© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 216

Marzec 2018 r.

Radomilja i Inni p. Chorwacji [Wielka Izba] – skargi nr 37685/10 i 22768/12

Wyrok z 20.03.2018 r. [Wielka Izba]

Art. 35 Konwencji [1]

Art. 35 ust. 1

Termin sześciu miesięcy

Dodanie przez skarżących na późniejszym etapie okresu ponad 50 lat do faktów skargi opartej na zasiedzeniu: niedopuszczalność skargi

Art. 1 Protokołu nr 1

Art. 1 par. 1 Protokołu nr 1

Mienie

Roszczenia do własności mienia społecznego w oparciu o zasiedzenie: brak naruszenia

Fakty – Dnia 6 kwietnia 1941 r. ustawodawstwo byłej Jugosławii zakazało nabywania własności mienia społecznego przez zasiedzenie. Postanowienie to zostało uchylone przez chorwacki Parlament w 1991 r., a art. 388 ust. 4 ustawy o własności z 1996 r. przewidywał, że okres od dnia 6 kwietnia 1941 r. do dnia 8 października 1991 r. należy wliczyć do okresu nabywania własności w drodze zasiedzenia nieruchomości będącej własnością społeczną. Jednakże w 1999 r. Trybunał Konstytucyjny unieważnił art. 388 ust. 4 ustawy o własności z 1996 r., uznając, że jego moc wsteczna oraz negatywne skutki wywoływane przez ten przepis dla praw osób trzecich były niekonstytucyjne.

Sądy krajowe odmówiły wydania stwierdzenia, że skarżący nabyli przez zasiedzenie tytuł do gruntu zarejestrowanego na władze lokalne. Ustawa o własności z 1996 r. ustaliła na 40 lat okres nabywania prawa własności w drodze zasiedzenia w przypadku nieruchomości będącej własnością społeczną. Bieg ustawowego okresu 40 lat został przerwany w kwietniu 1941 r. i rozpoczął się na nowo dopiero po 8 października 1991 r. Skarżący i ich poprzednicy prawni posiadali nieruchomość (w sposób ciągły i w dobrej wierze ) od 1912 r., a zatem nie wypełnili wymaganego okresu według stanu na dzień 6 kwietnia 1941 r.

W oparciu o art. 1 Protokołu nr 1 skarżący zarzucali, że oddalając ich roszczenie, sądy krajowe nieprawidłowo zastosowały właściwe prawo krajowe, jako że ustawowy okres nabycia własności przez zasiedzenie wynosił 20, a nie 40 lat. Wskazywali, że zgodnie z wykładnią Federalnego Sądu Najwyższego Jugosławii z kwietnia 1960 r., posiadacz nieruchomości w dobrej wierze był uprawniony do jej nabycia w drodze zasiedzenia po 20 latach.

W swych wyrokach z 28 czerwca 2016 r. (Radomilja i Inni p. Chorwacji, skarga nr 37685/10, oraz Jakeljić p. Chorwacji, skarga nr 22768/12) Izba Trybunału orzekła sześcioma głosami do jednego, że doszło do naruszenia art. 1 Protokołu nr 1. Zgodnie z podejściem przyjętym w sprawie Trgo p. Chorwacji (skarga nr 35298/04, 11 czerwca 2009 r.) Izba uwzględniła okres od 6 kwietnia 1941 r. do 8 października 1991 r. i stwierdziła, że roszczenie skarżących do własności działek miało wystarczającą podstawę w prawie krajowym (art. 388 ust. 4 ustawy o własności z 1996 r.), by mogło być zakwalifikowane jako „aktyw” chroniony przez art. 1 Protokołu nr 1. W odniesieniu do przedmiotu skargi Trybunał stwierdził, że – przy braku uszczerbku dla praw innych osób – nie było uzasadnione wyłączenie okresu 1941-1991 z obliczania okresu nabywania własności w drodze zasiedzenia nieruchomości będącej własnością społeczną.

W dniu 28 listopada 2016 r. sprawy zostały przekazane do Wielkiej Izby na wniosek Rządu (zobacz Nota informacyjna nr 201).

Prawo – Ponieważ obie skargi opierały się na podobnych faktach i zarzutach oraz podnosiły te same kwestie na podstawie Konwencji, Trybunał zdecydował rozpatrzyć je łącznie.

