnej stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego powiększonej o trzy punkty procentowe.
Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE
1. uznaje skargę za dopuszczalną;
2. orzeka, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji;
3. Uznaje,
a) że pozwane państwo winno, w terminie trzech miesięcy od daty, w której niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, uiścić na rzecz skarżącego następujące kwoty, przeliczone na walutę pozwanego państwa według kursu obowiązującego w dniu płatności:
(i) 6 000 EUR (sześć tysięcy euro), plus wszelkie należne podatki, tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową;
(ii) 5000 EUR (pięć tysięcy euro), plus wszelkie należne podatki, tytułem zwrotu kosztów i wydatków;
b) że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy aż do momentu uregulowania należności, należne będą odsetki zwykłe od określonych powyżej kwot, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe;
4. oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego zadośćuczynienia.
Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 12 stycznia 2016 r., zgodnie z regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Fatoş Aracı V. De Gaetano
Zastępca Sekretarza Przewodniczący
[1] Ustawa weszła w życie w dniu 1 stycznia 2012, ale po uznaniu jej niekonstytucyjności straciła moc obowiązującą w dniu 29 grudnia 2012 r. (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nr 45/2012). (XII. 29.) AB), ze skutkiem wstecznym od dnia 31 grudnia 2011 r.
[2] Artykuł 27 ust. 4 Ustawy Zasadniczej został wprowadzony czwartą poprawką do Ustawy Zasadniczej z dnia 1 kwietnia 2013 r., następnie uchyloną przez piątą poprawkę, która weszła w życie z dniem 1 października 2013 r.
[3] Obowiązywał do dnia 31 lipca 2013 r., w którym zniesiono możliwość przekazywania spraw.
[4] Obowiązujący do dnia 31 lipca 2013 r.
[5] Zmiana weszła w życie w dniu 17 lipca 2012 r.
[6] Tekst wyróżniony kursywą został przyjęty 17 lipca 2012 r.
[7] Opinia w sprawie ustawy CLXII z 2011 r. o statusie prawnym i wynagrodzeniu sędziów oraz ustawy CLXI z 2011 r. o ustroju i administracji sądów na Węgrzech.
[8] Samo Krajowe Biuro Sądownictwa nie ma realnych uprawnień, ale jest postrzegany przez węgierskie władze jako „organizacja podległa jemu [czyli przewodniczącemu]”.
[9] Zalecenie CM(2012)12, pkt 24.
[10] CDL-AD(2010)004, pkt 81, 82.16.
[11] Zob. Zand przeciwko Austrii, skarga nr. 7360/76, sprawozdanie Komisji z dnia 12 października 1978 r., Zbiór Orzeczeń (ZO) 15, s. 70 i 80).
[12] Zob. Coëme i Inni przeciwko Belgii, nr 32492/96, 32547/96, 32548/96, 33209/96 oraz 33210/96, par. 98, ETPC 2000-VII.
[13] CDL-AD(2010)004, pkt 77.
[14] CDL-AD(2010)004, pkt 79.
[15] Por. König przeciwko Niemcom, wyrok ETPC z dnia 28 czerwca 1978 r., pkt. 100.
[16] CDL-AD(2010)004, pkt 80.
[17] Zob. też § 24 konstytucji Estonii: „Nikt nie może zostać przekazany wbrew swojej woli spod jurysdykcji sądu określonego przez ustawę pod jurysdykcję innego sądu.”; artykuł 8 konstytucji Grecji: „Nikt nie może wbrew swojej woli zostać pozbawiony sędziego wyznaczonego mu przez ustawę.”; artykuł 33 konstytucji Liechtensteinu: „Nikt nie może zostać pozbawiony sędziego właściwego w jego sprawie; nie wolno ustanawiać sądów specjalnych.”; artykuł 13 konstytucji Luksemburga: „Nikt nie może wbrew swojej woli zostać pozbawiony sędziego wyznaczonego mu przez ustawę.”; artykuł 17 konstytucji Niderlandów: „Nikt nie może wbrew swojej woli zostać pozbawiony rozpatrzenia jego sprawy przez sądy, do których ma prawo zwrócić się zgodnie z ustawą.”, artykuł 83 konstytucji Austrii: „Nikt nie może zostać pozbawiony sędziego wyznaczonego mu zgodnie z prawem.”; artykuł 32 ust. 9 konstytucji Portugalii: „Żadna sprawa nie może zostać odebrana sądowi, który jest właściwy do jej rozpoznania na podstawie wcześniejszej ustawy”; art. 48 konstytucji Słowacji: „Nikt nie może zostać usunięty spod jurysdykcji sędziego wyznaczonego przez ustawę. Właściwość sądu określa ustawa.”; Artykuł 101 niemieckiej ustawy zasadniczej (Grundgesetz): „Nikt nie może zostać usunięty spod jurysdykcji sędziego wyznaczonego zgodnie z prawem”.
[18] Zob. też art. 30 konstytucji Szwajcarii: „Każda osoba, której sprawa ma zostać rozpoznana w postępowaniu przed sądem ma prawo do właściwego, niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą”; artykuł 24 konstytucji Hiszpanii : „Podobnie każdy ma prawo do sędziego sądu powszechnego wyznaczonego przez ustawę”.