© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 206

Kwiecień 2017 r.

Tagayeva i Inni p. Rosji – skargi nr 26562/07, 14755/08, 49339/08 et al.

Wyrok z 13.04.2017 r. [Pierwsza Sekcja]

Art. 2

Obowiązki pozytywne

Art. 2 ust. 1

Skuteczne śledztwo

Art. 2 ust. 2

Użycie siły

Naruszenie obowiązków Państwa ochrony życia podczas kryzysowej sytuacji związanej z wzięciem zakładników w Biesłanie w 2004 r. oraz brak skutecznego śledztwa: naruszenia

Art. 13

Skuteczny środek odwoławczy

Szczególne znaczenie odszkodowania i dostępu do informacji na podstawie art. 13: brak naruszenia

Art. 46

Art. 46 ust. 2

Wykonanie wyroku

Środki indywidualne

Środki generalne

Pozwane Państwo zobowiązane do podjęcia środków celem zapewnienia odpowiednich ram prawnych dla użycia śmiercionośnej siły w czasie operacji bezpieczeństwa

Fakty – Sprawa wynikła z ataku terrorystycznego na szkołę w Biesłanie, w Północnej Osetii (Rosja) we wrześniu 2004 r., który skutkował śmiercią ok. 334 cywilów, w tym 186 dzieci, którzy zostali wzięci jako zakładnicy. 1 września 2004 r., krótko po godz. 9.00 rano, grupa ciężko uzbrojonych terrorystów wkroczyła na dziedziniec szkoły podczas tradycyjnej ceremonii rozpoczęcia roku szkolnego i zmusiła ponad 1 100 osób obecnych do wejścia na salę gimnastyczną, znajdującą się na parterze, gdzie następnie rozmieścili ładunki wybuchowe. Ok. 16 mężczyzn zakładników zostało zabitych później tego dnia. W dniu 3 września salą gimnastyczną, gdzie trzymani byli zakładnicy, wstrząsnęły trzy eksplozje, powodując wiele ofiar – w trakcie samych wybuchów lub z powodu pożaru, który wybuchł, lub na skutek postrzelenia w trakcie próby ucieczki. Siły państwowe przypuściły wówczas szturm na budynek. Przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka skarżący zarzucali naruszenia art. 2 [Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności] w odniesieniu do pozytywnych obowiązków ochrony życia i śledztwa, planowania oraz kontroli operacji oraz użycia śmiercionośnej siły.

Prawo – Art. 2

(a) Pozytywny obowiązek zapobieżenia zagrożeniu życia – Co najmniej kilka dni wcześniej władze miały wystarczająco konkretne informacje na temat planowanego na tym terenie ataku terrorystycznego wymierzonego w placówkę edukacyjną w dniu 1 września. Informacje wywiadowcze porównywały zagrożenie do wcześniejszych dużych ataków podjętych przez czeczeńskich separatystów, które skutkowały znacznymi ofiarami. Groźba tego rodzaju wskazywała wyraźnie na istnienie rzeczywistego i natychmiastowego zagrożenia dla ludności będącej potencjalnym celem ataku. Władze sprawowały w stopniu wystarczającym kontrolę nad sytuacją i można było od nich zasadnie oczekiwać podjęcia środków będących w ich mocy, mogących w uzasadnionym stopniu doprowadzić do uniknięcia lub przynajmniej ograniczenia tego zagrożenia. Choć pewne kroki zostały podjęte, generalnie można uznać, że środki prewencyjne były nieodpowiednie. Terroryści byli w stanie z powodzeniem zebrać się, przygotować, podróżować i zająć swój cel, nie napotykając na drodze jakichkolwiek profilaktycznych środków bezpieczeństwa. Nie było jednej struktury odpowiednio wysokiego szczebla, która byłaby odpowiedzialna za zarządzanie sytuacją, ewaluację i alokację środków, za stworzenie ochrony dla zagrożonej grupy, za skuteczne powstrzymanie zagrożenia oraz komunikację z grupami terenowymi. Władze rosyjskie zaniechały podjęcia środków, które – rozsądnie oceniając – mogły były zapobiec lub zminimalizować znane zagrożenie.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).

