© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
SEKCJA CZWARTA
SPRAWA A.N. przeciwko LITWIE
(skarga nr 17280/08)
WYROK
STRASBURG
31 maja 2016
OSTATECZNY
31/08/2016
Ten wyrok uprawomocnił się na warunkach określonych w Artykule 44 § 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawie A.N. p. Litwie,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Czwarta), zasiadając jako Izba w składzie:
András Sajó, Przewodniczący,
Boštjan M. Zupančič,
Nona Tsotsoria,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Egidijus Kūris,
Iulia Motoc,
Gabriele Kucsko-Stadlmayer, sędziowie,
oraz Marialena Tsirli, Kanclerz Sekcji,
Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 kwietnia 2016 roku,
Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 17280/08) przeciwko Republice Litewskiej na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywatela Litwy, A. N. („skarżący”), złożonej w dniu 28 marca 2008. Izba zdecydowała z własnej inicjatywy o przyznaniu anonimowości skarżącemu na podstawie reguły 47 § 4 Regulaminu Trybunału.
2. Skarżący był reprezentowany przez V. Gžimaila, prawnika praktykującego w Akmenė. Rząd Litwy („Rząd”) był reprezentowany przez swego pełnomocnika, E. Baltutytė.
3. Skarżący zarzucił, że poprzez pozbawienie go zdolności prawnej bez jego uczestnictwa oraz wiedzy, władze krajowe naruszyły swe prawa zgodnie z art. 6 i 8 Konwencji.
4. W dniu 3 stycznia 2012 roku skarga została zakomunikowana Rządowi.
FAKTY WŁAŚCIWE
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Skarżący urodził się w 1971 roku w Naujoji Akmenė. Tam też mieszka.
6. W listopadzie 1989 roku rozpoczął służbę wojskową w siłach zbrojnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Dokumentacja medyczna datowana na 20 czerwca 1990 roku opracowana przez zespół lekarzy w jego jednostce wojskowej w Riazan (Rosja), wykazała, że w tym czasie miał on problemy z komunikacją z innymi i był autystyczny, chociaż posiadał normalną pamięć oraz poziom inteligencji. Zdiagnozowano u niego powoli postępującą schizofrenię, która rozwinęła się podczas jego służby wojskowej. W oparciu o te przesłanki, został zwolniony ze służby wojskowej.
7. Po powrocie z wojska do Litwy, do roku 2005 był leczony w zakładzie psychiatrycznym nie mniej niż 15 razy. W 2004 roku zdiagnozowano u niego schizofrenię szczątkową, a następnie paranoidalną.
8. W lutym 2006 roku skarżący usiłował popełnić samobójstwo poprzez podpalenie. Został przyjęty na szpitalny oddział urazowy.
9. W odpowiedzi na wniosek prokuratora o udzielenie informacji, 14 listopada 2006 roku Rejonowe Centrum Zdrowia Psychicznego w Akmenė (Akmenės rajono psichikos sveikatos centras) potwierdziło, że skarżący kontynuował tam leczenie schizofrenii, a począwszy od roku 1999. W 2004 roku skarżący chorował częściej. W tym też roku skarżący próbował popełnić samobójstwo, ponieważ nie potrafił zaakceptować swojej choroby. Został przyjęty do Szpitala Psychiatrycznego w Šiauliai (Šiaulių psichiatrijos ligoninė), gdzie spędził około miesiąca przed wypuszczeniem go na własne żądanie i objęciem opieką ambulatoryjną. Od lipca 2005 roku skarżący przestał przychodzić do Rejonowego Centrum Zdrowia Psychicznego w Akmenė oraz brać leki, ponieważ stanowczo odmawiał jakichkolwiek konsultacji z psychiatrami. Chciał również składać liczne skargi do różnych władz.
10. W dniu 24 listopada 2006 roku matka skarżącego zwróciła się do prokuratora o wszczęcie postępowania w celu prawnego uznania jej syna za ubezwłasnowolnionego. Według niej, jego choroba psychiczna rozpoczęła się podczas służby w Armii Radzieckiej. Wraz z mężem mieszkała w domu w okolicy Akmenė, natomiast syn mieszkał oddzielnie. Do roku 2006 stan skarżącego osiągnął stadium, w którym bał się on opuścić swoje mieszkanie lub wpuścić do niego rodziców, a także przestał o siebie dbać. Próbował nawet odebrać sobie życie przez podpalenie.
11. W tym samym dniu, prokurator przesłał wniosek matki skarżącego do Sądu Rejonowego w Akmenė, wraz z wyciągiem z dokumentacji medycznej skarżącego. Odnotowano, że schizofrenia skarżącego pogłębiała się oraz że stał się dla siebie zagrożeniem. W rezultacie, skarżący potrzebował pomocy innych osób. Niezbędnym było ustalenie czy istniały podstawy ubezwłasnowolnienia skarżącego, jeśli psychiatrzy stwierdziliby, że nie rozumie znaczenia swoich czynów, ani nie jest w stanie samodzielnie kierować swym postępowaniem. Prokurator powołał się na art. 2.10, 3.242 § 1 oraz art. 3 Kodeksu cywilnego, art. 135, 462-465, 491‑493 Kodeksu postępowania cywilnego, a także art. 19 Ustawy o prokuraturze.
12. Orzeczeniem z dnia 29 listopada 2006 roku Sąd Rejonowy w Akmenė zlecił biegłemu zbadanie skarżącego w celu ustalenia (i) czy cierpiał on na chorobę psychiczną, (ii) czy mógł zrozumieć znaczenie swoich czynów oraz (iii) czy mógł wziąć udział w postępowaniu sądowym. Matka skarżącego została poinformowana o tym orzeczeniu.
13. Po zbadaniu skarżącego oraz zweryfikowaniu jego dokumentacji medycznej, w dniu 8 stycznia 2007 roku psychiatra stwierdził, że cierpiał on na schizofrenię paranoidalną. Skarżący był również bardzo nieufny, a także odczuwał silne wrażenie prześladowania. Psychiatrzy wzięli pod uwagę listy matki skarżącego i prokuratora do Rejonowego Centrum Zdrowia Psychicznego w Akmenė o tym, że skarżący nie zaspokajał swoich podstawowych potrzeb, posiadał społeczne i zdrowotne problemy, a także cierpiał na myśli samobójcze. W rezultacie, psychiatra ustalił, że skarżący nie mógł poprawnie zrozumieć ani kontrolować swoich czynów; zwrócił także uwagę, że skarżący „nie mógł brać udziału w postępowaniu sądowym, nie mógł być przesłuchiwany, a dokumentacja sądowa nie mogła być mu dostarczona”.
14. W jednostronicowym formularzu przesłanym do Sądu Rejonowego w Akmenė w dniu 29 stycznia 2007 roku, pracownicy opieki społecznej rejonu Akmenė zaznaczyli rubrykę oznaczającą ich „aprobatę” wniosku prokuratora o ubezwłasnowolnionego skarżącego. Wskazali oni również, że nie wezmą udziału w rozprawie sądowej, która została zaplanowana na 31 stycznia 2007 roku.
15. W dniach 23, 24, 25 oraz 30 stycznia 2007 roku Sąd Rejonowy w Akmenė podjął próby osobistego dostarczenia skarżącemu wezwania o nachodzącej rozprawie dotyczącej jego bezwłasnowolnienia oraz opieki. Kopia wezwania wskazywała na niedostarczenie, ponieważ, według sąsiada mieszkającego obok, skarżący był chory psychicznie i nikomu nie otwierał drzwi.
16. Podczas rozprawy w dniu 31 stycznia 2007 roku Sąd Rejonowy w Akmenė, powołując się na art. 465-468 Kodeksu postępowania cywilnego, uwzględnił wniosek prokuratora o ubezwłasnowolnienie skarżącego z uwagi na jego niemożność zrozumienia czy też kontroli własnych czynów. Prokurator oraz matka skarżącego byli obecni na rozprawie. Matka skarżącego zeznawała o historii choroby psychicznej swojego syna. Kobieta stwierdziła również, że w ostatnim czasie skarżący nie mieszkał z rodzicami, ale nie był w stanie zadbać o siebie, nie płacił czynszu za swoje mieszkanie, a także nie wychodził z domu oraz nie przyjmował leków.
W orzeczeniu określono, że od orzeczenia można odwołać się w ciągu trzydziestu dni.
17. Rząd stwierdził, że z uwagi na brak możliwości dostarczenia wezwania skarżącemu, postanowienie z dnia 31 stycznia 2007 roku zostało dostarczone jedynie zainteresowanym stronom sprawy, to znaczy matce skarżącego, prokuratorowi oraz opiece społecznej.
18. W dniu 5 lutego 2007 roku skarżący wysłał pismo, które zdaje się było odpowiedzią na wniosek prokuratora z 24 listopada 2006 roku o ubezwłasnowolnienie. Skarżący wspomina w nim, że otrzymał kopię wniosku prokuratora w dniu 30 stycznia 2007 roku. List wydaje się być zasadniczo zażaleniem na jego leczenie w szpitalach psychiatrycznych oraz rozpoznanie schizofrenii. Skarżący stwierdza na zakończenie, że ze względu na oczywiste sfałszowanie jego wyników badań medycznych oraz na wyraźną stronniczość prokuratora, odmawia poddania się badaniom lekarskim na Litwie. Znaczek na liście wskazuje, że Sąd Rejonowy w Akmenė otrzymał tą korespondencję w dniu 5 lutego 2007 roku.
19. Stwierdzono, że skarżący został ubezwłasnowolniony zgodnie z orzeczeniem Sądu Rejonowego w Akmenė z dnia 6 marca 2007 roku, który na opiekuna oraz administratora jego majątku wyznaczył jego matkę. Orzeczenie zostało wydane podczas rozprawy, w której wzięli udział matka skarżącego, prokurator oraz przedstawiciele opieki społecznej. W orzeczeniu stwierdzono, że skarżący nie wziął udziału ze względu na zły stan zdrowia.
20. Skarżący został przymusowo umieszczony w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai w dniu 9 marca 2007 roku, po pojawieniu się oznak pobudzenia oraz zachowań agresywnych wobec rodziców. Policja oraz strażacy musieli wyważyć drzwi do mieszkania skarżącego, żeby móc się do niego dostać. W dniu 11 marca 2007 roku skarżący wyraził zgodę na leczenie, które trwało do dnia 13 marca 2007 roku, kiedy to pisemnie odmówił jakiegokolwiek dalszego leczenia.
21. W dniu 13 marca 2007 roku Szpital Psychiatryczny w Šiauliai zwrócił się z prośbą do Służb Państwowej Pomocy Prawnej („Służba Pomocy Prawnej”) o zapewnienie pomocy prawnej skarżącemu, który był przymusowo hospitalizowany. Pomoc została udzielona tego samego dnia oraz został ustanowiony prawnik do reprezentowania skarżącego.
Tego samego dnia, w obecności psychiatry oraz powołanego prawnika, Sąd Rejonowy w Šiauliai na wniosek szpitala psychiatrycznego wyraził zgodę na przymusową hospitalizację skarżącego. Sąd zwrócił uwagę na fakt, że skarżący był całkowicie bezkrytyczny na temat własnego zachowania, oraz że jego stan umysłowy w tamtym momencie stanowił zagrożenie dla jego samego oraz innych osób. Orzeczenie było ostateczne i niezaskarżalne. Wskazywało ono, że w dniu 31 stycznia 2007 roku skarżący został ubezwłasnowolniony oraz że w dniu 6 marca 2007 roku jego matka została ustanowiona jego opiekunem.
22. Rząd złożył do sądu wyciąg z dokumentacji medycznej skarżącego, który wskazywał, że przebywał on w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai w dniach od 9 marca do 22 czerwca 2007 roku. Lekarz zaznaczył w tej dokumentacji, że kopia orzeczenia sądu z dnia 13 marca 2007 roku została przekazana skarżącemu. Nie jest jasne, kiedy zostało to wykonane.
Rząd przedstawił, że orzeczenie sądu z dnia 13 marca 2007 roku zostało przekazane skarżącemu przez leczącego go lekarza w dniu 15 marca 2007 roku.
23. W dniu 6 kwietnia 2007 roku skarżący podpisał dokument poświadczający, że plan jego leczenia w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai został mu wyjaśniony oraz że będzie się do niego stosował.
24. W dniu 26 listopada 2008 roku, po wypuszczeniu skarżącego ze szpitala psychiatrycznego, zwrócił się on do Służby Pomocy Prawnej. W swoim wniosku skarżący napisał, że został ubezwłasnowolniony w związku z orzeczeniem wydanym w dniu 31 stycznia 2007 roku oraz, że potrzebuje przywrócenia terminu na złożenie odwołania. Skarżący wskazał również, że w marcu 2007 roku jego matka została powołana na jego opiekuna i administratora majątku. Skarżący zwrócił uwagę, że nie wiedział o powyższych dwóch orzeczeniach do dnia 9 marca 2007 roku, do dnia jego przyjęcia do Szpitala Psychiatrycznego w Šiauliai. Skarżący wyraził także chęć odwołania się od powyższych orzeczeń.
25. W dniu 31 grudnia 2008 roku Służba Pomocy Prawnej nie uwzględniła wniosku z racji braku szans na powodzenie. Zwrócono uwagę, że skarżący należał do kategorii osób uprawnionych do pomocy prawnej. Jednakże z uwagi na fakt, że postępowanie o ubezwłasnowolnienie skarżącego zostało zakończone, jego wniosek o pomoc prawną pozostawał bezprzedmiotowy.
26. Służba Pomocy Prawnej zwróciła uwagę, że orzeczenia, które skarżący chciał zakwestionować zostały wydane w styczniu i marcu 2007 roku. W związku z tym, że nie wnioskował o pomoc prawną do 28 listopada 2008 roku, nie dotrzymał on terminu odwołania się od powyższych orzeczeń. Reprezentacja skarżącego w takim postępowaniu nie miałaby szans na powodzenie.
27. W odniesieniu do ustanowienia matki skarżącego jego opiekunem, Służba Pomocy Prawnej wykazała, że nie istniały żadne podstawy pozwalające zakwestionować jej zdolność do wykonywania obowiązków jako opiekuna i administratora jego majątku. Ponadto stwierdzono, że opieka może być odwołana przez prokuratora lub też opiekę społeczną. W związku z tym, że skarżący nie mógł samodzielnie składać wniosku do sądu z powyższą prośbą, nie było podstawy prawnej do zapewnienia mu pomocy prawnej.
28. W dniu 15 grudnia 2008 roku skarżący wnioskował do Sądu Rejonowego w Akmenė o wydanie mu kopii orzeczeń sądu w sprawie ubezwłasnowolnienia oraz powołania jego opiekuna prawnego.
29. W dniu 16 grudnia 2008 roku sędzia z Sądu Rejonowego w Akmenė skierował pismo do skarżącego informujące go, że powyższe orzeczenia sądu nie mogą mu zostać wydane, ponieważ matka skarżącego została ustanowiona jego prawnym opiekunem oraz administratorem jego majątku.
30. W swoich uwagach o dopuszczalności i zasadności skargi przesłanych do sądu w dniu 2 maja 2012 roku, Rząd zwrócił uwagę, że w tym czasie skarżący mieszkał sam we własnym mieszkaniu. Nie był nigdzie zatrudniony, ale otrzymywał rentę chorobową. Jego opiekun prawny pomagał mu w codziennych sprawach. Korzystał także regularnie z opieki ambulatoryjnej w Rejonowym Centrum Zdrowia Psychicznego w Akmenė.
31. W dniu 13 sierpnia 2014 roku skarżący zgłosił do prokuratury w Šiauliai, że w roku 2004 roku został przymusowo umieszczony w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai oraz był zmuszony do podjęcia leczenia medycznego. Skarżący zwrócił się z prośbą, aby wszczęto dochodzenie w odniesieniu do jego zarzutów.
32. Ostatecznym orzeczeniem z dnia 11 listopada 2014 roku, Sąd Okręgowy w Šiauliai uznał, że sprzeciw skarżącego w odniesieniu do wydarzeń z roku 2004 był bezpodstawny.
II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA
A. Ustawa o niezdolności do czynności prawnych i opiekuńczych
33. W odniesieniu do niezdolności do czynności prawnych i opiekuńczych, Kodeks cywilny, obowiązujący wówczas i do 31 grudnia 2015 roku, zapewnia:
Art. 2.10. Uznanie niezdolności do czynności prawnych osoby
„1. Osoba fizyczna, która w wyniku choroby psychicznej lub demencji nie jest w stanie zrozumieć znaczenia swych czynów lub ich kontrolować, może być zostać ubezwłasnowolniona. Osoba ubezwłasnowolniona zostaje objęta kuratelą.
2. Umowy w imieniu osoby uznanej za ubezwłasnowolnioną zawierane są przez jego opiekuna.
3. Jeśli osoba, która została uznana za ubezwłasnowolnioną wróci do zdrowia lub jej zdrowie znacznie się polepszy, sąd przywraca jej zdolność od czynności prawnych. Kiedy decyzja zacznie obowiązywać, kuratela nad osobą zostaje zniesiona.
4. Wniosek o uznanie osoby za ubezwłasnowolnioną może być złożony przez współmałżonka, rodziców lub dorosłe dzieci, instytucję opiekuńczą lub prokuratora. Mogą oni również wnosić do sądów o uznanie zdolności do czynności prawnych osoby..”
Art. 2.11. Ograniczenia czynnych zdolności obywatelskich osoby
„1. Sądy mogą nakładać ograniczenia na czynne zdolności obywatelskie osoby, jeśli nadużywa ona alkoholu, narkotyków lub substancji narkotycznych bądź też toksycznych. Po nałożeniu ograniczeń co do zdolności do czynności prawnych osoby, zostaje ona objęta opieką...”
Art. 2.111. Rejestr osób prawnie ubezwłasnowolnionych i osób z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych
„1. Rejestr osób prawnie ubezwłasnowolnionych i osób z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych ewidencjonuje osoby, które zostały w procedurze sądowej uznane za ubezwłasnowolnione lub których zdolność obywatelska jest ograniczona..., opiekunowie i kuratorzy (globėjai ir rūpintojai) takich osób; dane o orzeczeniach sądu, przyjęte w odniesieniu do nich, dotyczące ustanowienia i uchylenia prawnej zdolności do czynności prawnych lub ograniczenia zdolności do czynności prawnych...”.
Art. 3.238. Kuratela
„1. Kuratela jest ustanowiona w celu egzekwowania, ochrony i obrony praw i interesów osób prawnie ubezwłasnowolnionych.
2. Kuratela obejmuje opiekę nad majątkiem osoby, ale jeśli jest to konieczne, można powołać admnistratora [nim].”
Art. 3.240. Status prawny opiekunów i kuratorów
„1. Opiekunowie i kuratorzy reprezentują osoby będące pod ich opieką oraz bronią praw i interesów osób prawnie ubezwłasnowolnionych oraz osób z ograniczoną czynną zdolnością bez żadnych konkretnych zezwoleń.
2. Opiekun jest uprawniony do zawierania wszelkich koniecznych transakcji w interesie i w imieniu reprezentowanej prawnie ubezwłasnowolnionej osoby...”
Art. 3.241. Organy opieki i kurateli
„1. Organy opieki i kurateli są gminnymi i regionalnymi organami zajmującymi się nadzorem i kontrolą działań opiekunów i kuratorów.
2. Funkcje opieki i kurateli w odniesieniu do osób zamieszkałych w placówce medycznej lub edukacyjnej lub [w instytucji prowadzonej przez] organ opieki (kurateli), które były uznane przez sąd jako prawnie ubezwłasnowolnione lub z ograniczonymi czynnymi zdolnościami, wykonywane są przez właściwy organ medyczny, edukacyjny lub opiekuńczy (kurateli) do momentu całkowitego powołania opiekuna lub kuratora...”
34. W roku 2007, kiedy to skarżący został prawnie uznany za ubezwłasnowolnionego, Kodeks postępowania cywilnego stanowił, że wniosek o prawne uznanie osoby za ubezwłasnowolnioną mógł być złożony przez jego współmałżonka, dzieci lub rodziców, instytucję opiekuńczą lub prokuratora (art. 463 § 1). Stronami postępowania w sprawie ubezwłasnowolnienia była osoba, której zdolność prawna była przedmiotem sprawy, a także organ opiekuńczy oraz osoba, która postępowanie to zainicjowała. Sąd mógł również wezwać do uczestnictwa w postępowaniu bliskich krewnych lub członków rodziny mieszkających z osobą, której ubezwłasnowolnienie było przedmiotem podejmowanego orzeczenia. Jeśli uczestnictwo tych osób nie było możliwe lub gdy przesłuchanie w sądzie osoby będącej podmiotem postępowania albo doręczenie mu dokumentów sądowych ze względu na jego stan zdrowia nie było możliwe, co potwierdza opinia lekarska, sąd mógł rozpoznać sprawę bez jego obecności (art. 464 §§ 1 i 2).
35. Wniosek o ubezwłasnowolnienie musiał zawierać informacje na temat choroby psychicznej (psichikos sutrikimas), która sprawiła, że nie potrafił on zrozumieć znaczenia swoich czynów lub ich kontrolować. Dodatkowo, wniosek musiał zawierać raport medyczny oraz inne dowody na temat jej stanu psychicznego (art. 465). Przygotowując sprawę, sędzia musiał zlecić wykonanie raportu psychiatrycznego w celu ustalenia stanu zdrowia psychicznego danej osoby oraz uzyskanie dokumentacji medycznej koniecznej do sporządzenia raportu biegłego (art. 466).
36. W kwestii ubezwłasnowolnienia decyzja musiała zostać podjęta podczas ustnego przesłuchania, po zawiadomieniu wszystkich stron postępowania. Jeżeli sąd uznał, że konieczne jest wysłuchanie i przepytanie osoby, której zdolność do czynności prawnych była przedmiotem sprawy, a nie stawiła się ona na rozprawie, sąd mógł nakazać policji doprowadzenie tej osoby lub przekazać przesłuchanie jej innemu sądowi, na którego obszarze właściwości dana osoba zamieszkuje. Osoba musiała być przesłuchana w obecności psychiatry sądowego (art. 467 §§ 1 i 2).
37. Osoba uznana przez sąd za ubezwłasnowolnioną miała prawo do odwołania się od tego orzeczenia do sądu wyższej instancji (art. 468 § 5).
38. Kopia orzeczenia miała zostać przekazana stronom oraz stronie trzeciej nieobecnej podczas rozprawy w czasie pięciu dni od daty jego ogłoszenia (art. 275 § 1).
39. Art. 366 § 1 (6) i (7) Kodeksu postępowania cywilnego przewidywały, że postępowanie może zostać wnowione, jeżeli jedna ze stron została uznana za ubezwłasnowolnioną i nie miała pełnomocnika lub jeżeli sąd wydał orzeczenie w odniesieniu do podmiotu, który nie był stroną postępowania.
40. Ustawa o gwarantowanej przez państwo pomocy prawnej (Valstybės garantuojamos teisinės pagalbos įstatymas – „Ustawa o pomocy prawnej”) przewidywała, że osoby podlegające postępowaniu o ubezwłasnowolnienie kwalifikowały się do „dodatkowej” pomocy prawnej niezależnie od ich majątku oraz poziomu dochodów (art. 12 § 1 (11)). Władze mogły odmówić zapewnienia pomocy prawnej, kiedy żądania skarżącego były w sposób oczywisty nieuzasadnione lub kiedy reprezentajca w tej sprawie nie miałoba żadnych szans powodzenia (art. 11 § 6 (1, 2)).
41. Konstytucja przewiduje, że obywatele, którzy zostali ubezwłasnowolnieni przez sąd, nie mogą brać udziału ani kandydować w wyborach na członka Sejmu (art. 34 i 56).
42. Kodeks cywilny stanowi, że transakcja jest nieważna, jeżeli została dokonana przez osobę, która w ramach procedury ustanowionej przez prawo, została uznana za ubezwłasnowolnioną z powodu choroby psychicznej (art. 1.84 § 2). Osoba, która prawomocnym wyrokiem sądu została uznana za ubezwłasnowolnioną, nie może zawrzeć związku małżeńskiego (art. 3.15 § 1). Co więcej, taka wola może zostać wyrażona jedynie przez osobę prawnie zdolną do zrozumienia znaczenia i konsekwencji swoich czynów (art. 5.15 § 2).
43. Art. 27 Ustawy o opiece psychiatrycznej (Psichikos sveikatos priežiūros įstatymas) przewiduje, że jeżeli osoba poważnie chora psychicznie odmawia hospitalizacji, może zostać przymusowo umieszczona w szpitalu, jeżeli istnieje realne zagrożenie, że swoimi czynami może zaszkodzić swojemu zdrowiu lub życiu bądź też zdrowiu lub życiu innych osób. W takich okolicznościach, pacjent może zostać przymusowo hospitalizowany i leczony w ośrodku zdrowia psychicznego bez nakazu sądowego przez czas nieprzekraczający czterdziestu ośmiu godzin. Jeżeli sąd nie wyda w tym czasie nakazu, przymusowa hospitalizacja oraz leczenie muszą zostać wstrzymane (art. 28).
B. Kroki legislacyjne w celu uregulowania sytuacji osób cierpiących z powodu niepełnosprawności umysłowej
1. Memorandum wyjaśniające Nr XIIP-1656 Ministerstwa Sprawiedliwości
44. W dniu 2 kwietnia 2014 roku Ministerstwo Sprawiedliwości przyjęło memorandum wyjaśniające (aiškinamasis raštas) w związku z proponowanymi zmianami legislacyjnymi dotyczącymi ochrony praw osób niepełnosprawnych. Zmiany były wywołane ratyfikacją Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowanej przez Litwę w roku 2010 (odpowiednie fragmenty Konwencji, zob. paragraf 69 powyżej) oraz orzecznictwem Trybunału. Zmiany miały na celu poprawę istniejących krajowych standardów w świetle art. 12 wspomnianej wyżej Konwencji, w której określono, że państwo powinno uznać, że ludzie niepełnosprawni mają zdolność do czynności prawnych na równych zasadach z innymi osobami we wszystkich aspektach życia, a zatem państwo powinno podjąć odpowiednie środki w celu zapewnienia im wsparcia, którego mogą potrzebować w wykonywaniu zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych.