(a) Zakres sprawy – Zakres sprawy „przedłożonej” Trybunałowi w drodze wykonywania prawa do skargi indywidualnej został określony przez skargę skarżącej, która obejmowała zarzuty dotyczące faktów i argumenty prawne. Na mocy zasady iura novit curia Trybunał nie jest związany podstawami prawnymi przytoczonymi przez skarżącą i jest władny podjąć decyzję w sprawie kwalifikacji prawnej, którą należy przypisać faktom powołanym w skardze, badając ją w świetle artykułów lub postanowień Konwencji odmiennych od powołanych przez skarżącą. Nie może jednakże opierać swego rozstrzygnięcia na faktach nieobjętych skargą. Takie działanie byłoby równoznaczne z rozstrzyganiem poza przedmiotem sprawy; innymi słowy, byłoby rozstrzyganiem w sprawach, które nie zostały mu „przedłożone” w rozumieniu art. 32 Konwencji.

Pierwotne zarzuty skarżących przed Trybunałem, w kształcie, w jakim zostały ujęte w formularzach skargi, miały charakter raczej otwarty. Następnie, w swych obserwacjach przedłożonych przed Izbą, skarżący nie uwzględnili wśród podstaw faktycznych i prawnych swych zarzutów okresu między 6 kwietnia 1941 r. a 8 października 1991 r. Potwierdzili to następnie w odpowiedzi na obserwacje Rządu, złożonej przed Izbą, w której wyraźnie wykluczyli ten okres.

Izba postanowiła zbadać zarzuty skarżących – a w szczególności kwestię, czy posiadali mienie chronione na podstawie art. 1 Protokołu nr 1 – w świetle wyroku Trybunału w sprawie Trgo p. Chorwacji, co skutkowało stwierdzeniem, że roszczenia skarżących w sprawie własności przedmiotowej nieruchomości miały wystarczającą postawę w prawie krajowym, a mianowicie w art. 388 ust. 4 ustawy o własności z 1996 r., w wersji z 1996 r. To stwierdzenie w sposób konieczny wiązało się z uwzględnieniem okresu między 6 kwietnia 1941 r. a 8 października 1991 r. W ten sposób Izba oparła swój wyrok na faktach, które były znacząco różne od tych, na których opierali się skarżący, a zatem rozstrzygnęła ona poza zakresem sprawy określonym przez zarzuty skarżących na podstawie art. 1 Protokołu nr 1.

W swych obserwacjach przed Wielką Izbą skarżący twierdzili, że nigdy nie było ich intencją wyłączenie wspomnianego okresu między 6 kwietnia 1941 r. a 8 października 1991 r. z podstawy faktycznej ich skargi, podczas gdy ich twierdzenia przed Izbą w sposób ewidentny sugerowały co innego.

Wielka Izba uznała, że opóźnione dodanie okresu ponad 50 lat do podstawy faktycznej skargi w sprawie zasiedzenia, a więc sposobu nabycia własności, w którym czynnik czasu odgrywa kluczową rolę, musi być postrzegane jako dokonanie zmiany istoty tej skargi. W istocie stanowiło to podniesienie przed Wielką Izbą nowych i odmiennych zarzutów. Choć nic nie stoi na przeszkodzie, by skarżący zgłosili nową skargę w trakcie postępowania przed Trybunałem, musi ona, tak jak każda inna skarga, spełniać wymogi dopuszczalności.

(b) Dopuszczalność – Postępowania krajowe w sprawach skarżących zakończyły się odpowiednio 30 września 2009 r. i 4 października 2011 r. Nowe rozszerzone skargi (uwzględniające okres od 6 kwietnia 1941 r. do 8 października 1991 r.) zostały zgłoszone dopiero w obserwacjach skarżących przed Wielką Izbą z 13 lutego 2017 r., a więc ponad sześć miesięcy później.

Rozstrzygnięcie: skarga niedopuszczalna (po terminie).

(c) Przedmiot skargi – art. 1 Protokołu nr 1: W odniesieniu do zarzucanego nieprawidłowego zastosowania przez sądy krajowe właściwego w sprawie prawa krajowego, Trybunał przypomniał zasadę, że nie można uznać, że skarżący posiada wystarczająco ustalone roszczenie stanowiące „aktyw” na potrzeby art. 1 Protokołu nr 1 w sytuacji, w której istnieje spór co do prawidłowej wykładni i stosowania prawa krajowego, i gdy kwestia, czy spełnia on wymogi ustawowe, ma być ustalona w postępowaniu sądowym.

Trybunał nie widział powodu do zaprzeczenia ustaleniom sądów krajowych co do kwestii faktycznych.

Zważywszy na powyższe, roszczenia skarżących o uznanie ich właścicielami przedmiotowej nieruchomości (z wyłączeniem okresu od 6 kwietnia 1941 r. do 8 października 1991 r.) nie miały wystarczającej podstawy w prawie krajowym do zakwalifikowania ich jako „mienia” w rozumieniu art. 1 Protokołu nr 1. Gwarancje zawarte w tym postanowieniu nie miały zatem zastosowania do obecnej sprawy.

Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (czternastoma głosami do trzech).

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa

[1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).