(b) Obowiązek proceduralny – Przyczyna śmierci większości ofiar została ustalona jedynie na podstawie zewnętrznych oględzin ciała. Nie przeprowadzono dalszych badań, na przykład, by zlokalizować, wydobyć i porównać zewnętrzne przedmioty, takie jak fragmenty metalu, odłamki lub kule. Krewni osób, które straciły życie w szkole, kilkakrotnie wnioskowali o przeprowadzenie ekshumacji ciał ofiar i wykonanie dodatkowych badań w celu wypracowania bardziej szczegółowych wniosków dotyczących przyczyn ich śmierci, żaden z takich wniosków nie został jednak uwzględniony. Jedna trzecia ofiar zmarła z powodów, których nie można było ustalić w sposób pewny z uwagi na rozległe oparzenia. Tak duża proporcja przypadków niewyjaśnionej śmierci wydaje się uderzająca. Położenie ciał zakładników w szkole nie zostało oznaczone ani zarejestrowane w jakikolwiek precyzyjny sposób. Brak tak podstawowej informacji jak miejsce śmierci ofiar przyczynił się do niejasności co do okoliczności, w których nastąpiła ich śmierć. Zindywidualizowany opis ich położenia i dokładniejsze zbadanie szczątków mogło posłużyć za punkt wyjścia do wyciągnięcia wielu istotnych wniosków w trakcie śledztwa. Brak ustalenia informacji stanowiących podstawę do dalszej analizy stanowiło poważne naruszenie wymogów skutecznego śledztwa.

Nie zdołano w ramach śledztwa odpowiednio zabezpieczyć, zebrać i zarejestrować dowodów w budynku szkolnym. Skutkowało to tym, że sporządzony raport był niekompletny w wielu istotnych aspektach. Istniał wiarygodny materiał dowodowy wskazujący na użycie przez funkcjonariuszy broni ogólnego rażenia w czasie pierwszych godzin szturmu. Dowody te nie zostały w pełni ocenione w trakcie śledztwa. Brak obiektywnej i bezstronnej informacji na temat użycia takiej broni stanowił główne niedociągnięcie śledztwa w wyjaśnieniu kluczowego aspektu wydarzeń i w stworzeniu podstawy do wyciągania wniosków na temat ogólnie działań władz i indywidulanej odpowiedzialności. Wniosek śledztwa, że nikt spośród zakładników nie został ranny lub zabity przez użycie śmiercionośnej siły przez funkcjonariuszy jest nie do utrzymania. W powiązaniu z niekompletnym materiałem dowodowym z zakresu medycyny sądowej na temat przyczyn śmierci i obrażeń, niedostatecznym zabezpieczeniem i zebraniem właściwych dowodów z miejsca wydarzeń, wszelkie wnioski dotyczące odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy w tym zakresie pozbawione były obiektywnych podstaw, a zatem były nieodpowiednie.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).

(c) Planowanie i kontrola operacji – Brak jednej koordynującej jednostki mającej za zadanie centralne zarządzanie zagrożeniem, planowanie, przydzielanie środków i wymianę informacji z zespołami terenowymi, przyczynił się do braku podjęcia uzasadnionych kroków, które mogły były zapobiec lub zminimalizować zagrożenie, przed jego urzeczywistnieniem. Brak koordynacji pojawił się ponownie podczas kolejnych etapów reakcji władz. Kierownictwo oraz skład jednostki, która była odpowiedzialna za zarządzanie kryzysem, zostały oficjalnie określone po ok. 30 godzinach od jego rozpoczęcia. Nie wyjaśniono, dlaczego doszło do tak znacznej zwłoki w powołaniu kluczowej jednostki, która miała przygotować oraz koordynować działania w reakcji na wzięcie zakładników. Nawet gdy jednostka ta została już powołana, jej struktura nie było przestrzegana. Brak formalnego kierownictwa operacji skutkował poważnymi wadami w procesie decyzyjnym i koordynacji z innymi właściwymi organami. Plan operacji ratunkowej został przygotowany i przekazany do zainteresowanych służb dopiero dwa i pół dnia od rozpoczęcia kryzysu. Nie przewidziano odpowiednich możliwości przeprowadzenia badań z zakresu medycyny sądowej, przechowywania ciał i sprzętu do przeprowadzania sekcji zwłok. Niejasne jest, kiedy i jak podejmowane i przekazywane były do głównych partnerów najważniejsze decyzje, ani kto je podejmował.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (pięcioma głosami do dwóch).

(d) Użycie śmiercionośnej siły – Ogólnie rzecz biorąc, z dowodów wynika prima facie twierdzenie, że funkcjonariusze użyli broni ogólnego rażenia w chwili, gdy terroryści i zakładnicy byli przemieszani. Dowody te w połączeniu z brakiem odpowiedniego rozpoznania przyczyn śmierci i okoliczności użycia broni mogą prowadzić do pewnych domniemań. Pomimo braku pewności w odniesieniu do poszczególnych osób, znane elementy sprawy pozwoliły na wyciągnięcie przez Trybunał wniosku, że użycie śmiercionośnej siły przez funkcjonariuszy przyczyniło się, w pewnym stopniu, do ofiar wśród zakładników. Po pierwszych eksplozjach w sali gimnastycznej i otwarciu przez terrorystów ognia do uciekających zakładników, ryzyko strat ludzkich na masową skalę stało się rzeczywiste, a władze nie miały innego wyjścia niż przeprowadzić interwencję z użyciem siły. Decyzja o posłużeniu się siłą przez funkcjonariuszy była w tych okolicznościach uzasadniona.

Dowództwo operacyjne powinno być w stanie podejmować szybkie i trudne decyzje co do zastosowania środków i metod w celu jak najszybszego wyeliminowania zagrożenia stwarzanego przez terrorystów. Oprócz zagrożenia stwarzanego przez terrorystów dowódcy musieli uwzględnić również życie ponad 1000 osób trzymanych jako zakładnicy, w tym setek dzieci. Poważne ryzyko związane z użyciem broni o ogólnym rażeniu w takich okolicznościach powinno było być oczywiste dla każdej osoby podejmującej takie decyzje. Wszystkie istotne czynniki powinny były zostać rozważone i starannie przeanalizowane z wyprzedzeniem, a użycie takiej broni, jeśli byłoby niemożliwe do uniknięcia w tych okolicznościach, powinno było podlegać ścisłemu nadzorowi i kontroli na wszystkich etapach, tak by zminimalizować zagrożenie dla zakładników. Siły bezpieczeństwa wykorzystały szeroki arsenał broni, a część z niej była niezwykle silna i zdolna spowodować dotkliwe obrażenia bez rozróżnienia zarówno u terrorystów, jak i zakładników.

Głównym celem operacji powinna być ochrona życia osób przed bezprawną przemocą. Masowe użycie broni o ogólnym rażeniu stało w rażącej sprzeczności z tym celem i nie może być uznane za zgodne ze standardem staranności będącym warunkiem tego typu operacji wiążącej się z użyciem śmiercionośnej siły przez funkcjonariuszy. Takie użycie materiałów wybuchowych i broni o ogólnym rażeniu, z którym wiązało się zagrożenie dla życia ludzkiego, nie może być uznane za absolutnie konieczne w tych okolicznościach.

Ponadto, krajowe ramy prawne nie określały najistotniejszych zasad i ograniczeń w przedmiocie użycia siły w ramach zgodnych z prawem operacji antyterrorystycznych, w tym prawnego obowiązku ochrony życia każdej osoby, czego wymaga Konwencja. W połączeniu z szerokim immunitetem w odniesieniu do wszelkich szkód wyrządzonych w trakcie operacji antyterrorystycznych, sytuacja ta skutkowała powstaniem groźnej luki w uregulowaniach dotyczących sytuacji możliwego pozbawienia życia. Rosja nie ustanowiła ram systemu odpowiednich i skutecznych zabezpieczeń przed arbitralnością i nadużyciem siły.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (pięcioma głosami do dwóch).

Art. 13: Wszyscy skarżący otrzymali odszkodowanie od państwa jako ofiary ataku terrorystycznego. Decyzja władz, by przyznawać odszkodowanie w oparciu o stopień odniesionej szkody, niezależnie od wyniku śledztwa, wydaje się brać pod uwagę interesy ofiar, jest zatem uzasadniona. Podjęto wysiłki, by uczcić żałobę i pomóc całej społeczności Biesłanu w odbudowaniu się po tych tragicznych wydarzeniach. Działania te należy postrzegać jako część środków generalnych mających służyć wszystkim, którzy zostali dotknięci tymi wydarzeniami.

Poza mechanizmami kompensacyjnymi, szczególne znaczenie w świetle art. 13 miał dostęp do informacji dla ofiar zarzucanych naruszeń, a przez to ustalenie prawdy, jak też zapewnienie sprawiedliwości i zapobieżenie bezkarności sprawców. Oprócz śledztwa w sprawie ataku terrorystycznego, prowadzonych było szereg innych postępowań. Proces jedynego terrorysty, który przeżył, doprowadził do jego skazania i dożywotniego pozbawienia wolności. Dwa postępowania karne wobec policjantów skutkowały postawieniem im zarzutów i osądzeniem. Członkowie komisji parlamentarnych Parlamentu Osetii Północnej i Dumy Państwowej przeprowadzili zaś szerokie i szczegółowe badanie wydarzeń. Ich raporty odgrywały istotną rolę w zebraniu, zorganizowaniu i analizowaniu rozproszonej informacji na temat okoliczności użycia śmiercionośnej broni przez funkcjonariuszy i zapewniły dostęp skarżących oraz szerokiej opinii publicznej do wiedzy na temat aspektów poważnych naruszeń praw człowieka, które w przeciwnym razie pozostałyby niedostępne. W tym sensie, ich praca może być uznana za aspekt skutecznych środków odwoławczych mających na celu zebranie wiedzy niezbędnej do wyjaśnienia faktów, odrębnych od obowiązków proceduralnych Państwa na podstawie art. 2 i 3 Konwencji.

Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (sześcioma głosami do jednego).

Art. 46: Trybunał wskazał różne środki zarówno generalne, jak i indywidualne, jakie należy podjąć na podstawie art. 46, w tym dalsze pozasądowe metody zbierania informacji i ustalania prawdy, publiczne przyznanie i potępienie naruszeń prawa do życia w trakcie operacji bezpieczeństwa, większe upowszechnienie informacji oraz lepsze szkolenie policji, personelu sił wojskowych i sił bezpieczeństwa w celu zapewnienia ścisłego przestrzegania właściwych międzynarodowych standardów prawnych. Należy również zapobiec podobnym naruszeniom w przyszłości za pomocą odpowiednich ram prawnych, zwłaszcza poprzez zapewnienie odpowiednich krajowych instrumentów prawnych odnoszących się do operacji bezpieczeństwa na masową skalę oraz mechanizmów regulujących współpracę między władzami wojskowymi, bezpieczeństwa i cywilnymi w takich okolicznościach, a także poprzez wprowadzenie jednoznacznych regulacji dotyczących zasad i ograniczeń użycia śmiercionośnej siły w czasie operacji bezpieczeństwa, odzwierciedlających obowiązujące standardy międzynarodowe.

Art. 41: Zasądzenie kwot od 3 000 EUR do 50 000 EUR w odniesieniu do każdego skarżącego tytułem szkody niemajątkowej; oddalone roszczenia z tytułu szkody majątkowej.

(Zobacz również Finogenov i Inni p. Rosji, skarga nr 18299/03 i 27311/03, 20 grudnia 2011 r., Nota informacyjna nt. orzecznictwa nr 147; a także, bardziej ogólnie, Zestawienie tematyczne na temat Prawa do życia)

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa