© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 196

Maj 2016 r.

D.L. p. Bułgarii, skarga nr 7472/14

Wyrok z 19.05.2016 r. [Sekcja V]

Art. 5

Art. 5 ust. 1 lit. d

Nieletni

Umieszczenia nieletniej w zamkniętej szkole z internatem z uwagi na zachowanie antyspołeczne i ryzyko zaangażowania się przez nią w prostytucję: brak naruszenia

Art. 5 ust. 4

Kontrola legalności pozbawienia wolności

Prawo odwołania się do sądu

Brak bezpośredniego dostępu do okresowej kontroli sądowej umieszczenia zagrożonego nieletniego w zamkniętej szkole z internatem: naruszenie

Art. 8

Art. 8 ust. 1

Poszanowanie korespondencji

Blankietowe i masowe nadzorowanie korespondencji i rozmów telefonicznych nieletnich umieszczonych w zamkniętej szkole z internatem: naruszenie

Fakty – W sierpniu 2012 r., gdy miała 13 lat, skarżąca została umieszczona przez służby społeczne w otwartej placówce edukacyjnej (uczęszczając do szkoły na zewnątrz) na wniosek jej matki, która była zaniepokojona, że spotyka się ona z mężczyznami notowanymi przez Policję, i która uważała, że nie jest w stanie opiekować się swoją córką. Skarżąca, która była nieświadoma powagi swojej sytuacji, zachowywała się agresywnie wobec personelu, uciekła kilkakrotnie i rzekomo zaczęła skłaniać się ku prostytucji. Jako że umieszczenie jej w otwartej placówce zakończyło się niepowodzeniem, w 2013 r. sąd umieścił ją w zamkniętej placówce wychowawczej na podstawie ustawy o antyspołecznych zachowaniach osób młodocianych. Czas trwania tego środka nie został sprecyzowany, ale zgodnie z prawem mógł sięgać trzech lat. Skarżąca podjęła następnie wiele prób popełnienia samobójstwa, niekiedy w towarzystwie innych dziewcząt z ośrodka.

Skarga, badana na podstawie art. 5 Konwencji, dotyczyła domniemanego braku celów wychowawczych wdrożonego systemu oraz braku okresowej kontroli stosowanego środka. Skarżąca skarżyła się również na gruncie art. 8 na reżim stosowany w ośrodku w odniesieniu do kontaktów ze światem zewnętrznym: choć co prawda mogła przyjmować wizyty i wracać do domu na czas wakacji szkolnych, jej korespondencja oraz rozmowy telefoniczne podlegały w sposób blankietowy systemowi zgody i monitoringu ze strony personelu.

Prawo

Art. 5 ust. 1 lit. a i d: Umieszczenie w tego typu ośrodku dla nieletnich stanowiło w istocie pozbawienie wolności, mając na uwadze, w szczególności, system stałego monitoringu i uzależnienie możliwości opuszczania go od uprzedniego zezwolenia, a także długość umieszczenia*.

Pierwszy aspekt art. 5 ust. 1 lit. d upoważnia do pozbawienia nieletniego wolności w jego interesie niezależnie od tego, czy jest on podejrzany o popełnienie przestępstwa, czy też po prostu jest dzieckiem narażonym „na ryzyko”**. Jako że skarżąca nie osiągnęła pełnoletniości, jedyną istotną tu kwestią jest, na ile celem zastosowanego środka był rzeczywiście „nadzór wychowawczy”. Wniosek, do jakiego dojdzie następnie Trybunał, zwolni go z badania, czy pozbawienie wolności mogło być uzasadnione na gruncie art. 5 ust. 1 lit. a.

(a) Zgodność z prawem – W obecnej sprawie decyzja o umieszczeniu skarżącej została podjęta zgodnie z ustawą o antyspołecznych zachowaniach osób młodocianych. Władze krajowe uzasadniły potrzebę umieszczenia skarżącej zagrożeniem, że może się ona uwikłać w prostytucję, a także brakiem współpracy z jej strony, jej agresywnym zachowaniem oraz próbami ucieczki.

Zważywszy że z historycznego punktu widzenia ustawa o antyspołecznych zachowaniach osób młodocianych oparta była raczej na filozofii „karania” niż „chronienia”, ustawa ta mogła być postrzegana jako przestarzała, a także nie zawierała wyczerpującej listy czynów uznawanych za „antyspołeczne”. Jednakże, w świetle ugruntowanej praktyki orzeczniczej, prostytucja i ucieczki były uznawane za czyny antyspołeczne mogące uzasadniać środki wychowawcze, w szczególności umieszczenie w specjalistycznym ośrodku. Środek ten był zatem przewidywalny.

(b) Cel wychowawczy – Państwu należy przyznać pewien margines oceny w odniesieniu do wdrażania systemu pedagogicznego i wychowawczego.

W obecnej sprawie Trybunał nie mógł nie zauważyć, że skarżąca była w stanie kontynuować naukę szkolną, że podjęto zindywidualizowane starania, by spróbować ograniczyć jej trudności szkolne, że otrzymała ona stopień umożliwiający promocję, a także, wreszcie, że była ona w stanie uzyskać kwalifikacje zawodowe umożliwiające jej myślenie o powrocie do społeczeństwa.

Czynniki te są wystarczające, by uznać, że nie można oskarżać Państwa o brak wypełnienia obowiązku zapewnienia, by środek w postaci umieszczenia miał cel wychowawczy.

(c) Proporcjonalność – W przypadku, gdy pozbawienie wolności dotyczy nieletniego, istotnym kryterium jego proporcjonalności jest, by decyzja o jego zastosowaniu miała miejsce w ostateczności, w najlepszym interesie dziecka***, a także by jej celem było zapobieżenie poważnym zagrożeniom dla rozwoju dziecka.

Ustawodawstwo bułgarskie przewidywało szerokie spektrum środków wychowawczych w celu zaradzenia antyspołecznym zachowaniom młodocianych. Najsurowszy z nich – umieszczenie w placówce wychowawczej – mógł być stosowany jedynie w ostateczności.

W obecnej sprawie wobec skarżącej stosowano już w przeszłości środki wychowawcze, w tym mniej surowe. Sądy przesłuchały wszystkie zainteresowane strony – matkę skarżącej, która stawiła się na rozprawie i nie wnioskowała o zwolnienie z obowiązku składania zeznań przed sądem – i uznały, że brak już było rzeczywistych alternatyw wobec umieszczenia w instytucji wychowawczej. Choć uzasadnienie może się wydawać zwięzłe, postanowienia sądów w sposób wyraźny odzwierciedlały oświadczenia dwóch pracowników społecznych, którzy bezpośrednio odpowiadali za skarżącą w otwartym ośrodku, gdzie ją pierwotnie umieszczono. Brak było podstaw do podważenia ich wniosków.

Podsumowując, przedmiotowy środek w postaci umieszczenia nie miał charakteru karnego, ale stanowił część z szeregu podejmowanych prób w celu umieszczenia skarżącej w nadzorowanym środowisku wychowawczym umożliwiającym jej kontynuowanie nauki szkolnej. Należy tu podkreślić, że chronienie nieletnich, a – tam gdzie to ma zastosowanie – zabieranie ich ze szkodliwego środowiska, stanowi pozytywny obowiązek Państwa.

Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (sześcioma głosów do jednego).

Art. 5 ust. 4: Choć na wstępie miała miejsce kontrola potrzeby zastosowania tego środka, stanowiąca element postanowienia sądu w sprawie zarządzenia umieszczenia, środek ten został zarządzony na czas nieokreślony, który na podstawie mającego zastosowanie ustawodawstwa mógł sięgać trzech lat. Ponadto, skoro został zarządzony w celach wychowawczych, by skorygować uznawane za antyspołeczne zachowanie skarżącej, potrzeba jego stosowania mogła zależeć od tego, jak jej zachowanie ewoluowało w czasie. Z tego względu powinna być zapewniona skarżącej regularna sądowa kontrola postanowienia o jej umieszczeniu, przeprowadzana automatycznie w rozsądnych odstępach czasu, a także na jej wniosek.

Jednakże, mające zastosowanie ustawodawstwo nie upoważniało nieletnich umieszczonych w zamkniętej instytucji wychowawczej do złożenia wniosku do sądów o kontrolę ich pozbawienia wolności. Brak też było odpowiedniej, regularnej i automatycznej kontroli na gruncie prawa krajowego.

W odniesieniu do możliwości spowodowania sądowej kontroli środka w postaci umieszczenia na wniosek lokalnej komisji, nie można uznać, że skarżąca miała do dyspozycji „dostępny” środek w rozumieniu art. 5 ust. 4. Przedmiotowa komisja miała uprawnienie o charakterze uznaniowym do oceny sytuacji osoby przed podjęciem decyzji o wystąpieniu bądź braku wystąpienia o kontrolę sądów; nie była ona związana wnioskiem złożonym przez zainteresowanego nieletniego.

W związku z powyższym, skarżąca nie miała odpowiedniej możliwości wnioskowania o kontrolę środka zgodnie z rozwojem jej sytuacji.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).

Art. 8: Margines oceny przyznany władzom w odniesieniu do monitorowania korespondencji i rozmów telefonicznych nieletnich umieszczonych w zamkniętej instytucji w celach wychowawczych jest węższy niż w odniesieniu do monitorowania więźniów, którzy popełnili przestępstwo: ograniczenia powinny być możliwie najłagodniejsze.

Należy podjąć wszystkie możliwe kroki, by umożliwić nieletnim umieszczonym w instytucji utrzymywanie wystarczającego kontaktu ze światem zewnętrznym, jako że stanowi to integralną część ich prawa do traktowania z godnością i jest absolutnie kluczowe w przygotowaniu ich do powrotu do społeczeństwa****. W tym samym stopniu ma to zastosowanie do wizyt, jak i korespondencji oraz rozmów telefonicznych.

Wewnętrzne regulacje przedmiotowej instytucji wychowawczej pozwalały władzom tej instytucji na całkowitą uznaniowość w monitorowaniu wszelkiej korespondencji mieszkańców, bez rozróżniania, z kim osoby te korespondowały, długości tego środka ani też jego uzasadnienia. Nawet korespondencja z prawnikiem lub organizacjami pozarządowymi zajmującymi się ochroną praw dziecka podlegała środkom o charakterze ogólnego monitoringu.

Podobnie też, system monitoringu nałożony na mieszkańców chcących porozumiewać się telefonicznie z osobami z zewnątrz nie czynił żadnych różnic, czy chodziło, na przykład, o członków rodziny, przedstawicieli organizacji ds. ochrony praw dziecka lub inne kategorie osób, i nie opierał się na jakiejkolwiek zindywidualizowanej analizie wchodzących w grę zagrożeń.

W opinii Trybunału, automatyczne monitorowanie korespondencji i rozmów telefonicznych, które stanowiło środek o charakterze blankietowym, stosowanym bez różnicy, o jaki rodzaj komunikacji chodziło, nie może być uznany za konieczny w społeczeństwie demokratycznym.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).

Art. 41: 4.000 euro z tytułu szkody niemajątkowej.

* Zobacz A. i Inni p. Bułgarii, skarga nr 51776/08, 29 listopada 2011 r.

** Zobacz niedawną sprawę Blokhin p. Rosji [Wielka Izba], skarga nr 47152/06, 23 marca 2016 r., Nota informacyjna nr 194.

*** Trybunał odniósł się tu do Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka.

**** Trybunał odniósł się tu do Reguł Narodów Zjednoczonych dotyczących Ochrony Nieletnich (“Reguł Hawańskich”).

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa