© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 213

Grudzień 2017 r.

Lopes de Sousa Fernandes p. Portugalii [Wielka Izba]

– skarga nr 56080/13

Wyrok z 19.12.2017 r. [Wielka Izba]

Art. 2

Obowiązki pozytywne

Art. 2 ust. 1

Życie

Rzekome zaniedbanie medyczne skutkujące śmiercią pacjenta: brak naruszenia

Skuteczne śledztwo

Brak przeprowadzenia odpowiedniego dochodzenia w rozsądnym terminie w sprawie śmierci wynikającej z podejrzewanego zaniedbania medycznego: naruszenie

Fakty – W listopadzie 1997 r., po operacji usunięcia polipów nosa, u męża skarżącej rozwinęło się bakteryjne zapalenie opon mózgowych, które zostało wykryte dopiero po dwóch dniach od wypisania go ze szpitala. Był on ponownie kilkakrotnie przyjmowany do szpitala w związku z ostrym bólem brzucha i biegunką. Zmarł trzy miesiące po operacji z powodu skutków posocznicy wywołanej zapaleniem otrzewnej i perforacją przewodu pokarmowego.

W 1998 r. skarżąca napisała skargę do władz, stwierdzając, że nie otrzymała od szpitali odpowiedzi wyjaśniającej nagłe pogorszenie zdrowia i śmierć jej męża. W odpowiedzi na jej list Generalny Inspektor ds. Zdrowia wszczął dochodzenie i ostatecznie w 2006 r. nakazał wszczęcie postępowania dyscyplinarnego przeciwko jednemu z lekarzy; postępowanie to zostało jednak zawieszone na czas trwania postępowania karnego, które zostało wszczęte w 2002 r. Postępowanie karne zakończyło się w 2009 r. uniewinnieniem lekarza od zarzutu zabójstwa przez rażące zaniedbanie. W odrębnym postępowaniu okręgowa rada dyscyplinarna Stowarzyszenia Medycznego postanowiła nie podejmować dalszych działań, stwierdziwszy brak dowodów niewłaściwego postępowania lub zaniedbania medycznego. Powództwo cywilne o odszkodowanie wszczęte przez skarżącą w 2003 r. zostało wreszcie oddalone wyrokiem z 2012 r., który został ostatecznie podtrzymany przez Naczelny Sąd Administracyjny w 2013 r.

W postępowaniu na podstawie Konwencji [o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności] skarżąca skarżyła się na podstawie art. 2 na śmierć jej męża w szpitalu na skutek infekcji nabytej w szpitalu oraz braku staranności i zaniedbania medycznego. Skarżyła się ponadto, że organy dyscyplinarne, karne i cywilne, do których się zwróciła, nie wyjaśniły dokładnej przyczyny nagłego pogorszenia się stanu zdrowia jej męża. Przedmiotem jej skargi były także długość i wynik postępowań krajowych.

Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2015 r. Izba Trybunału orzekła pięcioma głosami do dwóch, że doszło do naruszenia art. 2 Konwencji (prawo do życia) w jego aspekcie materialnym, oraz stwierdziła jednomyślnie naruszenie art. 2 w jego aspekcie proceduralnym.

Prawo – Art. 2

(a) Aspekt materialny:

Po zbadaniu swego wcześniejszego orzecznictwa w sprawach dotyczących zaniedbań medycznych Trybunał uznał za konieczne wyjaśnić swoje podejście w następujący sposób.

W kontekście zarzutów zaniedbania medycznego materialne obowiązki pozytywne Państwa odnoszące się do leczenia ograniczone są do obowiązku uregulowania, czyli obowiązku wprowadzenia skutecznych ram regulacyjnych zobowiązujących szpitale – tak prywatne, jak i publiczne – do przyjęcia odpowiednich środków w celu ochrony życia pacjentów.

Nawet w przypadkach, w których zaniedbanie medyczne jest ustalonym faktem, Trybunał co do zasady stwierdza naruszenie materialne art. 2 tylko wówczas, gdy właściwe ramy regulacyjne nie zapewniały odpowiedniej ochrony życia pacjenta. Jeśli Układające się Państwo wzięło należycie pod uwagę konieczność zapewnienia wysokich standardów zawodowych personelu służby zdrowia oraz ochrony życia pacjentów, sprawy takie jak błąd w ocenie po stronie pracownika służby zdrowia lub zaniedbania w zakresie koordynacji leczenia danego pacjenta między personelem służby zdrowia nie mogą same w sobie być uznane za wystarczające do pociągnięcia Układającego się Państwa do odpowiedzialności z punktu widzenia jego pozytywnych obowiązków ochrony życia na podstawie art. 2 Konwencji.

Pytanie, czy doszło do zaniechań ze strony Państwa w zakresie jego obowiązków regulacyjnych, wymaga skonkretyzowanej, a nie abstrakcyjnej oceny zarzucanych braków. W tym względzie zadaniem Trybunału nie jest co do zasady dokonywanie kontroli właściwego prawa i praktyki in abstracto, ale raczej ustalenie, czy sposób, w jaki zostały one zastosowane wobec skarżącego lub miały na niego wpływ, powodował naruszenie Konwencji. A zatem fakt, że ramy regulacyjne mogą być pod pewnym względem niedostateczne, nie jest sam w sobie wystarczający do podniesienia sprawy na gruncie art. 2. Należy wykazać, że niedociągnięcia te działały na szkodę pacjenta.

Należy ponadto podkreślić, że obowiązek regulacyjny Państw musi być rozumiany w szerszym znaczeniu obejmującym obowiązek zapewnienia skutecznego funkcjonowania tych ram regulacyjnych. Obowiązki regulacyjne obejmują zatem środki konieczne do zapewnienia ich wdrożenia, w tym nadzór i egzekwowanie.

W oparciu o to szersze rozumienie obowiązku Państw zapewnienia ram regulacyjnych Trybunał przyjął, że odpowiedzialność Państwa na podstawie materialnego aspektu art. 2 Konwencji może odnosić się do czynów i zaniechań podmiotów świadczących opiekę zdrowotną w bardzo wyjątkowych okolicznościach opisanych w pkt (a) i (b) poniżej, a mianowicie:

(a) w przypadku, gdy zagrożenie życia danego pacjenta stwarzane jest w sposób świadomy poprzez odmowę dostępu do ratującego życie leczenia w nagłych wypadkach; wyjątek ten nie rozciąga się na okoliczności, w których uznaje się, że pacjent został poddany niewystarczającemu, nieprawidłowemu lub opóźnionemu leczeniu;

(b) w przypadku, gdy na skutek dysfunkcji o charakterze systemowym lub strukturalnym w świadczeniach szpitalnych pacjent został pozbawiony dostępu do ratującego życie leczenia w nagłych wypadkach, a władze wiedziały lub powinny były wiedzieć o tym zagrożeniu i nie podjęły koniecznych środków w celu zapobieżenia temu zagrożeniu, narażając w ten sposób życie pacjentów, w tym danego pacjenta.

Trybunał był świadom, że w oparciu o fakty może być niekiedy trudno odróżnić przypadki zwykłego zaniedbania medycznego od przypadków, w których doszło do odmowy dostępu do ratującego życie leczenia w nagłych wypadkach, zwłaszcza że może występować grupa czynników przyczyniających się do śmierci pacjenta. Aby sprawa zaliczała się do tej drugiej kategorii, muszą zostać łącznie spełnione następujące przesłanki: (i) czyny i zaniedbania podmiotów świadczących opiekę zdrowotną muszą wykraczać poza zwykły błąd lub zaniedbanie medyczne, a mianowicie podmioty świadczące opiekę zdrowotną odmawiają pacjentowi leczenia w wypadkach nagłych z naruszeniem swych obowiązków zawodowych mimo pełnej świadomości, że życie pacjenta będzie zagrożone w razie nieudzielenia tego leczenia; (ii) aby dana dysfunkcja mogła być przypisana władzom krajowym, musi istnieć możliwość jej obiektywnego i rzeczywistego zakwalifikowania jako dysfunkcji systemowej lub strukturalnej, nie wystarczy natomiast, gdy obejmuje ona jedynie jednostkowe przypadki, których dysfunkcjonalność polega na tym, że coś nie wyszło lub źle funkcjonowało; (iii) musi zachodzić związek między zarzucaną dysfunkcją a szkodą poniesioną przez pacjenta; oraz (iv) przedmiotowa dysfunkcja musiała wynikać z niewypełnienia przez Państwo obowiązku zapewnienia ram regulacyjnych w szerszym znaczeniu wskazanym powyżej.

***

Trybunał stwierdził na podstawie faktów sprawy, że nie było wystarczających dowodów (i) odmowy udzielenia opieki medycznej, (ii) dysfunkcji systemowej lub strukturalnej dotykającej szpitali, w których mąż skarżącej był leczony, lub (iii) przewinienia po stronie personelu służby zdrowia wykraczającego poza zwykły błąd lub zaniedbanie medyczne, lub niewypełnienia przez personel służby zdrowia obowiązków zawodowych w zakresie udzielania leczenia w nagłych wypadkach. Sprawa dotyczyła zatem zarzutów zaniedbania medycznego, co oznacza, że materialne obowiązki pozytywne Portugalii ograniczały się do stworzenia odpowiednich ram regulacyjnych zobowiązujących szpitale - tak prywatne jak i publiczne - do przyjęcia odpowiednich środków w celu ochrony życia pacjentów. Mając na względzie szczegółowe regulacje i standardy przewidziane w prawie krajowym i praktyce pozwanego Państwa w badanej dziedzinie, Trybunał uznał, że właściwe ramy regulacyjne nie wykazywały żadnych braków po stronie Państwa w zakresie obowiązku ochrony prawa do życia męża skarżącej.

Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (piętnastoma głosami do dwóch).

(b) Aspekt proceduralny: Wielka Izba przypomniała, że w kontekście opieki medycznej z art. 2 wynika m.in. obowiązek proceduralny zakończenia postępowania w rozsądnym terminie. Oprócz troski o poszanowanie praw zawartych w art. 2 w każdym jednostkowym przypadku, szybkie zbadanie spraw dotyczących zaniedbań medycznych w warunkach szpitalnych jest istotne również dla bezpieczeństwa wszystkich osób korzystających ze świadczeń opieki zdrowotnej. Długość wszystkich trzech postępowań krajowych w sprawie skarżącej (dyscyplinarnych, karnych i cywilnych) nie była rozsądna.

Ponadto nie można uznać, że zakres śledztwa obejmującego zawiłe kwestie związane z kontekstem medycznym może ograniczać się jedynie do [ustalenia] czasu i bezpośredniej przyczyny śmierci osoby w celu zrealizowania obowiązków proceduralnych wynikających z art. 2. W przypadku, gdy prima facie możliwe do obrony jest twierdzenie, że ciąg zdarzeń mógł zostać wywołany rzekomo niedbałym działaniem, które mogło się przyczynić do śmierci pacjenta, a zwłaszcza gdy w grę wchodzi zarzut zakażenia nabytego w szpitalu, można oczekiwać od władz przeprowadzenia całościowego badania sprawy. W obecnej sprawie takiego badania nie przeprowadzono. Sądy krajowe – zamiast dokonać całościowej oceny – potraktowały ciąg zdarzeń w tej sprawie jako następujące po sobie przypadki medyczne, nie zwracając szczególnej uwagi na to, jak mogły być one ze sobą powiązane.

W podsumowaniu, system krajowy rozpatrywany jako całość, stojąc w obliczu umotywowanego zarzutu zaniedbania medycznego skutkującego śmiercią męża skarżącej, nie udzielił adekwatnej odpowiedzi w rozsądnym terminie zgodnie z obowiązkiem Państwa wynikającym z art. 2.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).

Art. 41: 23 000 EUR tytułem szkody niematerialnej; roszczenie w odniesieniu do szkody materialnej oddalone.

(Zobacz również rozdział na temat „Odpowiedzialności personelu służby zdrowia” w zestawieniu tematycznym pt. Zdrowie).

Click here for the Case-Law Information Notes