© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 222

Październik 2018 r.

Könyv-Tár Kft i Inni p. Węgrom – skarga nr 21623/13

Wyrok z 16.10.2018 r. [Czwarta Sekcja]

Art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji [1]

Art. 1 zd. 3 Protokołu nr 1

Uregulowanie sposobu korzystania z własności

Monopol państwowy na rynku dystrybucji podręczników szkolnych: naruszenie

Fakty – Po wdrożeniu nowych środków przyjętych w 2011 i 2012 r. system oświaty na Węgrzech został całkowicie zreorganizowany, a szkoły, wcześniej zdecentralizowane, zostały poddane scentralizowanemu zarządzaniu państwowemu. Wprowadzony został nowy system dystrybucji podręczników szkolnych, zgodnie z którym dostarczanie podręczników szkolnych stało się odpowiedzialnością państwa realizowaną w interesie publicznym. Intencją ustawodawcy było wypełnianie tych obowiązków poprzez państwową spółkę dystrybucji książek o charakterze non-profit.

Trzy skarżące spółki, dystrybutorzy podręczników szkolnych, skarżyły się, że stworzenie monopolu państwowego na rynku dystrybucji podręczników szkolnych pozbawiło je możliwości korzystania z prawa do poszanowania swego mienia, z naruszeniem art. 1 Protokołu nr 1.

Prawo – art. 1 Protokołu nr 1

(a) Zastosowalność – Skarżące spółki, które od lat prowadziły działalność gospodarczą związaną z dystrybucją podręczników szkolnych, zbudowały bliskie relacje ze szkołami znajdującymi się w pobliżu. Ich klientela stanowiła istotną podstawę ich działalności gospodarczej i pod wieloma względami miała charakter prawa prywatnego, stanowiąc tym samym aktyw będący „mieniem” w rozumieniu art. 1 Protokołu nr 1.

(b) Przedmiot skargi – Nowe rozwiązania wprowadziły nowy system dystrybucji podręczników szkolnych, w wyniku czego skarżące spółki praktycznie utraciły swoją klientelę. W związku z tym doszło do ingerencji w prawa skarżących spółek, polegającej na uregulowaniu sposobu korzystania z ich własności.

Trybunał odnotował charakterystyczną cechę rynku podręczników szkolnych, która pod niektórymi względami jest nietypowa. Główni decydenci, którzy wybierają produkty (tj. szkoły lub nauczyciele), nie płacą za nie (a robią to użytkownicy końcowi: uczniowie i ich rodzice). Prawidłowość tę można wyjaśnić potrzebą zapewnienia, by wszyscy uczniowie w klasie używali tego samego podręcznika. Takie rozwiązanie może powodować pewne zakłócenia rynku i potencjalnie narażać końcowych konsumentów. Można to równoważyć za pomocą regulacji rynkowych, takich jak ceny maksymalne lub dotacje państwowe. Trybunał nie był jednak przekonany, że w sprawie skarżących spółek ta cecha rynku podręczników wywierała skutek zakłócający konkurencyjność wśród uczestników działalności dystrybucyjnej. Dystrybutorzy utrzymywali stosunki umowne ze szkołami, a nie z użytkownikami końcowymi, szkoły zaś ze swojej strony miały pełną swobodę wyboru dowolnego dystrybutora jako swojego długo- lub krótkoterminowego dostawcy. Prawdą jest, że istniał stały rynek zbytu (to znaczy duża liczba uczniów potrzebujących podręczników w danym roku szkolnym) odpowiadający ostatecznie całości połączonych usług skarżących i innych dystrybutorów. Jednak poszczególne udziały w tym stałym rynku zbytu nie były w żaden sposób zagwarantowane skarżącym spółkom, które musiały zdobywać i utrzymywać swoją klientelę (szkoły) w otoczeniu rynkowym, które było w dużej mierze nieuregulowane i konkurencyjne. A zatem, chociaż rynek podręczników szkolnych rzeczywiście miał pewne cechy szczególne, nie tworzyły one żadnej szczególnej lub uprzywilejowanej sytuacji rynkowej dla skarżących spółek, która uzasadniałaby zaskarżoną interwencję Państwa.

Co się tyczy realiów rynkowych, Państwo powstrzymało skarżące spółki od dalszej działalności gospodarczej i faktycznie stworzyło zmonopolizowany rynek dystrybucji podręczników szkolnych. Chociaż formalnie nie doszło do cofnięcia licencji, nowe środki wprowadziły system zamówień podręczników szkolnych, który doprowadził nieuchronnie do tego, że wszyscy klienci skarżących spółek zostali przejęci przez państwowego dystrybutora, a skarżące spółki zostały praktycznie wykluczone z umów o dystrybucję podręczników szkolnych.

Margines oceny, przyznany Państwu przy określaniu środków odpowiednich dla wdrożenia przedmiotowej reformy, był szeroki. Środki te nie mogły jednak być nieproporcjonalne pod względem zastosowanych instrumentów i obranego do realizacji celu. Nie mogą też narażać zainteresowanych podmiotów gospodarczych na indywidualne i nadmierne obciążenie. W przedmiotowej sprawie drastyczna zmiana w działalności gospodarczej skarżących spółek nie została złagodzona przez żadne pozytywne środki zaproponowane przez Państwo.

Uwzględniając różne czynniki, w tym fakt, że nie wprowadzono żadnych środków mających na celu ochronę skarżących spółek przed arbitralnością lub przyznających im zadośćuczynienia w postaci odszkodowania, niemożność kontynuowania lub odtworzenia działalności gospodarczej skarżących spółek poza dystrybucją podręczników szkolnych oraz brak rzeczywistych korzyści dla rodziców lub uczniów, ingerencja w prawo skarżących spółek była nieproporcjonalna do realizowanego celu poprzez to, że nałożono na nie nadmierne indywidualne obciążenie.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (sześcioma głosami do jednego).

Art. 41: kwestia słusznego zadośćuczynienia została zastrzeżona do dalszego postępowania.

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa

[1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).