45. W memorandum wyjaśniającym uznano, że prawo istniejące na Litwie było pozbawione ram prawnych co do sposobu zapewnienia pomocy osobom niepełnosprawnym, w tym osobom cierpiącym z powodu choroby psychicznej. Choroby te wpływają na zaburzenie procesu podejmowania decyzji, dlatego osoby dotknięte chorobami psychicznymi byłyby narażone na najbardziej restrykcyjne działanie – pełne ubezwłasnowolnienie. Nawet jeśli dana osoba mogła częściowo zrozumieć lub mieć kontrolę nad swoimi czynami, ograniczenie jej zdolności do czynności prawnych, przy dopuszczeniu do działania jedynie w pewnych obszarach życia, nie było dozwolone przez prawo. Niemniej jednak, można było ustalić ograniczoną zdolność do czynności prawnych w odniesieniu do osób, które nadużywały substancji narkotycznych lub psychotropowych lub też alkoholu (art. 2.10 i 2.11 Kodeksu cywilnego, zob. paragraf 33 powyżej).
46. Było również istotne, że zgodnie z art. 2.10 Kodeksu cywilnego, gdy osoba raz została uznana za ubezwłasnowolnioną, traciła ona prawo do działania we własnym imieniu we wszystkich obszarach życia. Ponadto, zgodnie z obowiązującym prawem, osoba, której zdolność do czynności prawnych mogłaby zostać ograniczona w przyszłości, nie miała prawa wskazywać, w jaki sposób chciałaby ona, aby zajmowano się jej majątkowymi i niemajątkowymi prawami po ubezwłasnowolnieniu. Istniejące prawo nie gwarantowało również, że wcześniejsze życzenia byłyby brane pod uwagę po uznaniu osoby za ubezwłasnowolnioną. Z tego powodu w memorandum wyjaśniającym zaproponowano, że istniejące prawo zostanie zmienione poprzez podkreślenie potrzeby indywidualizowania środków ubezwłasnowolnienia, aby były one w pełni uzasadnione (visapusiškai pagrįstos) i stosowane do szczególnej sytuacji każdej osoby.
47. Jeśli chodzi o wątpliwości dotyczące postępowania o ograniczenie zdolności do czynności prawnych, Ministerstwo Sprawiedliwości zauważyło, że w przypadku poprawy stanu zdrowia tej osoby, te same podmioty, które wystąpiły z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie, mogły wówczas złożyć wniosek o przywrócenie jej zdolności do czynności prawnych (art. 2.10 §§ 2 i 4 Kodeksu cywilnego, zob. paragraf 33 powyżej). Niemniej jednak, osoba ubezwłasnowolniona nie mogła samodzielnie wystąpić do sądu. Ponadto, żaden niezależny organ nie był zobowiązany do okresowego sprawdzania stanu zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej lub zwrócenia się do sądu z wnioskiem o dokonanie oceny dalszej zasadności ubezwłasnowolnienia. W wyniku tego, istniejące regulacje prawne nie zapobiegały sytuacjom, w których opiekun osoby ubezwłasnowolnionej, nadużywając swoich praw lub nie wykonując ich właściwie, nie zwrócił się do sądu o uchylenie ubezwłasnowolnienia nawet, gdy stan zdrowia tej osoby poprawił się. Co więcej, nie istniał prawny wymóg, aby sąd z urzędu dokonał rewizji orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, jeśli żadna z osób, która mogła wszcząć postępowanie w sprawie o ubezwłasnowolnienie, przez dłuższy czas nie wniosła takiego wniosku. Nie było również możliwe, złożenie wniosku o rewizję orzeczenia w sprawie ubezwłasnowolnienia przez niezależny organ, który monitoruje stan zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej. W wyniku tego, prawa osoby ubezwłasnowolnionej mogły być ograniczone na nieproporcjonalnie długi czas.
48. Ministerstwo Sprawiedliwości stwierdziło ponadto, że zgodnie z art. 465 Kodeksu postępowania cywilnego, wniosek o ubezwłasnowolnienie musiał zawierać opis okoliczności, w tym choroby psychicznej, w wyniku której, osoba była niezdolna do zrozumienia znaczenia jej czynów lub kontrolowania ich. Wniosek musiał zawierać także sprawozdanie lekarza oraz inne dowody odnośnie stanu umysłowego osoby (apie asmens psichinę būklę). Niemniej jednak, definicja dowodów była ograniczona i wąska.
2. Poprawki legislacyjne obowiązujące od 1 stycznia 2016 roku
49. Na podstawie wcześniej wspomnianych propozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, w dniu 26 marca 2015 roku litewski sejm przyjął szereg poprawek legislacyjnych dotyczących ochrony praw osób niepełnosprawnych. Poprawki weszły w życie 1 stycznia 2016 roku, i zostały streszczone poniżej.
(a) Kodeks cywilny
50. Art. 2.10 Kodeksu cywilnego stanowi, że osoba, która nie jest w stanie zrozumieć lub kontrolować swoich czynów w określonym obszarze swojego życia z powodu choroby psychicznej, może zostać uznana przez sąd za prawnie ubezwłasnowolnioną (neveiksnus tam tikroje srityje) na mocy orzeczenia sądu. W tym określonym obszarze osoba musi działać poprzez swojego opiekuna. Sąd musi ustanowić ostateczną listę wskazującą obszary, w których osoba jest ubezwłasnowolniona. Sąd musi również przywrócić prawną zdolność do czynności prawnych w tych obszarach, jeśli poprawi się zdrowie tej osoby.
51. Wniosek o prawne uznanie osoby za ubezwłasnowolnioną w określonym obszarze może być złożony przez jej współmałżonka, rodziców, dorosłych dzieci, instytucję opiekuńczą lub prokuratora, którzy mogą wnioskować do sądu o przywrócenie zdolności do czynności prawnych. W przeciwieństwie do poprzedniego stanu, Kodeks cywilny stanowi obecnie, że wniosek o przywrócenie zdolności do czynności prawnych może być składany nie częściej niż raz w roku przez osobę prawnie uznaną za ubezwłasnowolnioną.
52. Wniosek o przywrócenie zdolności do czynności prawnych może być również złożony przez Komisję Rewizyjną ds. Stanu [Umysłowego] Osób Ubezwłasnowolnionych (Neveiksnių asmenų būklės peržiūrėjimo komisija), nowy niezależny organ ustanowiony w każdej gminie. Komisja musi, z własnej inicjatywy, dokonać weryfikacji stanu umysłowego osoby ubezwłasnowolnionej, jeśli w ciągu roku od orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, strony uprawnione nie złożyły żadnego wniosku. Ponadto, Komisja musi być bezstronna i ma pracować w oparciu o zasadę, że ograniczenie zdolności do czynności prawnych powinno być orzekane najrzadziej jak to możliwe, a środki ograniczające zdolność do czynności prawnych powinny być zindywidualizowane i uzasadnione. Podczas weryfikacji stanu umysłowego osoby, Komisja musi wysłuchać jej opinii, za wyjątkiem sytuacji, kiedy obiektywne powody powodują, że jest to niemożliwe. Jeżeli pojawiają się wątpliwości co do słuszności występowania do sądu o przywrócenie zdolności do czynności prawnych, wszystkie one powinny być interpretowane na korzyść osoby ubezwłasnowolnionej (arti. 2.10 i 2.101).
53. Kodeks cywilny rozszerza również możliwość ograniczenia zdolności obywatelskich w określonym obszarze życia (fizinių asmenų civilinio veiksnumo apribojimas tam tikroje srityje) do osób cierpiących na chorobę psychiczną (art. 2.11). W związku z tym, że z powodu choroby psychicznej osoba nie jest w stanie zrozumieć lub kontrolować swoich czynów w określonym obszarze, może być uznana przez sąd za posiadającą ograniczoną zdolność do czynności prawnych w tym obszarze, gdzie nie może działać bez zgody jej kuratora. Wniosek o uznanie osoby za częściowo ograniczoną prawnie może być złożony przez jej współmałżonka, rodziców lub dorosłych dzieci, instytucję opiekuńczą lub prokuratora. Mogą oni również wnioskować do sądu o przywrócenie zdolności do czynności prawnych. Inaczej jak poprzednio, Kodeks cywilny przewiduje teraz, że wniosek o przywrócenie zdolności do czynności prawnych może być złożony również przez osobę, której zdolność do czynności prawnych była częściowo ograniczona.
54. Kodeks cywilny został również uzupełniony o nowy art. 2.1371, który dotyczy wstępnych ustaleń (išankstinis nurodymas). Przewiduje, że osoba dorosła może wstępnie ustalić jak będą zarządzane jej prawa majątkowe i niemajątkowe, czy powinna być uznana za ubezwłasnowolnioną w określonym obszarze lub częściowo uznana za zdolną w innym. W ramach wstępnych ustaleń, można wskazać osobę, którą chce, aby sąd powołał na jego opiekuna, wyrazić swoje zamiary co do wyboru miejsca zamieszkania w przyszłości, wskazać konkretną osobę zajmującą się sprawami finansowymi i niefinansowymi lub dokonać innych ustaleń. Takie wstępne ustalenia muszą być zatwierdzone przez notariusza i wejść w życie po wydaniu orzeczenia przez sąd w sprawie ubezwłasnowolnienia. Od tego momentu, wstępne ustalenia są wiążące dla wszystkich, chyba że sąd zadecyduje, iż nie są one w interesie osoby ubezwłasnowolnionej.
(b) Kodeks postępowania cywilnego
55. Art. 465 przewiduje obecnie, że wniosek osoby ubezwłasnowolnionej w określonych obszarach musi zawierać opis okoliczności, w tym stanu zdrowia, w wyniku którego, osoba jest niezdolna do zrozumienia znaczenia swoich czynów lub ich kontrolowania. Do wniosku należy dodać raport medyczny oraz inne dowody. Musi on także zawierać listę obszarów, w których ubezwłasnowolnienie powinno zostać aktualne. Inaczej jak poprzednio, nowym elementem, który należy uwzględnić, jest opinia pracownika socjalnego na temat zdolności osoby do dbania o siebie lub zaspokajania swoich dziennych potrzeb samodzielnie lub z pomocą, w określonych obszarach.
56. Art. 467 § 6 stanowi obecnie, że podczas rozprawy sądowej w sprawie o ubezwłasnowolnienie w określonym obszarze, konieczne jest, aby dana osoba była reprezentowana przez prawnika.
57. W nawiązaniu do art. 469, sąd może dokonać rewizji poprzedniego orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu na żądanie, inter alia, osoby ubezwłasnowolnionej, jeśli jej zdrowie ulegnie polepszeniu. W takim postępowaniu osoba musi być reprezentowana przez adwokata, a w przypadku jego braku, Służba Pomocy Prawnej zostanie zobowiązana przez sąd do jego zapewnienia. Jeśli sąd postanowi utrzymać orzeczenie o częściowym ubezwłasnowolnieniu w mocy, należy najpierw ex officio ocenić, czy osoba ta potrzebuje pomocy w innych obszarach oraz zaproponować mu taką możliwość.
(c) Inne zmiany legislacyjne
58. Ustawa o samorządzie terytorialnym (Vietos savivaldos įstatymas) została uzupełniona przez dodanie obowiązku „zapewnienie kontroli stanu [umysłowego] osób ubezwłasnowolnionych” (neveiksnių asmenų būklės peržiūrėjimo užtikrinimas) do zadań samorządu terytorialnego (art. 7 § 37).
59. Ustawa o gwarantowanej przez państwo pomocy prawnej została zmieniona w celu ustalenia, że Służba Pomocy Prawnej musi podjąć decyzję o przyznaniu pomocy prawnej tego samego dnia gdy instytucja opieki zdrowotnej skontaktuje się w tej sprawie. Musi ona również zapewnić prawidłowe warunki, umożliwiające pacjentowi i adwokatowi komunikowanie się (art. 22).
C. Wytyczne Sądu Najwyższego dotyczące postępowań w sprawie niezdolności do czynności prawnych i opieki
1. Orzeczenie z dnia 11 września 2007 roku w sprawie cywilnej nr 3K-3-328/2007
60. W powyższym orzeczeniu, Sąd Najwyższy stwierdził, że osoba, o której ubezwłasnowolnienie wnioskowano, stanowiła jednocześnie stronę postępowania (art. 464 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). W rezultacie cieszyła się ona z praw zainteresowanej strony, włączając w to prawo do bycia należycie poinformowanym o czasie i miejscu rozprawy. Fakt, że sprawa o ubezwłasnowolnienie odbyła się bez obecności D.L. – który nie otworzył nikomu drzwi i przez to nie otrzymał korespondencji – został oceniony przez Sąd Najwyższy jako naruszenie jego prawa do należytego zawiadomienia o czasie i miejscu rozprawy. Sąd Najwyższy stwierdził także, że przez brak przesłuchania osoby zainteresowanej oraz upewnienia się, że była ona świadoma tego postępowania, sąd pierwszej instancji naruszył zasadę równości stron oraz jej prawo do odwołania się od orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, ponieważ nie zostało ono jej dostarczone. Sąd Najwyższy odniósł się także do Zasady nr 13 Zalecenia Nr R(99)4 Komitetu Ministrów Rady Europy (zob. paragraf 68 poniżej), stanowiącej, że osoba ma prawo do przesłuchania w każdym postępowaniu, które mogłoby wpłynąć na jej zdolność do czynności prawnych. Ta gwarancja proceduralna powinna mieć zastosowanie w możliwie największym zakresie, przy jednoczesnym uwzględnieniu wymagań art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W tym względzie, Sąd Najwyższy odniósł się również do orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym, choroba psychiczna mogłaby doprowadzić do ograniczenia prawa człowieka do rzetelengo procesu. Niemniej jednak, takie środki nie powinny wpływać na istotę tego prawa (Sąd Najwyższy oparł się na Winterwerp przeciwko Holandii, 24 października 1979 roku, § 60, Serie A nr 33, i Lacárcel Menéndez przeciwko Hiszpanii, nr 41745/02, § 31, 15 czerwca 2006 roku).
61. W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy podkreślił również, że stwierdzenie, czy dana osoba jest w stanie zrozumieć własne czyny była nie tylko stwierdzeniem naukowym dla psychiatrii sądowej, ale również kwestią faktyczną, która powinna zostać rozstrzygnięta przez sąd w sprawie oceny wszystkich innych dowodów i, jeśli było to potrzebne, przedstawienia dowodów eksperta. Biorąc pod uwagę fakt, że rozstrzygnięcie w sprawie ubezwłasnowolnienia spowodowało bardzo poważną ingerencję w prawo do poszanowania życia prywatnego, mogłoby to nastąpić jedynie w wyjątkowych okolicznościach.
2. Orzeczenie z dnia 11 lipca 2008 roku w sprawie cywilnej nr 3K-3-370/2008
62. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy ponownie przytacza orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym pozbawienie osoby zdolności do czynności prawnych wywołuje poważne ograniczenia w zakresie jego praw zgodnie z art. 8 Konwencji. W związku z tym, należy podać bardzo powazne przyczyny ubezwłasnowolnienia (Sąd Najwyższy powołał się na Matter przeciwko Słowacji, nr 31534/96, § 68, 5 lipca 1999 roku). Zwrócono uwagę na fakt, że mogą istnieć różne poziomy ubezwłasnowolnienia i mogą one zmieniać się z biegiem czasu. W związku z tym, pełne ograniczenie zdolności do czynności prawnych nie powinno być nieuniknionym skutkiem, gdy chodzi o ochronę praw osób niepełnosprawnych umysłowo. Sąd Najwyższy ustanowił dwa kryteria, których należy przestrzegać: medyczne: chorobę lub zaburzenie psychiczne, wykazane diagnozą z badania psychiatry sądowego oraz prawne: niezdolność do zrozumienia i kontrolowania działań jednostki z powodu choroby psychicznej. Oba kryteria były kluczowe i jednakowo ważne w każdej sprawie dotyczącej ubezwłasnowolnienia. Sąd Najwyższy podkreślił, że kwestia ustanowienia ubezwłasnowolnienia nie mogła być rozpatrywana w znaczeniu czysto formalnym, postępując po prostu zgodnie z kryteriami medycznymi podanymi w raporcie biegłego, po uznaniu ich za dostateczne podstawy do orzeczenia ubezwłasnowolnienia (Sąd Najwyższy oparł się na sprawie Shtukaturov przeciwko Rosji, nr 44009/05, ETPCz 2008 roku). Ponadto, diagnoza medyczna biegłego dotycząca zdolności umysłowych danej osoby, nie była dla sądu wiążąca.
63. W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy podkreślił, że zgodnie z art. 2.10 Kodeksu cywilnego prawne ubezwłasnowolnienie wywołało bardzo poważne ograniczenia prawa osoby do poszanowania jej życia prywatnego, ponieważ pozostaje ona całkowicie zależna od swojego opiekuna na nieokreślony czas. Status prawny mógł być poddany weryfikacji jedynie z inicjatywy opiekuna lub innych osób, ale nie z inicjatywy samego ubezwłasnowolnionego. Z tego powodu sprawiedliwość postępowania w sprawie ubezwłasnowolnienia była kwestią kluczową. Sąd Najwyższy zauważył również, że zgodnie z art. 464 Kodeksu postępowania cywilnego, osoba będąca podmiotem postępowania o ubezwłasnowolnienie, powinna być obecna na rozprawie, w trakcie której wydano orzeczenie o jej ubezwłasnowolnieniu, chyba że specjaliści w dziedzinie medycyny uznają jej obecność za niemożliwą z powodu jego lub jej stanu umysłowego.
3. Orzeczenie z dnia 23 marca 2012 roku w sprawie cywilnej nr 3K-3-166/2012
64. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy zauważył, że ubezwłasnowolnienie pozbawiło skarżącego wszystkich jego praw, w tym prawa do zawarcia związku małżeńskiego, głosowania, zarządzania jego majątkiem oraz wyboru miejsca zamieszkania; w istocie, wykluczyło go ze społeczeństwa. Z tego powodu, istotne znaczenie ma przyznanie priorytetu obronie praw osób najsłabszych, poprzez wykorzystanie wszystkich możliwych środków w trakcie postępowania w sprawie ubezwłasnowolnienia. Sąd Najwyższy przytoczył ponownie, że całkowite ubezwłasnowolnienie może zostać usprawiedliwione chorobą psychiczną „rodzaju i stopnia” uzasadniającego zastosowanie takiego środka.
65. W tym konkretnym przypadku Sąd Najwyższy uznał, że kwestia zdolności prawnej była weryfikowana jedynie przez jedną instancję, co nie było wystarczające, by chronić interesy osoby ubezwłasnowolnionej. Ponadto, oceniając rzetelność postępowania, bierze się pod uwagę całość postępowania, w tym etap postępowania apelacyjnego. W okolicznościach tej sprawy osoba ubezwłasnowolniona najpierw odwołała się od orzeczenia sądu pierwszej instancji o ubezwłasnowolnieniu. Później, wycofała swoje odwołanie, co sąd apelacyjny szybko zaakceptował. Sąd Najwyższy uznał, że bez przeprowadzenia przesłuchania i weryfikacji czy powód rzeczywiście chciał zakończyć postepowanie sądu (i z informacjami, że rzeczywiście sprzeciwił się ubezwłasnowolnieniu), sąd apelacyjny nie wziął pod uwagę znaczenia omawianej kwestii dla skarżącego, dlatego naruszył jego prawo do sprawiedliwego procesu oraz zasadę, że pierwszeństwo musi być zapewnione ochronie praw osób bezbronnych. Sąd Najwyższy odwołał się do, inter alia, Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, art. 12, który stanowi, że niepełnosprawny otrzyma wsparcie, którego może potrzebować przy wykonywaniu zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych.
66. W końcu, w sprawie tej opiekun osoby ubezwłasnowolnionej złożył pisemny wniosek do Sądu Najwyższego, twierdząc, że była ona jedyną osobą, która mogłaby prawnie reprezentować osobę ubezwłasnowolnioną. Wnioskowała ona o oddalenie środka zaskarżenia ograniczonego do kwestii prawnych osoby ubezwłasnowolnionej. Sąd Najwyższy odrzucił ten wniosek.
D. Inne odpowiednie prawo krajowe
67. Kodeks postępowania cywilnego wówczas obowiązujący, przewidywał, że od orzeczenia sądu można było odwołać się w ciągu trzydziestu dni. Jeśli istniała ważna przyczyna niezachowania tego terminu, wniosek o przywrócenie terminu mógł być złożony w ciągu sześciu miesięcy od wydania orzeczenia przez sąd pierwszej instancji (art. 307). Postępowanie mogło zostać wznowione, jeśli, np. sąd orzekł w sprawie praw i obowiązków osoby nie będącej stroną tego postępowania. Taki wniosek musiał być złożony w ciągu trzech miesięcy od daty, kiedy osoba dowiedziała się odnośnie podstaw do ponownego wszczęcia postępowania, ale nie później niż pięć lat od daty wydania orzeczenia (art. 365-368).
III. ODPOWIEDNIE MATERIAŁY MIĘDZYNARODOWE
68. Rekomendacja Nr R(99)4 Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie zasad dotyczących ochrony prawnej dorosłych nie mogących samodzielnie prowadzić swych spraw została przyjęta w dniu 23 lutego 1999. Odpowiednie części brzmią następująco:
Zasada 3 – Maksymalne zastrzeżenia zdolności
„1. Ramy prawne, powinny, w miarę możliwości, rozpoznawać różne stopnie niezdolności do czynności prawnych, które mogą występować, oraz że niezdolność do czynności prawnych może się zmieniać od czasu do czasu. W związku z tym, środki ochrony nie powinny automatycznie skutkować całkowitym zniesieniem zdolności do czynności prawnych. Niemniej jednak, ograniczenie zdolności do czynności prawnych powinno być możliwe, gdzie okaże się to konieczne dla ochrony osoby zainteresowanej.
2. W szczególności, środkiem ochrony nie powinno być automatyczne pozbawienie osoby zainteresowanej prawa do głosowania, wyrażenia woli, zgody lub odmowy zgody na jakąkolwiek interwencję w sferze zdrowia, lub podejmowania innych decyzji o charakterze osobistym w każdej chwili, gdy jego lub jej zdolność umożliwia to jemu lub jej...”
Zasada 6 – Proporcjonalność
„1. Kiedy potrzebny jest środek ochrony, powinien być proporcjonalny do stopnia zdolności zainteresowanej osoby i dostosowany do indywidualnych okoliczności i potrzeb osoby zainteresowanej.
2. Środki ochrony powinny ingerować w zdolności do czynności prawnych, praw i wolności osoby zainteresowanej w najmniejszym stopniu, co jest spójne z osiągnięciem celu interwencji.”
Zasada 7 – Sprawiedliwość i skuteczność proceduralna
„1. Powinny istnieć sprawiedliwe i skuteczne procedury podejmowania działań ochrony osób dorosłych niezdolnych do czynności prawnych.
2. Powinny istnieć odpowiednie proceduralne zabezpieczenia ochrony praw człowieka osoby zainteresowanej i zapobiegania możliwym nadużyciom.”
Zasada 11 – Instytucja wszczęcia postępowania
„1. Lista uprawnionych do wszczęcia postępowania w sprawie podjęcia działań w celu ochrony dorosłych niezdolnych do czynności prawnych, powinna być wystarczająco szeroka, aby zapewnić rozważenie zastosowania środków ochrony w każdej sprawie, w której są konieczne. Może to w szczególności być potrzebne w celu zapewnienia wszczęcia postępowania przez funkcjonariusza lub organ publiczny lub też przez inny właściwy organ z własnej inicjatywy.
2. Osoba zainteresowana powinna zostać niezwłocznie poinformowana w języku, który rozumie lub w inny sposób, o wszczęciu postępowania, które może wpłynąć na zdolność do czynności prawnych, korzystania z praw i interesów, chyba że taka informacja mogłaby być oczywiście bez znaczenia dla osoby zainteresowanej lub stanowiłoby poważne zagrożenie dla zdrowia osoby zainteresowanej.”
Zasada 12 – Ekspertyza i ocena
„1. Należy ustalić odpowiednie procedury ekspertyzy i oceny zdolności osoby dorosłej.
2. Nie powinno się podejmować żadnych środków ochrony ograniczaących zdolność do czynności prawnych dorosłej niezdolnej osoby, chyba że podejmując środki osoba odpowiedzialna za ich podjęcie widziała osobę dorosłą, której zdolność ma zostać ograniczona lub jest uświadomiona o stanie osoby dorosłej oraz został udostępniony aktualny raport od co najmniej jednego odpowiednio wykfalifikowanego eksperta. Raport powinien być pisemny lub spisany pisemnie.”
Zasada 13 – Prawo do osobistego przesłuchania
„Osoba zainteresowana powinna mieć prawo do osobistego przesłuchania w jakimkolwiek postępowaniu, które mogłoby wpłynąć na jego lub jej zdolność do czynności prawnej.”
Zasada 14 – Czas trwania, weryfikacja, odwołanie
„1. Środki ochrony powinny, o ile to możliwe i właściwe, mieć ograniczony czas trwania. Powinno zostać rozważone przeprowadzanie okresowych weryfikacji.
2. Środki ochrony powinny być weryfikowane ze względu na zmianę okoliczności, a w szczególności, na zmianę stanu osoby dorosłej. Powinny być one przerwane, jeśli warunki nie są dalej spełniane.
3. Powinny istnieć właściwe prawa do odwołania.”
69. Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych została ratyfikowana przez Republikę Litewską w dniu 27 maja 2010 roku, która weszła w życie w dniu 17 września 2010 roku. Odpowiednie części brzmią następująco:
Art. 12
Równość wobec prawa
„1. Państwa Strony potwierdzają, że osoby niepełnosprawne mają prawo do uznania ich za podmioty prawa.
2. Państwa Strony uznają, że osoby niepełnosprawne mają zdolność prawną, na zasadzie równości z innymi osobami, we wszystkich aspektach życia.
3. Państwa Strony podejmą odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym dostępu do wsparcia, którego mogą potrzebować przy korzystaniu ze zdolności prawnej.
4. Państwa Strony zagwarantują, że wszelkie środki związane z korzystaniem ze zdolności prawnej obejmować będą odpowiednie i skuteczne zabezpieczenia w celu zapobiegania nadużyciom, zgodnie z międzynarodowym prawem praw człowieka. Zabezpieczenia zapewniają, że środki związane z korzystaniem ze zdolności prawnej będą respektowały prawa, wolę i preferencje osoby, będą wolne od konfliktu interesów i bezprawnych nacisków, będą proporcjonalne i dostosowane do sytuacji danej osoby, będą stosowane przez możliwie najkrótszy czas i będą podlegały regularnemu przeglądowi przez właściwe, niezależne i bezstronne władze lub organ sądowy. Zabezpieczenia powinny być proporcjonalne do stopnia, w jakim takie środki wpływają na prawa i interesy danej osoby.
5. Państwa Strony podejmą wszelkie odpowiednie i efektywne środki, z uwzględnieniem postanowień niniejszego artykułu, celem zagwarantowania równego prawa osób niepełnosprawnych do posiadania i dziedziczenia własności, kontroli własnych spraw finansowych oraz do jednakowego dostępu do pożyczek bankowych, hipotecznych i innych form kredytów oraz zapewnią, że osoby niepełnosprawne nie będą samowolnie pozbawiane własności.”
Art. 13
Dostęp do wymiaru sprawiedliwości
„1. Państwa Strony zapewniają osobom niepełnosprawnym, na zasadzie równości z innymi osobami, skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości, w tym poprzez wprowadzenie dostosowań proceduralnych i dostosowań odpowiednich do ich wieku, w celu ułatwienia skutecznego udziału, bezpośrednio lub pośrednio, zwłaszcza jako świadków, we wszelkich postępowaniach prawnych, w tym na etapie śledztwa i innych form postępowania przygotowawczego.
2. Aby wesprzeć gwarancje skutecznego dostępu osób niepełnosprawnych do wymiaru sprawiedliwości, na zasadzie równości z innymi osobami, Państwa Strony będą popierać odpowiednie szkolenia osób pracujących w wymiarze sprawiedliwości, w tym w policji i więziennictwie.”
PRAWO
I. ZARZUT NARUSZENIA ART. 6 § 1 KONWENCJI
70. Bez powołania się na żadne konkretne postanowienie Konwencji, skarżący zwrócił się ze skargą odnośnie rzetelności postępowania w sprawie jego ubezwłasnowolnienia.
71. Trybunał uważa, że skargę należy rozpatrywać na podstawie art. 6 § 1 Konwencji. Odpowiednia część brzmi następująco:
„Każdy ma prawo do sprawiedliwego ... rozpatrzenia ... przez sąd ... ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym...”
A. Dopuszczalność
1. Wnioski stron
(a) Rząd
(i) Zasada sześciu miesięcy
72. Początkowo Rząd zwrócił uwagę, że orzeczenie sądu w sprawie uznania skarżącego za ubezwłasnowolnionego zostało przyjęte 31 stycznia 2007 roku. Jakkolwiek, skarżący złożył wniosek w sądzie w dniu 28 marca 2008 roku, prawie rok i dwa miesiące później. Rząd przyznał, że nie posiadał informacji, pozwalających ustalić, jeśli oraz kiedy skarżący otrzymał decyzję w sprawie jego ubezwłasnowolnienia. Można jedynie przypuszczać, że matka skarżącego, powołana później na jego opiekuna, poinformowała go o powyższym orzeczeniu. Również, całkowicie oczywistym było, że skarżący dowiedział się o orzeczeniu w dniu 9 marca 2007 roku, jak wspomniał o tym w swoim wniosku o pomoc prawną w dniu 26 listopada 2008 roku (zob. paragraf 24 powyżej). Na podstawie wyciągu z dokumentacji medycznej skarżącego (zob. paragraf 22 powyżej), Rząd stwierdził, że w dniu 15 marca 2007 roku lekarz prowadzący przekazał mu kopię orzeczenia Sądu Rejonowego w Šiauliai z dnia 13 marca 2007 roku, a w późniejszej decyzji jasno wskazano, że skarżący został uznany za ubezwłasnowolnionego przez Sąd Rejonowy w Akmenė w dniu 31 stycznia 2007 roku. Dla Rządu, sześciomiesięczny termin rozpoczął się zatem co najmniej w dniu 15 marca 2007 roku. Rząd wskazał również na list skarżącego do Sądu Rejonowego w Akmenė, w którym stwierdził on, iż widział wniosek prokuratora w sprawie jego ubezwłasnowolnienia (zob. paragraf 18 powyżej). Skarżący nie podjął żadnych kroków prawnych przez prawie półtora roku, w ramach systemu krajowego bądź też międzynarodowego. Rząd uważał również, że zarzut naruszenia praw skarżącego nie mógł być uznany za mający charakter ciągły.
(ii) Wyczerpanie krajowych środków odwoławczych
73. Rząd ponadto utrzymywał, że skarżący nie wyczerpał dostępnych krajowych środków odwoławczych. Po pierwsze, skarżący nie skorzystał z trzydziestodniowego terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia Sądu Rejonowego w Akmenė z dnia 31 stycznia 2007 roku, oraz sześciomiesięcznego terminu na przedłużenie terminu do wniesienia odwołania, gdyby zaistniały ważne powody przekroczenia trzydziestodniowego terminu (zob. paragraf 67 powyżej). Skarżący nie podał także ważnych powodów, dlaczego każdy z tych terminów został pominięty. Z tego powodu Służba Pomocy Prawnej zasadnie stwierdziła, że złożenie przez skarżącego odwołania od orzeczenia o jego ubezwłasnowolnieniu nie miało żadnych szans powodzenia. Rząd zauważył także, że skarżący w swoim wniosku o pomoc prawną zwrócił się do Służby Pomocy Prawnej z wnioskiem o odwołanie się od wyżej wymienionego orzeczenia o ubezwłasnowolnienie oraz zażądał przedłużenia przez sąd pominiętego terminu na wniesienie odwołania. Skarżący nie zażądał wznowienia postępowania cywilnego (atnaujinti procesą) dotyczącego jego ubezwłasnowolnienia, które było inną ścieżką prawną (zob. paragraf 67 powyżej). W końcu, skarżący nie zakwestionował również przed sądami administracyjnymi odmowy udzielenia mu pomocy prawnej przez Służbę Pomocy Prawnej.
(b) Skarżący
74. Skarżący stwierdził, że nie wiedział o orzeczeniu sądu z dnia 31 stycznia 2007 roku odnośnie ubezwłasnowolnienia oraz orzeczeniu z dnia 6 marca 2007 roku powołującego jego matkę na opiekuna, ponieważ nie wziął on udziału w tych postępowaniach. Skarżący przyznał, że powyższe orzeczenia zostały mu „pokazane” przez lekarza w dniu 9 marca 2007 roku, kiedy to został zabrany do Szpitala Psychiatrycznego w Šiauliai. Do tego czasu, nikt nie poinformował go o postępowaniu w sprawie jego ubezwłasnowolnienia. Skarżący nie był obecny na żadnej z rozpraw, a nawet nie wiedział, kiedy miały one się odbyć.
75. W końcu, skarżący stwierdził, że jego matka nie dałaby mu tych orzeczeń, a także, że w dniu 16 grudnia 2008 roku Sąd Rejonowy w Akmenė odmówił wydania mu kopii orzeczeń w sprawie jego ubezwłasnowolnienia. Skarżący wskazał także, ze w dniu 31 grudnia 2008 roku Służba Pomocy Prawnej odrzuciła jego wniosek o pomoc prawną w związku z postępowaniem o ubezwłasnowolnienie.
2. Ocena Trybunału
(a) Zasada sześciu miesięcy
76. Trybunał ponownie przytacza, że zasada sześciu miesięcy jest autonomiczna i musi być interpretowana i stosowana w odniesieniu do faktów każdego indywidualnego przypadku, w celu zapewnienia skutecznego egzekwowania praw dla każdego wniosku (zob., m.in., Büyükdağ przeciwko Turcji (dec.), nr 28340/95, 6 kwietnia 2000 roku; Fernández-Molina González i Inni przeciwko Hiszpanii (dec.), nr 64359/01 i inni, ETPCz 2002 IX (fragmenty); i Zakrzewska przeciwko Polsce, nr 49927/06, § 55, 16 grudnia 2008 roku). Podczas gdy prawo krajowe i praktyka stanowią istotny aspect, nie są one jednak decydujące przy określaniu początku trwania tego sześciomiesięcznego okresu (zob. Sabri Güneş przeciwko Turcji [WI], nr 27396/06, §§ 52 oraz 55, 29 czerwca 2012 roku).
77. Trybunał wskazuje, że sześciomiesięczny okres nie może rozpocząć się do momentu, gdy skarżący zdobędzie faktyczną i wystarczającą wiedzę o ostatecznej krajowej decyzji. Ponadto, Państwo opiera swe stanowisko na niezachowaniu sześciomiesięcznego terminu na ustalenie daty, w której skarżący dowiedział się o tej decyzji (zob. Baghli przeciwko Francji, nr 34374/97, § 31, ETPCz 1999‑VIII, i bardziej aktualny, Sgaibă przeciwko Rumunii (dec.), nr 6005/05, § 25, 27 stycznia 2015 roku).
78. W niniejszej sprawie Trybunał po pierwsze zauważa, że Rząd nie zaprzeczył, że orzeczenie Sądu Rejonowego w Akmenė nigdy nie zostało dostarczone skarżącemu, ale utrzymywał, że zostało ono przesłane jego matce. Niezależnie od tego, doręczenie orzeczenia matce skarżącego w konkretnych okolicznościach tej sprawy nie jest wystarczające, ponieważ to z jej inicjatywy skarżący został uznany za ubezwłasnowolnionego. Co więcej, zważywszy, że żadne odwołanie od orzeczenia z dnia 31 stycznia 2007 roku nie zostało złożone, oczywistym jest, że matka skarżącego akceptowała jego wynik.
79. Trybunał nie zapomina o twierdzeniu skarżącego, że orzeczenia Sądu Rejonowego z dnia 31 stycznia oraz 6 marca 2007 roku w sprawie jego ubezwłasnowolnienia i powołania jego prawnego opiekuna, zostały mu „pokazane” gdy został umieszczony w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai w dniu 9 marca 2007 roku (zob. paragrafy 24 i 74 powyżej). Mimo to, nic w aktach sprawy nie wskazuje, że te dwa orzeczenia zostały w rzeczywistości przekazane skarżącemu. Co więcej, nie jest bezpodstawne stwierdzenie, że jego choroba psychiczna, która w tamtym czasie stała się poważniejsza, utrudniła skarżącemu zrozumienie tych orzeczeń (zob. paragraf 20 powyżej). Trybunał również dokładnie przeanalizował dokumentację medyczną skarżącego, na którą powołał się Rząd. Nie jest jednak możliwe odnalezienie w tej dokumentacji wzmianki o fakcie, że któreś z tych dwóch orzeczeń zostało przekazane skarżącemu w dniu 15 marca 2007 roku (zob. paragraf 22 powyżej).
80. W końcu, Trybunał odnosi się z jednej strony do utrwalonego orzecznictwa stanowiącego, że skarżący musi wykazać się należytą starannością w uzyskaniu kopii orzeczenia złożonego w rejestrze sądowym (zob. Mıtlık Ölmez i Yıldız Ölmez przeciwko Turcji (dec.), nr 39464/98, 1 lutego 2005 roku). Z drugiej strony, zauważając jednocześnie, że Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych nie obowiązywała w danym czasie w odniesieniu do Litwy, Trybunał podkreślił zobowiązanie Państwa do pomocy w zapewnieniu osobom niepełnosprawnym skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości (zob. art. 13 Konwencji, paragraf 69 powyżej). W związku z tym, nieco szokujący jest list z Sądu Rejonowego w Akmenė do skarżącego z dnia 16 listopada 2008 roku, informujący go, że orzeczenia w sprawie jego ubezwłasnowolnienia i powołania opiekuna nie zostaną mu przekazane (zob. paragraf 29 powyżej). Najwyraźniej, nie były one bez znaczenia dla skarżącego, a także znajomość ich treści nie stanowiły dla niego żadnego zagrożenia (zob. mutatis mutandis, zasada 11 zalecenia Nr R(99)4, cytowany w paragraf 68 powyżej).
81. W tych okolicznościach i wobec braku jakichkolwiek niepodważalnych dowodów wskazujących, że wiedza, jaką przypuszczalnie posiadał skarżący o orzeczeniu Sądu Rejonowego w Akmenė w sprawie jego ubezwłasnowolnienia była faktyczna i wystarczająca (zob. Papachelas przeciwko Grecji [WI], nr 31423/96, § 30, ETPCz 1999-II), wstępne zastrzeżenie Rządu dotyczące wniesienia skargi poza sześciomiesięcznym okresem musi być oddalone.
(b) Wyczerpanie krajowych środków odwoławczych
82. W określonych okolicznościach danej sprawy, Trybunał uznaje, że zastrzeżenia Rządu w sprawie braku wyczerpania krajowych środków odwoławczych przez skarżącego jest nieodłącznie związane z jego skargą, o zaniechanie rzetelnego rozpatrzenia sprawy, kiedy wydawano postanowienie o jego ubezwłasnowolnieniu. Zastrzeżenia te powinny zatem być dołączone do przedmiotu skargi.
(c) Wnioski
83. Trybunał zauważa również, że niniejsza skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 (a) Konwencji. Dalej odnotowuje, że nie jest też niedopuszczalna na żadnym innym gruncie. Dlatego też musi zostać uznana za dopuszczalną.
B. Przedmiot skargi
1. Wnioski stron
(a) Skarżący
84. Skarżący zarzucił brak udziału w postępowaniu w sprawie jego ubezwłasnowolnienia. Jednakże, w rezultacie tych postępowań, został pozbawiony wszystkich jego praw „człowieka i obywatela” oraz jak stwierdził, nie miał żadnego prawa do odwołania się do jakiegokolwiek sądu na jakiejkolwiek podstawie. Skarżący zarzucił także brak wsparcia ze strony Sądu Rejonowego w Akmenė, który odmówił mu wydania kopii orzeczenia o jego ubezwłasnowolnieniu, oraz Służbie Pomocy Prawnej, która nie udzieliła mu poparcia, kiedy próbował on odzyskać zdolność do wykonywania czynności prawnych. Kolejnym przykładem braku skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości była jego przymusowa hospitalizacja w dniu 13 marca 2007 roku, kiedy to adwokat, którego nigdy nie poznał, miał go reprezentować podczas rozprawy odbywającej się tego dnia w Sądzie Rejonowym w Šiauliai. Skarżący stwierdził, że adwokat tak naprawdę reprezentował interesy Szpitala Psychiatrycznego w Šiauliai, który wcześniej tego dnia zwrócił się do Służby Pomocy Prawnej o ustanowienie adwokata. Nie należało to do praktyk Szpitala Psychiatrycznego w Šiauliai, by osoba, która była tam leczona, miała prawnika reprezentującego jego interesy.
(b) Rząd
85. Rząd twierdził, że postępowanie przed Sądem Rejonowym w Akmenė w sprawie prawnego ubezwłasnowolnienia skarżącego było rzetelne. Sąd dopuścił najpierw dowód z opinii biegłego sądowego, w celu ustalenia czy zdrowie psychiczne skarżącego pozwalało mu na uczestnictwo w postępowaniu. Pomimo negatywnej odpowiedzi ekspertów, sąd starał się zapewnić obecność skarżącego na rozprawie, wzywając go. Cztery próby dostarczenia tego wezwania nie powiodły się, ponieważ skarżący nie otworzył drzwi do swojego mieszkania.
86. Rząd podniósł również, że celem postępowania w sprawie ubezwłasnowolnienia skarżącego była ochrona jego interesów, ponieważ wymagał stałej opieki i pomocy innych. W związku z tym, jego matka oraz prokurator, którzy działali w interesie publicznym, wzięli udział w rozprawie sądowej w dniu 31 stycznia 2007 roku, po tym, jak opieka społeczna zgodziła się na propozycję ubezwłasnowolnienia oraz zwróciła się do sądu z prośbą o rozstrzygnięcie w sprawie bez ich udziału. Matka skarżącego została przesłuchana i opisała stan zdrowia skarżącego oraz wyraziła obawę o jego życie. W związku z tym, Rząd zwrócił również uwagę, że w odniesieniu do art. 464 Kodeksu postępowania cywilnego, sąd miał prawo decydowania w tej sprawie bez obecności osoby będącej podmiotem postępowania o ubezwłasnowolnienie, jeśli nie mógł być on obecny z obiektywnych powodów (zob. paragraf 34 in fine powyżej).
87. Rząd przyznał, że Służba Pomocy Prawnej odmówiła udzielenia bezpłatnej pomocy prawnej, by skarżący mógł się odwołać od orzeczeń z dnia 31 stycznia i 6 marca 2007 roku. Niemniej jednak, były ku temu uzasadnione powody (zob. paragraf 73 powyżej). Ostatecznie Rząd nie posiadał żadnych informacji, że istniałby tam konflikt interesów pomiędzy skarżącym a jego matką.
2. Ocena Trybunału
(a) Zasady ogólne
88. W większości poprzednich spraw przed Trybunałem dotyczącym „osób chorych umysłowo”, krajowe postępowania dotyczyły pozbawienia ich wolności i były następnie badane w odniesieniu do art. 5 Konwencji. Niemniej jednak, Trybunał konsekwentnie orzekł, że gwarancje „proceduralne” zgodnie art. 5 §§ 1 i 4 są w dużej mierze podobne do tych, o których mowa w art. 6 § 1 Konwencji (zob. Stanev przeciwko Bułgarii [WI], nr 36760/06, § 232, ETPCz 2012 oraz cytowane tam orzecznictwo). Przy podejmowaniu decyzji o tym, czy postępowania w niniejszej sprawie o wznowienie ustanowienia opiekuna były „sprawiedliwe”, Trybunał, zatem rozważy, mutatis mutandis, swoje orzecznictwo zgodnie art. 5 § 1 (e) i art. 5 § 4 Konwencji (zob. D.D. przeciwko Litwie, nr 13469/06, § 116, 14 lutego 2012 roku).
89. W kontekście art. 6 § 1 Konwencji, Trybunał akceptuje, że w sprawach z udziałem osób chorych umysłowo, krajowe sądy również powinny mieć szeroki margines oceny. W efekcie mogą, np. dokonać właściwych ustaleń proceduralnych w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, ochrony zdrowia osoby zainteresowanej, itd. (zob. Shtukaturov przeciwko Rosji, nr 44009/05, § 68, ETPCz 2008).
90. Trybunał akceptuje to, że może wystąpić sytuacja, w której osoba pozbawiona zdolności do czynności prawnych jest całkowicie niezdolna do wyrażenia spójnej opinii. Trybunał uważa jednak, że w wielu sprawach fakt, iż jednostka ma być objęta nadzorem z powodu braku zdolności do zarządzania swoimi sprawami nie oznacza, że osoba ta jest niezdolna do wyrażenia opinii o swojej sytuacji. W takich przypadkach istotnym jest, aby osoba zainteresowana miała dostęp do sądu, a także szansę do przesłuchania osobiście, czy też w formie jakieś reprezentacji. Choroba psychiczna może powodować ograniczenie lub też zmianę sposobu korzystania z takiego prawa, ale nie może uzasadniać naruszenia samej istoty prawa, za wyjątkiem bardzo szczególnych okoliczności, jak tych wymienionych powyżej. Rzeczywiście, w celu ochrony interesów osób, które ze względu na ich problemy ze zdrowiem psychicznym nie są w stanie w pełni decydować o sobie, mogą okazać się niezbędne specjalne zabezpieczenia proceduralne (zob. D.D. przeciwko Litwie, cytowany powyżej, § 118).
91. Trybunał ponownie przytacza, że istnieje potrzeba zapewnienia prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a strona postępowania cywilnego musi być w stanie skutecznie uczestniczyć, inter alia, poprzez przedstawienie kwestii wspierających jego lub jej roszczenia. Podobnie, jak w przypadku innych aspektów art. 6, doniosłość tego, co było ważne dla skarżącego będzie miało znaczenie dla oceny adekwatności oraz sprawiedliwości procedur (zob. P., C. i S. przeciwko Wielkiej Brytanii, nr 56547/00, § 91, ETPCz 2002-VI).
(b) Skarga w nieniejszej sprawie
92. Trybunał po pierwsze zwraca się do kwestii czy skarżący był świadomy postępowania o jego ubezwłasnowolnienie, aby móc w nim skutecznie uczestniczyć. Patrząc na postępowanie w porządku chronologicznym Trybunał zauważa, że w raporcie biegłego z dnia 8 stycznia 2007 roku nic nie wskazuje, że podczas badania skarżącego, który od 1990 roku był regularnie diagnozowany przez psychiatrów, sprawiał wrażenie wyraźnie poinformowanego lub świadomego, iż w tym czasie ważył się los jego zdolności do dokonywania czynności prawnych (zob. paragraf 13 powyżej; zob. także Shtukaturov, cyt. powyżej, §§ 15 i 69).
93. Trybunał uwzględnił również fakt, że Sąd Rejonowy w Akmenė podjął działania proprio motu, aby poinformować skarżącego o postępowaniu, ale w dniach 23, 24, 25 i 30 stycznia wezwania nie zostały dostarczone, ponieważ skarżący nie otworzył drzwi do swojego mieszkania (zob. paragraf 15 powyżej). Ponadto, Trybunał przyjmuje, że skarżący powinien był dowiedzieć się o postępowaniu w sprawie jego ubezwłasnowolnienia przynajmniej w dniu 30 stycznia 2007 roku, kiedy, stwierdził on, że odkrył wniosek prokuratora o jego ubezwłasnowolnienie (zob. paragraf 18 powyżej). Niezależnie od tego, Sąd Rejonowy w Akmenė orzekł w sprawie już następnego dnia i nie ma podstaw, aby uznać, że na pisemną prośbę skarżącego z dnia 5 lutego 2007 roku odnotowano jakąkolwiek reakcję ze strony sądu. Trybunał stwierdza, zatem, że skarżący nie uczestniczył w rozprawie przed Sądem Rejonowym w Akmenė w dniu 31 stycznia 2007 roku w jakiejkolwiek formie. Pozostaje jeszcze sprawdzić, czy w tych okolicznościach, było to zgodne z art. 6 Konwencji.
94. Rząd stwierdził, że decyzje podjęte przez sędziego krajowego były zgodne z prawem w ujęciu krajowym. Niemniej jednak, z punktu widzenia Konwencji oraz orzecznictwa Trybunału sedno skargi nie leży w krajowej legalności, ale w „sprawiedliwości” postępowań.
95. W wielu poprzednich sprawach (dotyczących obowiązkowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym) Trybunał potwierdził, że osoba chora umysłowo musi mieć możliwość zostania przesłuchaną osobiście lub, kiedy zajdzie taka potrzeba, za pośrednictwem jakieś formy reprezentacji (zob., np, Winterwerp przeciwko Holandii, 24 października 1979 roku, § 60, Series A nr 33). W Winterwerp, wolność skarżącego była zagrożona. Niemniej jednak, w niniejszej sprawie wynik postępowania był co najmniej tak samo istotny dla skarżącego: przedmiotem w sprawie była jego osobista autonomia w prawie wszystkich sferach życia (zob. paragraf 119 poniżej).
96. Skarżący był rzeczywiście jednostką z historią problemów psychiatrycznych. Niemniej jednak, z materiałów sprawy wnika, że pomimo jego choroby psychicznej, był on osobą stosunkowo niezależną. Rzeczywiście, pomimo prób samobójczych w latach 2004 i 2006, przez większość czasu mieszkał sam i był w stanie o siebie zadbać. Co więcej, Trybunał zauważa, że skarżący odgrywał podwójną role w postępowaniach: był stroną zainteresowaną i jednocześnie głównym podmiotem oceny sądu. Jego uczestnictwo było więc konieczne, nie tylko w celu umożliwienia mu przedstawienia własnej sprawy, ale także umożliwienia sędziemu, co najmniej krótkiego kontaktu wzrokowego ze skarżącym, a najlepiej przesłuchania go, aby uzyskać osobistą opinię na temat jego zdolności psychicznych (zob. Shtukaturov, cyt. powyżej, § 72). Biorąc pod uwagę, że możliwe ustalenie czy skarżący był chory umysłowo z uwagi na swój charakter w dużej mierze było oparte na jego osobowości, zeznania skarżącego mogły być bardzo ważną częścią jego sprawy (zob. D.D. przeciwko Litwie., cyt. powyżej, § 120; zob. także zasada 13 Rekomendacji nr R (99) 4 Rady Europy).
97. Trybunał potwierdził już starania Sądu Rejonowego w Akmenė do wezwania skarżącego (zob. paragraf 93 powyżej). Biorąc pod uwagę, że starania o zabezpieczenie jego obecności poprzez przesłanie wezwania na adres skarżącego nie przyniosły skutku ze względu na przyczyny niezależne od Sądu Rejonowego, pozostaje kwestią do rozstrzygnięcia czy nieobecność skarżącego mogła być zrekompensowana poprzez inne środku lub przez jakąś inną formę reprezentacji.
98. Trybunał zbadał argument Rządu, że matka skarżącego oraz prokurator uczestniczyli w rozprawie sądowej w dniu 31 stycznia 2007 roku, co do przedmiotu skargi. Niemniej jednak, niepodważając ich dobrych intencji, w opinii Trybunału ich obecność nie sprawiała, że postępowanie było rzeczywiście kontradyktoryjne. Rzeczywiście, prokurator pełnił funkcję obronną interesu publicznego, podczas rozprawy sądowej nie było nikogo, kto w imieniu skarżącego, mógł obalić argumenty jego matki lub prokuratora. Dla Trybunału, biorąc pod uwagę zasady sprawiedliwości proceduralnej (zob. Zasada 7 w paragraf 68 powyżej), byłoby wskazane dla służb socjalnych rejonu Akmenė aby zwróciły większą uwagę na przedmiot skargi skarżącego. Niemniej jednak, ich zaangażowanie ograniczało się do prostego słowa „zgoda” w odpowiedzi na wniosek prokuratora, przesłanego do Sądu Rejonowego w Akmenė (zob. paragraf 14 powyżej), bez udzielenia bardziej szczegółowej lub wyczerpującej odpowiedzi. W związku z tym, Trybunał zwraca również szczególną uwagę na nowe litewskie ustawodawstwo, które wymaga od pracowników socjalnych zapewnienia tego, co wydaje się bardziej szczegółowym stwierdzeniem, co do zdolności lub niezdolności osoby do działania w konkretnych obszarach (zob. paragraf 55 powyżej). Trybunał zauważa również, że po zmianach legislacyjnych w roku 2015 Komisja Rewizyjna ds. Stanu [Umysłowego] Osób Ubezwłasnowolnionych, która odgrywa szczególną rolę w monitorowaniu osób niepełnosprawnych w celu ochrony ich praw, została wprowadzona do litewskiego system legislacyjnego (zob. paragraf 52 powyżej), co powoduje, że obecny stan prawny jest zasadniczo odmienny od obowiązującego w roku 2007, kiedy sprawa skarżącego była rozstrzygana przez Sąd Rejonowy w Akmenė. Brak znaczącego zaangażowania po stronie służby socjalnej w sprawie skarżącego, w szczególności w świetle jasnych europejskich norm istniejących już w 2007 roku, które spowodowały zmiany w ustawodawstwie litewskim w celu usunięcia braków w obowiązującym wówczas prawodawstwie (zob. paragrafy 44, 68 i 69 powyżej), prowadzi Trybunał do stwierdzenia, że interesy skarżącego nie były reprezentowane w Sądzie Rejonowym w Akmenė w celu zapewnienia rzetelnego postępowania w jakiejkolwiek formie.
99. Ponadto, z orzeczenia Sądu Rejonowego w Akmenė z dnia 31 stycznia 2007 roku wynika, że orzekał wyłącznie na podstawie raportu psychiatrycznego bez wzywania biegłego lekarza, który sporządził go na przesłuchanie (zob. D.D. v. Lithuania, cyt. powyżej, § 120). Co więcej fakt stwierdzenia przez biegłego lekarza, że skarżący nie jest w stanie o siebie zadbać, wydaje się być oparty na zeznaniach matki, bez żadnego dowodu ze strony Państwa lub władz samorządowych potwierdzającego te okoliczności. Podobnie, Trybunał zauważa, że Sąd Rejonowy w Akmenė nie wezwał nikogo innego jako świadka, aby rzucić więcej światła na stan zdrowia skarżącego (zob. paragraf 62 powyżej).
100. W końcu, Trybunał zauważa, że zawsze musi oceniać postępowanie, jako całość, w tym orzeczenie sądu apelacyjnego (zob. C.G. przeciwko Wielkiej Brytanii, nr 43373/98, § 35, 19 grudnia 2001 roku). Uważa również, że należy poświęcić szczególną uwagę ochronie praw osób szczególnie narażonych na postępowania odwoławcze. Litewski Sąd Najwyższy jasno podzielił opinię, że prawa osób niepełnosprawnych muszą być zagwarantowane na wszystkich etapach postępowania sądowego (zob. paragraf 65 powyżej). Trybunał utrzymał również, że dla osoby zainteresowanej, prawo do żądania, aby sąd ocenił zasadność ubezwłasnowolnienia, jest jednym z jej najważniejszych praw (zob. Kędzior przeciwko Polsce, nr 45026/07, § 89, 16 października 2012 roku).
101. W niniejszej sprawie, Trybunał wskazuje, że skarżący zwrócił się do Służby Pomocy Prawnej z wnioskiem o odwołanie od orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu oraz orzeczenia o ustanowieniu opiekuna prawnego. Trybunał ponownie przytacza jego wcześniejsze ustalenia, że orzeczenie z dnia 31 marca 2007 roku nigdy nie było dostarczone do skarżącego (zob. paragrafy 79-81 powyżej). W związku z tym, nie można mu zarzucić, że nie wniósł on odwołania od tego orzeczenia w ciągu trzydziestu dni lub wniosku z prośbą o przedłużenie terminu odwołania w ciągu sześciu miesięcy od daty wydania orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu. W związku z tym, istotne jest również, że w okresie od 9 marca do 22 czerwca 2007 roku skarżący przebywał w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai, co nie zostało zakwestionowane przez Rząd, nie miał on dostępu do adwokata. W tym kontekście, przy jednoczesnym uznaniu, że w tym czasie skarżący kontaktował się ze Służbą Pomocy Prawnej, w dniu 26 listopada 2008 roku upłynął limit czasowy trzydziestu dni i sześciu miesięcy, Trybunał może jedynie podtrzymać, że odpowiedź Służby Pomocy Prawnej była wyłącznie formalistyczna i ograniczała się jedynie do kwestii terminów, które, w ich mniemaniu, skarżący był zobowiązany przestrzegać (zob. paragraf 25 i 26 powyżej; zob. także paragraf 73 powyżej w odniesieniu do rządowej propozycji w sprawie innej alternatywy prawnej teoretycznie dostępnej dla skarżącego).
102. Trybunał ponownie przytacza, że skarżący był osobą cierpiącą z powodu choroby psychicznej, co stanowi czynnik przemawiający na rzecz państwa za wykorzystaniem przepisów krajowych w celu pomocy w zapewnieniu mu skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości (zob. art. 13 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, paragraf 69 powyżej). W związku z tym, biorąc pod uwagę złożoność ważnych kwestii prawnych, Trybunał nie może podzielić stanowiska Rządu, że w swoim zarzucie do Służby Pomocy Prawnej skarżący powinien sprecyzować wniosek o ponowne wszczęcie postępowania cywilnego, jako właściwej ścieżki prawnej, podczas gdy w istocie wnioskował on o przywrócenie terminu do złożenie odwołania od orzeczenia z dnia 31 stycznia 2007 roku (zob. paragrafy 24 i 73 powyżej). Wymagać od skarżącego znajomości prawa byłoby oczywiście nieproporcjonalne. Trybunał jest również świadomy faktu, że w ówczesnym czasie, skarżący, uznany za ubezwłasnowolnionego, nie był uprawniony do występowania przed sądem, a zatem nie mógł samodzielnie wystąpić na drogę sądową, w tym przeciwko Służbie Pomocy Prawnej. W świetle powyższych rozważań, Trybunał oddala wstępne zastrzeżenia Rządu w sprawie braku wyczerpania krajowych środków odwoławczych (zob. paragraf 73 powyżej).
103. Odnośnie jakości pomocy prawnej otrzymanej przez skarżącego od władz litewskich, Trybunał wreszcie podkreśla stanowisko skarżącego, że podczas postępowań o jego przymusową hospitalizację, adwokat powołany przez Służbę Pomocy Prawnej „reprezentował” go nawet bez widzenia się lub rozmowy z nim (zob. paragrafy 21 i 84 powyżej). Niemniej jednak, Trybunał zauważa zmiany legislacyjne, które są wstępnym warunkiem, aby taka praktyka nie miała miejsca w przyszłości. W związku z tym, od 1 stycznia 2016 roku Służba Pomocy Prawnej jest prawnie zobowiązana do zapewnienia odpowiednich udogodnień umożliwiających pacjentom oraz ich adwokatom komunikowanie się (zob. paragraf 59 powyżej), co wydaje szczególnie istotne kiedy osoba przebywa w izolacji w szpitalu psychiatrycznym, jak w sytuacji w niniejszej sprawie.
104. Ze względu na powyższe rozważania, Trybunał stwierdza, że w zobowiązującym czasie ramy regulacyjne dotyczące pozbawienia osób, takich jak skarżącego, ich zdolności do czynności prawnych nie przewidywały odpowiednich zabezpieczeń. Trybunał odniesie się do tej kwestii w kontekście skargi skarżącego na naruszenie art. 8 Konwencji.
105. Trybunał stwierdza także, że skarżący był pozbawiony klarownej, praktycznej i skutecznej możliwości uzyskania dostępu do sądu w związku z postępowaniem w sprawie jego ubezwłasnowolnienia oraz w szczególności w odniesieniu do jego wniosku o przywrócenie zdolności do czynności prawnych (zob. Kędzior, cyt. powyżej, § 90). W związku z tym, nastąpiło naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.
II. ZARZUT NARUSZENIA ART. 8 KONWENCJI
106. Skarżący zarzucił, że poprzez pozbawienie go zdolności do czynności prawnych, władze pozbawiły go jego prawa do poszanowania życia prywatnego.
107. Trybunał uważa, że skargę należy rozpatrywać na podstawie art. 8 Konwencji. Odpowiedni fragment brzmi następująco:
„1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego...
2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób.”
A. Wnioski stron
108. Skarżący twierdził, że był on sumienny, prowadził zwykłe życie oraz odpowiednio dbał o siebie. Mimo to, ze względu na jego status prawny osoby ubezwłasnowolnionej, był on skutecznie wykluczony z udziału w życiu społecznym oraz budowy relacji z kimkolwiek z jego wyboru. W szczególności, nie mógł on znaleźć pracy, wziąć udziału w wyborach, zawrzeć związku małżeńskiego, dokonać czynności prawnych lub nawet sporządzić testamentu. Jego sytuacja pogorszyła się przez fakt, że zgodnie z art. 2.10 Kodeksu cywilnego, wniosek o przywrócenie zdolności do czynności prawnych mogło być złożone jedynie przez członka rodziny, ośrodek opiekuńczy lub prokuratora. Niemniej jednak, uniemożliwiono skarżącemu bezpośrednie wystąpienie do sądu o przywrócenie mu jego zdolności do czynności prawnych. Osoba ubezwłasnowolniona musiała polegać na dobrej woli innych ludzi, a nie na obiektywnych czynnikach, takich jak poprawa zdrowia. W przypadku skarżącego było to niemożliwe, ponieważ jego matka uważała go za chorego psychicznie, podczas, gdy był on zdrowy.
109. Rząd zaakceptował, że ubezwłasnowolnienie skarżącego mogło być rozpatrywane jako ingerencja w jego prawa do poszanowania życia prywatnego. Niemniej jednak, ingerencja ta miała podstawy w prawie krajowym i miała na celu ochronę jego interesów. W końcu, biorąc pod uwagę, że choroba psychiczna skarżącego pogłębiła się do takiego poziomu, że stał się dla siebie zagrożeniem, co pokazały jego próby samobójcze, ingerencja była konieczna i proporcjonalna.
110. Dla Rządu, było również istotne, że orzeczenie Sądu Rejonowego w Akmenė o uznaniu skarżącego za ubezwłasnowolnionego zostało oparte o stan jego zdrowia. Niemniej jednak, zgodnie z art. 469 Kodeksu postępowania cywilnego, kiedy zdrowie osoby ulega znacznemu polepszeniu, kwestia zdolności do czynności prawnych może być ponownie zbadana. Zgodnie z ustaloną praktyką sądową, osoba może zainicjować rewizję jego zdolności przez zwrócenie się do opiekuna, instytucji opiekuńczej lub prokuratora o wszczęcie postępowania w sprawie zmiany jego statusu. Mógł on również samodzielnie złożyć wniosek o udzielenie mu „dodatkowej” pomocy prawnej. Mimo to, Rząd nie posiadał żadnej informacji, że skarżący uskarżał się kiedykolwiek na konflikt interesów między nim a jego matką.
B. Ocena Trybunału
1. Dopuszczalność
111. Trybunał orzekł, że pozbawienie zdolności do czynności prawnych bezspornie stanowi poważną ingerencję w prawo do poszanowania życia prywatnego, chronionego na mocy art. 8 (zob. np., Matter przeciwko Słowacja, nr 31534/96, § 68, 5 lipca 1999 roku). Trybunał przypomina, że art. 8 gwarantuje jednostce ramy, w których może swobodnie rozwijać rozwój swej osobowości (zob. Smirnova przeciwko Rosji, nr 46133/99 oraz 48183/99, § 95, ETPCz 2003‑IX (fragmenty)). Rząd nie zakwestionował, że orzeczenie Sądu Rejonowego w Akmenė z dnia 31 stycznia 2007 roku pozbawiło skarżącego zdolności do działania we własnym imieniu w prawie wszystkich dziedzinach życia: w ówcześnie nie mógł dłużej samodzielnie sprzedać lub kupić żadnej nieruchomości, pracować, wybrać miejsce zamieszkania, zawrzeć związek małżeński lub wnieść sprawy do sądu na Litwie. Trybunał może jedynie wskazać, że pozbawienie skarżącego zdolności do czynności prawnych w ten sposób stanowiło ingerencję w jego prawo do poszanowania jego życia prywatnego (zob. Shtukaturov, cytowany powyżej, § 83).
112. Trybunał zauważa dalej, że skarga ta nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art 35 § 3 Konwencji, oraz że nie jest niedopuszczalna na żadnym innym gruncie. Dlatego też musi zostać uznana za dopuszczalną.
2. Przedmiot skargi
113. Trybunał powtarza, że jakakolwiek ingerencja w prawo jednostki do poszanowania jego życia prywatnego będzie stanowić naruszenie art. 8, chyba, że odbyło się to „zgodnie z prawem”, realizowało uprawniony cel lub cele zgodnie z art. 8 § 2 oraz było „konieczne w społeczeństwie demokratycznym” w tym sensie, że było to proporcjonalne do zamierzonych celów.
114. W przedmiotowej sprawie, Trybunał uznał, że postępowanie w sprawie ubezwłasnowolnienia skarżącego miało podstawy prawne, a mianowicie art.2.10 Kodeksu cywilnego, art. 19 Ustawy o prokuraturze oraz art. 465 Kodeksu postępowania cywilnego (zob. paragrafy 11 i 16 powyżej). Trybunał nie ma również powodu, aby wątpić, że działanie było podjęte w interesie skarżącego.
115. Do zbadania pozostaje kwestia, czy prawne ubezwłasnowolnienie skarżącego było konieczne i proporcjonalne.
(a) Ogólne zasady
116. Skarżący stwierdził, że pełne ubezwłasnowolnienie było nieadekwatną odpowiedzią na problemy, których doświadczył. Rzeczywiście, zgodnie z art. 8 Konwencji władze musiały zapewnić równowagę pomiędzy interesami osoby chorej umysłowej a innymi uprawnionymi interesami. Niemniej jednak, co do zasady, w tak skomplikowanej kwestii, jaką jest decydowanie o czyjejś zdolności umysłowej, władze powinny mieć szeroki margines oceny (zob. także paragraf 125 poniżej). Wynika to przede wszystkim z faktu, że władze państwowe mają bezpośredni kontakt z zainteresowanymi osobami, a zatem są szczególnie dobrze przygotowane do decydowania w takich kwestiach. Zadaniem Trybunału jest dokonywanie na mocy Konwencji rewizji decyzji podjętych przez władze państwowe w ramach wykonywania ich uprawnień w tym zakresie (zob. Shtukaturov, cytowany powyżej, § 87).
117. Jednocześnie, margines oceny przyznawany właściwym władzom krajowym będzie zróżnicowany w zależności od charakteru oraz wagi wchodzących w grę interesów. Konieczna jest bardziej rygorystyczna kontrola w odniesieniu do bardzo ważnych ograniczeń w sferze życia prywatnego (ibid., § 88).
118. Ponadto, Trybunał przytacza ponownie, że chociaż art.8 Konwencji nie zawiera żadnych wyraźnych wymogów proceduralnych, proces podejmowania decyzji w zakresie ingerencji musi być sprawiedliwy i zapewniający należyte poszanowanie interesów zagwarantowanych przez art. 8 (zob. Görgülü przeciwko Niemczech, nr 74969/01, § 52, 26 lutego 2004 roku). Zakres marginesu oceny państwa zależy więc od jakości procesu decyzyjnego. Gdyby procedura miała w pewnych aspektach poważnie niedociągnięcia, ustalenia władz krajowych są bardziej podatne na krytykę (zob. Shtukaturov, cytowany powyżej, § 89).
(b) Skarga w niniejszej sprawie
119. Trybunał po pierwsze zauważa, że ingerencja w prawo do poszanowania życia prywatnego skarżącego była bardzo poważna. W wyniku ubezwłasnowolnienia, stał się on całkowicie zależny od jego matki, jako opiekuna w prawie wszystkich sferach jego życia i było to jednoznacznie stwierdzone przez Litewski Sąd Najwyższy (zob. paragrafy 61-64 powyżej).
120. Trybunał stwierdził, że postępowania przed Sądem Rejonowym w Akmenė nie dało sędziemu okazji do osobistego przesłuchania skarżącego. W takich okolicznościach nie można stwierdzić, że sędzia miał bezpośredni kontakt z zainteresowaną osobą, co normalnie skutkowałoby powściągliwością ze strony Trybunału. Ponadto, postępowania w sprawie ubezwłasnowolnienia skarżącego zakończyły się w pierwszej instancji, a jego uczestnictwo w procesie decyzyjnym było zredukowane do zera.
121. Wracając do orzeczenia Sądu Rejonowego w Akmenė z dnia 31 stycznia 2007 roku, Trybunał zauważa, że zasadniczo opierało się ono na dwóch dowodach – raporcie biegłego sądowego oraz zeznaniu matki skarżącego. Trybunał przyznaje, że wpływ choroby skarżącego na jego życie społeczne, zdrowie oraz interesy finansowe został dokładnie przedstawiony przez jego matkę, która stwierdziła, że jej syn ostatnio mieszkał oddzielnie, ale nie był w stanie dłużej dbać o siebie, nie wychodził z domu oraz nie brał leków, a także nie uiszczał opłat za swoje mieszkanie (zob. paragrafy 10 i 16 powyżej).
122. Ze względu na złożoność takiej oceny oraz wymóg skorzystania ze specjalistycznej wiedzy, Trybunał stwierdza, że słusznym było dążenie przez Sąd Rejonowy w Akmenė do uzyskania opinii ekspertów w sprawie zdrowia psychicznego skarżącego, jak uczyniono zgodnie z art. 464 Kodeksu postępowania cywilnego (zob. paragraf 34 powyżej). Niemniej jednak, raport ten w głównej mierze odwoływał się do cierpienia skarżącego z powodu schizofrenii oraz jego poczucia nieufności, bez wyjaśniania, jakiego rodzaju zachowania, za wyjątkiem niezdolności do wzięcia udziału w postępowaniach sądu, był w stanie rozumieć lub kontrolować. Prawdą jest, że ekspert odwołał się do niezdolności skarżącego do zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb. Niemniej jednak, wyglądało to bardziej na narrację opinii jego matki niż niezależną analizę psychiatry.
123. Trybunał nie poddaje w wątpliwość kompetencji lekarza, który badał skarżącego i rozumie, że ten był poważnie chory. Niemniej jednak, istnienie choroby psychicznej, nawet poważnej, nie może być jedynym powodem uzasadniającym całkowite ubezwłasnowolnienie. Analogicznie do spraw dotyczących pozbawienia wolności, w celu usprawiedliwienia całkowitego ubezwłasnowolnienia, choroba psychiczna musi być „rodzaju lub stopnia” uzasadniającego taki środek (zob. Shtukaturov, cytowany powyżej, § 94; zob. także analogiczne wnioski litewskiego Sądu Najwyższego w paragrafie 62 powyżej). Jednakże pytania sędziego skierowane do lekarza nie dotyczyły „rodzaju i stopnia” choroby psychicznej skarżącego (zob. paragraf 12 powyżej). W efekcie, raport z dnia 8 stycznia 2007 roku nie analizował dostatecznie szczegółowo stopnia jego niepełnosprawności.
124. Wynika z tego, że istniejące ramy prawne nie pozostawiły Sądowi Rejonowemu w Akmenė innego wyboru. W sprawie choroby psychicznej, art. 2.10 litewskiego Kodeksu cywilny w tamtym czasie rozróżniał jedynie pomiędzy pełną zdolnością i pełną niezdolnością, ale nie przewidywał żadnych „granicznych” sytuacji, takich jak dla uzależnionie od narkotyków lub alkoholu (zob. paragraf 33 powyżej). W tym momencie Trybunał uważa, że gdy środek ochrony jest konieczny, powinien być proporcjonalny do stopnia zdolności danej osoby i dostosowany do indywidualnych okoliczności i potrzeb (zob. Zasada 6 Rekomendacji nr R(99)4, paragraf 68 powyżej). W przeciwieństwie do tego standardu, ustawodawstwo litewskie nie przewidywało dostosowania swojego prawa. Trybunał stwierdza, zatem, że system opiekuńczy nie był przystosowany do indywidualnego przypadku skarżącego, ale pociągnął za sobą ograniczenie nałożone automatycznie na każdego, kto został uznany za ubezwłasnowolnionego przez sąd. Wniosek ten jest dodatkowo poparty przez ostatnie zmiany w ustawodawstwie oraz, w szczególności, przez uzasadnienie Ministra Sprawiedliwości, w którym zostały wskazane wady poprzedniej regulacji prawnej. Częściowe ubezwłasnowolnienie zostało wprowadzone do litewskiego ustawodawstwa w dniu 1 stycznia 2016 roku (zob. paragraf 44 et seq. powyżej).
125. Trybunał podtrzymuje swoje stanowisko, że władze mają zasadniczo szeroką swobodę w decydowaniu o zdolności psychicznej jednostki (zob. paragraf 116 powyżej). Jeśli jednak ograniczenia podstawowych praw mają zastosowanie do szczególnie wrażliwej grupy społecznej, która w przeszłości doświadczyła znacznej dyskryminacji, Trybunał stwierdził także, że wówczas państwowy margines oceny jest znacznie węższy i musi obejmować bardzo ważny powód dla omawianych ograniczeń. Powodem tego podejścia, które kwestionuje pewne kwalifikacje per se, jest to, że takie grupy były historycznie przedmiotem uprzedzeń, co pociągnęło za sobą trwałe konsekwencje, skutkującymi społecznym wykluczeniem tych osób. Takie uprzedzenia mogły pociągnąć za sobą prawne stereotypy, które zabraniają zindywidualizowanej oceny ich zdolności oraz potrzeb. W przeszłości, Trybunał zidentyfikował wiele takich wrażliwych grup, do których należą osoby niepełnosprawne umysłowo, które doświadczyły odmiennego traktowania. (zob. Alajos Kiss przeciwko Węgrom, nr 38832/06, § 42, 20 maja 2010 roku oraz Kiyutin przeciwko Rosji, nr 2700/10, § 63, ETPCz 2011).
126. Skarżący kładł duży nacisk na fakt, że nie mógł sam zażądać od sądu uchylenia ubezwłasnowolnienia. Rzeczywiście, ubezwłasnowolnienie skarżącego ustanowione na czas nieokreślony, w ówczesnym czasie mogło być zakwestionowane jedynie przez jego opiekuna, z którego inicjatywy skarżący został uznany za ubezwłasnowolnionego, ośrodek opiekuńczy, którego zaangażowanie w sprawę skarżącego Trybunał uznał już za niewystarczające (zob. paragraf 98 powyżej), lub prokuratora. Trybunał orzekł już, że w odniesieniu do osób częściowo ubezwłasnowolnionych, biorąc pod uwagę tendencje zaistniałe w ustawodawstwie państwowym oraz właściwych dokumentach międzynarodowych, art. 6 § 1 Konwencji należy interpretować w ten sposób, że gwarantuje osobie, co do zasady, bezpośredni dostęp do sądu w celu przywrócenia jego lub jej zdolności do czynności prawnych (zob. Stanev, cytowany powyżej, § 245). W drugim wyroku Trybunał zauważył, że osiemnaście z dwudziestu krajowych systemów prawnych przeanalizowanych w roku 2011 zapewniało bezpośredni dostęp do sądów osobom częściowo ubezwłasnowolnionym pragnących dokonać ich rewizji. W siedemnastu państwach taki dostęp był otwarty nawet dla osób uznanych za całkowicie ubezwłasnowolnionych (ibid., §§ 95 i 243). Wskazuje to, że istnieje teraz tendencja na szczeblu europejskim do zagwarantowania prawnie ubezwłasnowolnionym osobom bezpośredniego dostępu do sądów w celu przywrócenia ich zdolności. Trybunał miał również okazję do wyjaśnienia, że postępowanie w sprawie przywrócenia zdolności do czynności prawnych są decydujące dla określenia „praw i obowiązków obywatelskich”. W takich przypadkach może również okazać się właściwe, by władze państwowe po pewnym upływie czasu dokonywały oceny, czy taki środek jest nadal uzasadniony. Ponowna ocena jest szczególnie uzasadniony, jeśli żąda tego osoba zainteresowana (zob. Matter, cytowany powyżej, §§ 51 i 68).
127. Trybunał po raz ostatni zauważa, że ustawodawstwo litewskie zostało zmienione z dniem 1 stycznia 2016 roku i skarżący jest uprawniony wszcząć postępowanie w sprawie uchylenia ubezwłasnowolnienia (zob. paragraf 57 powyżej). Niemniej jednak, pozytywne zmiany legislacyjne nie mogą wpłynąć na powyższy wniosek, który dotyczy okresu przed wejściem w życie wyżej wymienionej poprawki (zob. Berková przeciwko Słowacji, nr 67149/01, §§ 174 i 175, 24 marca 2009 roku).
128. Podsumowując, po zbadaniu procesu podejmowania decyzji oraz uzasadniania krajowych decyzji, Trybunał stwierdza, że ingerencja w prawo skarżącego do poszanowania jego życia prywatnego była nieproporcjonalna do realizowanego uprawnionego celu. Nastąpiło wówczas naruszenie art. 8 Konwencji z powodu całkowitego ubezwłasnowolnienia skarżącego.
III. INNE ZARZUTY NARUSZENIA KONWENCJI
129. Na koniec, skarżący złożył skargę na umieszczenie go w Szpitalu Psychiatrycznym w Šiauliai w 2004 roku.
130. Trybunał stwierdza jednakże, że w 2014 roku skarga skarżącego została odrzucona ze względu na brak podstaw (zob. paragraf 32 powyżej). W świetle posiadanych materiałów, Trybunał nie widzi powodu, aby odejść od tej konkluzji. W związku z tym, skarga ta musi być odrzucona, jako w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 (a) Konwencji.
IV. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI
131. Artykuł 41 Konwencji stwierdza:
„Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie.”
A. Szkoda
132. Skarżący nie zgłosił żadnych roszczeń z tytułu szkód majątkowych lub niemajątkowych, ale zażądał kontroli rozpoznania u niego schizofrenii oraz orzeczenia w sprawie jego ubezwłasnowolnienia.
133. W świetle jego wniosków oraz materiałów w aktach sprawy, Trybunał uważa, że stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające słuszne zadośćuczynienie za jakąkolwiek szkodę niematerialną doznaną przez skarżącego.
B. Koszty i wydatki
134. Skarżący nie domagał się zwrotu żadnych kosztów i wydatków. W związku z tym, Trybunał nie przyznaje odszkodowania z tego tytułu.
Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE
1. Postanawia dołączyć do przedmiotu skargi zastrzeżenia Rządu w sprawie wyczerpania krajowych środków zaradczych do przedmiotu skargi i odrzucić je;
2. Uznaje skargę dotyczącą rzetelności w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie skarżącego oraz ingerencji w jego prawo do poszanowania życia prywatnego za dopuszczalną, a w pozostałym zakresie, uznaje skargę za niedopuszczalną;
3. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 6 § 1 Konwencji;
4. Uznaje, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji;
5. Uznaje, że stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające słuszne zadośćuczynienie za szkodę niematerialną poniesioną przez skarżącego.
Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 31 maja 2016 roku, zgodnie z regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Marialena Tsirli András Sajó
Kanclerz Przewodniczący