© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 217
Kwiecień 2018 r.
Correia de Matos p. Portugalii [Wielka Izba] – skarga nr 56402/12
Wyrok z 04.04.2018 r. [Wielka Izba]
Art. 6 Konwencji[1]
Postępowanie karne
Art. 6 ust. 3 lit. c
Obrona przez ustanowionego obrońcę
Brak możliwości prowadzenia przez adwokata swojej własnej obrony w postępowaniu karnym: brak naruszenia
Art. 6 ust. 1
Sprawiedliwe rozpatrzenie
Równość broni
Brak możliwości prowadzenia przez adwokata swojej własnej obrony w postępowaniu karnym: brak naruszenia
Fakty – Skarżący, adwokat, był oskarżony o znieważenie sędziego.
W postępowaniu na podstawie Konwencji skarżący zarzucał, że postanowienia sądów krajowych, które odmówiły mu możliwości prowadzenia swej obrony w wytoczonym przeciwko niemu postępowaniu karnym i wymagały, by był reprezentowany przez adwokata, naruszały art. 6 ust. 1 i 3 lit. c Konwencji.
Prawo – Art. 6 ust. 1 i 3 lit. c
(a) Wstępne uwagi dotyczące treści i kontekstu skargi skarżącego – Obecna sprawa dotyczy zakresu prawa oskarżonych z wykształceniem prawniczym do bronienia się osobiście. Skarżący był jednak zawieszony na liście Rady Adwokackiej w czasie trwania zaskarżonego postępowania przed sądami krajowymi, a zatem nie mógł działać jako obrońca w swej własnej sprawie.
Ponadto, skarżący złożył wcześniej podobną skargę opartą na podobnych zarzutach, w której wydana została decyzja w dniu 15 listopada 2001 r. (Correia de Matos p. Portugalii (dec.), skarga nr 48188/99). W tamtej decyzji Trybunał stwierdził, że choć co do zasady adwokaci mogą działać osobiście przed sądem, niemniej jednak właściwe sądy są uprawnione do uznania, korzystając ze swego marginesu oceny, że interes wymiaru sprawiedliwości wymaga ustanowienia pełnomocnika do działania za adwokata, którego oskarżono o przestępstwo i który mógł zatem, z tego właśnie powodu, nie być w stanie prawidłowo oceniać wchodzących w grę interesów lub, w takich okolicznościach, prowadzić skutecznie swej obrony. Trybunał odrzucił więc tamtą skargę, uznając ją za w sposób oczywisty nieuzasadnioną na tej podstawie, że obrona skarżącego była prowadzona odpowiednio, a jego prawa do obrony gwarantowane przez art. 6 ust. 1 i 3 lit. c nie zostały naruszone.
(b) Badanie, czy podstawy przywoływane na obronę ustawodawstwa portugalskiego zastosowanego w sprawie skarżącego były istotne i wystarczające – Mając na względzie znaczną swobodę dokonywania przez państwa wyboru środków mających na celu zapewnienie zgodności ich systemów z wymogami prawa gwarantowanego przez art. 6 ust. 3 lit c, przyznaną im przez utrwalone orzecznictwo Trybunału, oraz zważywszy że nieodłącznym celem tego postanowienia jest przyczynianie się do zapewniania rzetelności postępowania karnego jako całości, standardy przyjęte przez te państwa oraz zmiany na forum międzynarodowym nie są rozstrzygające.
Sądy krajowe wiernie oddały rozumowanie, na którym od wielu lat opierał się portugalski Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy oraz sądy apelacyjne. Podkreśliły one, że zastosowane przez nie reguły dotyczące obowiązkowej pomocy prawnej w postępowaniu karnym nie mają na celu ograniczenia działania obrony, a ochronę oskarżonego poprzez zapewnienie mu skutecznej obrony; że obrona oskarżonego w postępowaniu karnym jest w interesie publicznym, a prawa do obrony przez obrońcę nie można zatem się zrzec; a także, że stosowne przepisy Kodeksu postępowania karnego odzwierciedlają założenie, że oskarżonego lepiej broni zawodowy prawnik mający wykształcenie adwokackie, który jest nieskrępowany ciężarem emocjonalnym, jaki obciąża oskarżonego, i może zapewnić trzeźwą, pozbawioną emocji i skuteczną obronę.
Postanowienie sądów portugalskich wymagające, by skarżący był reprezentowany przez obrońcę, zostało przyjęte w oparciu o całościowe uregulowanie ustawowe, które miało na celu ochronę osób oskarżonych poprzez zapewnienie im skutecznej obrony w sprawach, w których możliwa jest kara pozbawienia wolności. Ponadto, państwo członkowskie może w uprawniony sposób sądzić, że oskarżony, przynajmniej co do ogólnej zasady, będzie miał zapewnioną lepszą obronę, jeśli będzie mu pomagał obrońca, który jest obiektywny i przygotowany zawodowo, a także, że nawet oskarżony, który ma wykształcenie adwokackie, tak jak skarżący, może nie być w stanie skutecznie bronić swej sprawy, będąc osobiście dotknięty oskarżeniem.
Względy takie były nawet tym bardziej uprawnione w obecnej sprawie, w której oskarżony został zawieszony przez adwokaturę, a zatem nie był odpowiednio zarejestrowanym adwokatem, a możliwość udzielania przez niego pomocy prawnej osobom trzecim została wyłączona. Ponadto, skarżący został już wcześniej oskarżony o znieważanie sędziego (zobacz cytowaną wyżej decyzję Trybunału). Mając na uwadze szczególną rolę adwokatów w wymiarze sprawiedliwości oraz, w tym kontekście, ich obowiązki dotyczące szczególnie ich zachowania, istniały uzasadnione podstawy, by uważać, że skarżący może nie mieć obiektywnego i pozbawionego emocji podejścia, które jest konieczne w świetle prawa portugalskiego do prowadzenia skutecznie swej obrony.
Ponadto, szczególnie restrykcyjne ustawodawstwo portugalskie z punktu widzenia takiego oskarżonego, jak skarżący, nie oznaczało, że został on pozbawiony wszelkich środków wyboru sposobu prowadzenia swej obrony i skutecznego w niej uczestniczenia. Choć w świetle prawa portugalskiego regulującego postępowanie karne techniczne prowadzenie obrony prawnej zastrzeżone jest dla obrońcy, stosowne ustawodawstwo przyznaje oskarżonemu kilka środków, za pomocą których może osobiście uczestniczyć i interweniować w postępowaniu.
Oskarżony ma prawo być obecny na wszelkich wpływających na niego etapach postępowania, a także prawo składania oświadczeń lub zachowania milczenia w sprawie istoty oskarżenia oraz przedkładania obserwacji, oświadczeń i wniosków, w których może podnosić kwestie dotyczące prawa i faktów i które – bez wymogu podpisania przez obrońcę – są włączane do akt sprawy. Ponadto, może odwołać każdy środek podjęty w jego imieniu. Dodatkowo prawo portugalskie przewiduje, że oskarżony jako ostatni może zwrócić się do sądu po zakończeniu ustnych wystąpień, a przed wydaniem wyroku.
Wreszcie, gdy oskarżony nie jest zadowolony z obrońcy wyznaczonego przez sąd, może wnioskować o jego zmianę w oparciu o ważną podstawę. Oskarżeni mają również swobodę wyznaczenia własnego obrońcy, któremu ufają i z którym mogą uzgodnić strategię obrony w swej sprawie. Choć oskarżeni, jeśli zostaną skazani, ponoszą koszty obowiązkowej reprezentacji procesowej, mogą wnioskować o pomoc prawną, jeśli nie są w stanie pokryć tych kosztów. W tym względzie, skarżący został obciążony stosunkowo umiarkowaną kwotą 150 euro za reprezentację przez obrońcę wyznaczonego przez sąd, a kwota ta nigdy nie została opłacona.
A zatem, pomimo obowiązku reprezentacji przez obrońcę, w praktyce oskarżonemu takiemu jak skarżący pozostawał stosunkowo szeroki zakres wpływu na sposób prowadzenia jego obrony w toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym i aktywnego udziału we własnej obronie.
Istotnym celem portugalskiej zasady obowiązkowej reprezentacji procesowej w postępowaniu karnym było zapewnienie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości i rzetelnego procesu respektującego prawo oskarżonego do równości broni. Mając na względzie całościowy kontekst proceduralny, w którym stosowano wymóg obowiązkowej reprezentacji, oraz biorąc pod uwagę margines oceny przysługujący państwom członkowskim przy wyborze środków mających na celu zapewnienie obrony oskarżonego, podane uzasadnienie wymogu przymusowej pomocy prawnej, tak ogólnie, jak i w niniejszej sprawie, było zarówno istotne, jak i wystarczające.
(c) Ogólna rzetelność postępowania – Obrona skarżącego była zapewniona przez jego obrońcę wyznaczonego przez sąd.
Skarżący, ze swej strony, nie stawiał się na rozprawy celem przedstawienia własnej wersji faktów lub własnej wykładni stosownych przepisów prawnych, a zatem świadomie zrezygnował ze skutecznego udziału w swej obronie razem z obrońcą. Nie komunikował się ze swą adwokat ani nawet nie próbował udzielić jej instrukcji i określić z nią, jak powinna być prowadzona jego obrona. Choć nie łączyła go z jego obrońcą relacja zaufania i podejrzewał ją o brak doświadczenia, nie kwestionował przed sądami krajowymi jakości jej pracy ani jej kwalifikacji, ani nie zarzucał, że popełniła jakiekolwiek błędy procesowe. Ponadto nie wyznaczył innego adwokata z własnego wyboru, z którym mógłby uzgodnić strategię obrony.
Ponadto, fakt, że skarżący został po raz drugi oskarżony o znieważenie sędziego, mógł skutkować wymierzeniem mu kary pozbawienia wolności czterech miesięcy i piętnastu dni, której nie można uznać za drobną. Zważywszy na okoliczności oraz charakter przestępstwa, o które został oskarżony, nie było nieuzasadnione uznanie przez sądy krajowe, że skarżącemu brak jest obiektywnego i pozbawionego emocji podejścia, które w świetle prawa portugalskiego jest niezbędne do tego, by oskarżony mógł prowadzić swą obronę.
Brak było przekonujących podstaw, by wątpić, że obrona skarżącego przez obrońcę wyznaczoną przez sąd była prowadzona odpowiednio do okoliczności sprawy, czy też, by uznać, że prowadzenie postępowania przez sądy krajowe było w jakiś sposób nierzetelne. Z obserwacji przedłożonych przez skarżącego i jego ponawianych skarg do Trybunału wydaje się, że głównym przedmiotem jego zainteresowania nie było to szczególne postępowanie karne, ale jego pragnienie, by działać na rzecz swego pryncypialnego stanowiska przeciwko obowiązkowej pomocy prawnej przewidzianej w prawie portugalskim.
Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (dziewięcioma głosami do ośmiu).
(Zobacz również Ibrahim i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu, skargi nr 50541/08 et al., 13 września 2016 r., Nota informacyjna nr 199[2])
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
[1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).
[2] Tekst w języku polskim jest dostępny na stronie: