© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 194

Marzec 2016 r.

Blokhin p. Rosji [Wielka Izba] – skarga nr 47152/06

Wyrok z 23.03.2016 r. [Wielka Izba]

art. 5

art. 5 ust. 1 lit. d

Nadzór wychowawczy

Umieszczenie nieletniego na 30 dni w ośrodku zatrzymania dla młodocianych sprawców czynów zabronionych w celu „skorygowania jego zachowania”: naruszenie

art. 3

Poniżające traktowanie

Nieludzkie traktowanie

Brak zapewnienia odpowiedniej opieki medycznej dla nieletniego w czasie pozbawienia wolności mającego na celu „skorygowanie jego zachowania”: naruszenie

art. 6

Postępowanie karne

art. 6 ust. 1

Oskarżenie w sprawie karnej

Postępowanie prowadzące do umieszczenia nieletniego w ośrodku zatrzymania dla młodocianych sprawców czynów zabronionych w celu „skorygowania jego zachowania”: art. 6 ma zastosowanie

art. 6 ust. 3

Prawo do obrony

Brak odpowiednich gwarancji proceduralnych w postępowaniu prowadzącym do umieszczenia nieletniego w ośrodku zatrzymania dla młodocianych sprawców czynów zabronionych w celu „skorygowania jego zachowania”: naruszenie

Fakty – Skarżący, który w przedmiotowym czasie miał 12 lat i cierpiał na zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), został zatrzymany i zabrany na komisariat policji z podejrzeniem, że wymuszał pieniądze od dziewięciolatka. Władze uznały za udowodnione, że skarżący popełnił przestępstwa zagrożone karą na podstawie kodeksu karnego, ale ponieważ nie osiągnął przewidzianego ustawą wieku odpowiedzialności karnej, nie wszczęto wobec niego postępowania karnego. Zamiast tego postawiono go przed sądem, który zarządził umieszczenie go w tymczasowym ośrodku zatrzymania dla młodocianych sprawców na okres 30 dni w celu „skorygowania jego zachowania” i zapobieżenia popełnieniu przez niego kolejnych czynów przestępczych. Skarżący zarzucał, że jego zdrowie pogorszyło się w czasie pobytu w ośrodku, jako że nie otrzymywał leczenia przepisanego mu przez lekarza.

W wyroku z 14 listopada 2013 r. (zobacz Nota informacyjna nr 168) Izba Trybunału jednomyślnie orzekła, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji (z uwagi na brak odpowiedniego do sytuacji skarżącego leczenia), art. 5 (z uwagi na pozbawienie skarżącego wolności w tymczasowym ośrodku zatrzymania, które uznano za arbitralne) oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 3 lit. c i d (z uwagi na brak odpowiednich gwarancji proceduralnych w postępowaniu prowadzącym do umieszczenia w ośrodku zatrzymania). Sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek rządu.

Prawo

Art. 3: Zgodnie z ugruntowanym prawem międzynarodowym zdrowie nieletnich pozbawionych wolności powinno być zagwarantowane zgodnie z uznanymi standardami medycznymi mającymi ogólnie zastosowanie do nieletnich w społeczeństwie. Władze zawsze powinny się kierować najlepszym interesem dziecka i powinny zagwarantować mu odpowiednią opiekę i ochronę. Ponadto, jeśli władze rozważają pozbawienie dziecka wolności, należy przeprowadzić ocenę medyczną stanu zdrowia dziecka w celu ustalenia, czy może ono zostać umieszczone w ośrodku zatrzymania dla nieletnich.

W obecnej sprawie istniały wystarczające dowody wskazujące, że władze były świadome od momentu jego przyjęcia do tymczasowego ośrodka zatrzymania, że skarżący cierpi na ADHD i potrzebuje leczenia. Ponadto, fakt, że następnego dnia po zwolnieniu był hospitalizowany i przebywał w szpitalu psychiatrycznym przez prawie trzy tygodnie wskazuje, że w tymczasowym ośrodku zatrzymania nie otrzymał leczenia koniecznego z punktu widzenia jego stanu. Skarżący dowiódł zatem swych zarzutów prima facie. Rząd natomiast ze swej strony nie zdołał wykazać, że skarżący otrzymywał opiekę medyczną wymaganą przez stan jego zdrowia w czasie jego trzydziestodniowego pobytu w tymczasowym ośrodku zatrzymania, kiedy to znajdował się pod całkowitą kontrolą personelu, który ponosił za niego pełną odpowiedzialność. Mając na względzie młody wiek skarżącego, a także szczególnie jego wrażliwy status jako osoby cierpiącej na ADHD, doszło zatem do naruszenia praw skarżącego na gruncie art. 3 z uwagi na brak niezbędnego leczenia w tymczasowym ośrodku zatrzymania.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie)

Art. 5 ust. 1: Wielka Izba potwierdziła stwierdzenia Izby, że umieszczenie skarżącego na trzydzieści dni w tymczasowym ośrodku zatrzymania stanowiło pozbawienie wolności w rozumieniu art. 5 ust. 1. Izba odnotowała w szczególności, że ośrodek był zamknięty i strzeżony, prowadzono 24-godzinny nadzór mający zapobiec opuszczaniu ośrodka przez osadzonych bez zezwolenia, a dyscyplina była egzekwowana przez pełniący obowiązki patrol.

Wielka Izba zgodziła się z Izbą, że umieszczenie skarżącego nie było objęte zakresem przesłanek z art. 5 ust. 1 lit. a, b, c, e lub f. W swym badaniu skoncentrowała się zatem na kwestii, czy umieszczenie skarżącego było zgodne z art. 5 ust. 1 lit. d (pozbawienie wolności w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego).

Wielka Izba powtórzyła, że wyrażenie “nadzór wychowawczy” nie powinien być utożsamiany ściśle z pojęciami nauczania w klasie: w kontekście młodych osób pozostających pod opieką władzy lokalnej nadzór wychowawczy musi obejmować wiele aspektów wykonywania przez władzę lokalną praw rodzicielskich na korzyść i w celu ochrony danej osoby. Ponadto, pozbawienie wolności w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego musi mieć miejsce w odpowiedniej placówce posiadającej zasoby niezbędne do zapewnienia koniecznych celów wychowawczych i wymogów bezpieczeństwa.

W odniesieniu do faktów sprawy skarżącego Wielka Izba zauważyła, że umieszczenie w tymczasowym ośrodku zatrzymania było krótkotrwałym, tymczasowym rozwiązaniem i nie może być porównywane z umieszczeniem w zamkniętej instytucji wychowawczej, co jest odrębnym i długoterminowym środkiem mającym na celu pomóc nieletnim z poważnymi problemami. Wielka Izba nie była w stanie dostrzec, w jaki sposób w ciągu maksymalnie 30 dni można było zapewnić znaczący nadzór wychowawczy zmierzający do zmiany zachowania nieletniego i zapewnienia mu odpowiedniego leczenia i rehabilitacji.

Choć Wielka Izba zgodziła się, że w ośrodku zapewniono do pewnego stopnia naukę szkolną, uznała, że standardową praktyką powinno być zapewnienie nauki zgodnej ze zwykłym programem szkolnym dla wszystkich nieletnich pozbawionych wolności i umieszczonych pod kontrolą Państwa, nawet jeśli są oni umieszczani w tymczasowym ośrodku zatrzymania na ograniczony czas. Takie nauczanie jest konieczne, by uniknąć pojawienia się luk w ich edukacji. Zapewnienie takiego nauczania nie stanowi jednak udowodnienia tezy rządu, że umieszczenie skarżącego w ośrodku odbyło się „w celu” nadzoru wychowawczego. Przeciwnie, ośrodek cechował się raczej reżimem dyscyplinarnym niż zapewnianiem nauki szkolnej.

Istotny był również fakt, że żaden z sądów krajowych nie stwierdził, że umieszczenie skarżącego odbyło się w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego. Zamiast tego sądy odnosiły się do „skorygowania zachowania” i potrzeby zapobieżenia popełnianiu przez skarżącego dalszych czynów przestępczych, a żaden z tych argumentów nie stanowi ważnej podstawy objętej zakresem art. 5 ust. 1 lit. d Konwencji. Ponieważ pozbawienie wolności nie było objęte zakresem żadnego z podpunktów art. 5 ust. 1, doszło do naruszenia tego postanowienia.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie)

Art. 6 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 3 lit. c i d: Skarżący skarżył się, że postępowanie dotyczące umieszczenia go w tymczasowym ośrodku zatrzymania nie było rzetelne, jako że został przesłuchany przez policję bez obecności jego opiekuna, obrońcy lub nauczyciela i nie miał możliwości przepytania świadków występujących przeciwko niemu w czasie postępowania.

(a) Zastosowalność – Wielka Izba nie znalazła powodów do odstąpienia od stwierdzeń Izby, że postępowanie przeciwko skarżącemu stanowiło postępowanie karne w rozumieniu art. 6 Konwencji. Podobnie jak Izba, Wielka Izba podkreśliła, że nie należy patrzeć na pozory i stosowaną terminologię, a koncentrować się na rzeczywistej sytuacji. Umieszczenie na trzydzieści dni w tymczasowym ośrodku zatrzymania dla młodocianych sprawców zawierało w sobie wyraźne elementy zarówno odstraszania, jak i karania (Izba odnotowała, że ośrodek był zamknięty i strzeżony w celu uniemożliwiania osadzonym opuszczania go bez zezwolenia, podlegali oni też stałemu dozorowi i ścisłemu reżimowi dyscyplinarnemu).

Wielka Izba odrzuciła też twierdzenie rządu, że skargi należy rozpatrywać na podstawie art. 5 ust. 4 Konwencji. W opinii Wielkiej Izby, ponieważ postępowanie przeciwko skarżącemu dotyczyło rozstrzygania o oskarżeniu w sprawie karnej, skargi skarżącego należy postrzegać w kontekście dalej idących gwarancji proceduralnych zawartych w art. 6 Konwencji, a nie art. 5 ust. 4.

Art. 6 miał zatem zastosowanie.

Rozstrzygnięcie: zastrzeżenie wstępne oddalone (jednomyślnie).

(b) Przedmiot skargi – Skarżący miał zaledwie dwanaście lat, gdy policja zabrała go na komisariat i przesłuchała, nie osiągnął więc jeszcze wieku odpowiedzialności karnej (14 lat) przewidzianego przez kodeks karny w odniesieniu do przestępstw, o które go oskarżono. Potrzebował zatem szczególnego traktowania i ochrony ze strony władz. Z różnych dokumentów międzynarodowych* w sposób wyraźny wynika, że wszelkie środki przeciwko niemu powinny były opierać się na jego najlepszym interesie i że od czasu zatrzymania go przez policję należało mu zagwarantować co najmniej te same prawa i gwarancje, jakie przewidziano dla dorosłych. Ponadto, fakt, że cierpiał na ADHD, zaburzenie psychiczne i neurobehawioralne, sprawiał, że był on osobą szczególnie wrażliwą i potrzebującą szczególnej ochrony. **

(i) Prawo do pomocy prawnej – Trybunał uznał za udowodnione, że policja nie pomagała skarżącemu w uzyskaniu zastępstwa prawnego. Ani też nie poinformowano skarżącego o prawie do adwokata oraz do obecności dziadka lub nauczyciela. To bierne podejście przyjęte przez policję w sposób wyraźny nie było wystarczające do wypełnienia jej pozytywnego obowiązku zapewnienia skarżącemu – dziecku cierpiącemu na ADHD – niezbędnych informacji umożliwiających mu otrzymanie zastępstwa prawnego. Fakt, że prawo krajowe nie przewidywało udzielenia pomocy prawnej nieletniemu, który nie osiągnął wieku odpowiedzialności karnej, w czasie przesłuchania przez policję, nie stanowił uzasadnionego powodu braku spełnienia tego obowiązku. W istocie, było to sprzeczne z podstawowymi zasadami wyrażonymi w dokumentach międzynarodowych, które wymagają zagwarantowania nieletnim prawnej lub innej właściwej pomocy. ***

Ponadto, przyznanie się, uczynione pod nieobecność obrońcy, nie tylko wykorzystano przeciwko skarżącemu w postępowaniu w sprawie umieszczenia go w ośrodku tymczasowego zatrzymania, ale stanowiło ono w istocie podstawę – łącznie z zeznaniami świadków – dla stwierdzenia przez sądy krajowe, że jego czyny nosiły znamiona przestępstwa wymuszenia, stanowiąc podstawę do umieszczenia go w ośrodku. Brak pomocy prawnej w czasie przesłuchania skarżącego przez policję bezpowrotnie wpłynął na jego prawo do obrony i podważył rzetelność postępowania jako całości, z naruszeniem art. 6 ust. 1 oraz art. 6 ust. 3 lit. c.

(ii) Prawo do obecności i przesłuchania świadków – Ani dziecko, które zarzuciło, iż skarżący wymusił od niego pieniądze, ani matka dziecka nie zostali wezwani na rozprawę w celu złożenia zeznań i umożliwienia skarżącemu przepytania ich, pomimo że ich zeznania miały rozstrzygające znaczenie dla ustaleń postępowania przygotowawczego, że skarżący popełnił wymuszenie. Brak było uzasadnionych powodów ich nieobecności. Ponadto, w świetle faktu, że skarżący wycofał swe przyznanie, dla rzetelności postępowania istotne było przesłuchanie tych świadków. Gwarancja ta jest jeszcze bardziej istotna w przypadkach, takich jak obecny, gdy sprawa dotyczy nieletniego, który nie osiągnął wieku odpowiedzialności karnej, i postępowania, które ma na celu rozstrzygnięcie w sprawie tak fundamentalnego prawa jak prawo do wolności osobistej. Zważywszy na fakt, że skarżący był zagrożony pozbawieniem wolności na trzydzieści dni – okres czasu dość znaczny dla dwunastoletniego chłopca – sprawą najwyższego znaczenia było, by sąd krajowy zagwarantował rzetelność postępowania, zapewniając poszanowanie zasady równości broni. W świetle braku jakichkolwiek czynników równoważących, mogących zrekompensować brak możliwości przepytania przez skarżącego świadków na jakimkolwiek etapie postępowania, prawa skarżącego do obrony, w szczególności prawo do podważania i kierowania pytań do świadków, zostało ograniczone w stopniu niezgodnym z gwarancjami przewidzianymi przez art. 6 ust. 1 oraz art. 6 ust. 3 lit. d.

***

Obecna sprawa, w której nieletni skarżący korzystał ze znacznie ograniczonych gwarancji proceduralnych na podstawie ustawy o nieletnich z 1999 r. w porównaniu do gwarancji przysługujących oskarżonym na podstawie kodeksu postępowania karnego, obrazowała, jak zamiar ustawodawcy, by chronić dzieci i zapewnić im opiekę oraz leczenie, może stać w sprzeczności z realiami i zasadami wymagającymi odpowiednich gwarancji proceduralnych dla młodocianych przestępców.

W opinii Wielkiej Izby, nieletni, których rozwój poznawczy i emocjonalny wymaga w każdym przypadku specjalnego uwzględnienia, a w szczególności małe dzieci poniżej wieku odpowiedzialności karnej, zasługują na wsparcie i pomoc w celu ochrony ich praw w czasie stosowania wobec nich środków przymusu pod pozorem środków wychowawczych. Należy wprowadzić odpowiednie gwarancje proceduralne, by chronić najlepszy interes i dobro dziecka, szczególnie, gdy w grę wchodzi jego wolność osobista. Przeciwne stwierdzenie postawiłoby dzieci w pozycji w sposób wyraźny bardziej niekorzystnej niż dorosłych w tej samej sytuacji. W tym względzie, dodatkowe gwarancje mogą być wymagane wobec dzieci z niepełnosprawnościami, by zapewnić im dostateczną ochronę. Nie oznacza to jednak, że dzieci powinny być narażone na uczestnictwo w pełnym procesie karnym; ich prawa powinny być zapewnione w sposób dostosowany i właściwy do ich wieku, zgodnie z międzynarodowymi standardami, w szczególności Konwencją o prawach dziecka.

Podsumowując, skarżącemu nie zapewniono rzetelnego procesu w postępowaniu prowadzącym do umieszczenia go w tymczasowym ośrodku zatrzymania.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (jedenastoma głosami do sześciu).

Art. 41: 7.500 euro z tytułu szkody niemajątkowej.

* Zobacz, na przykład, Zalecenie Rady Europy nr R (87) 20; Zalecenie Rady Europy nr (2003)20; Wytyczne Rady Europy ws. wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku, wytyczne nr 1, 2 oraz 28-30; art. 40 Konwencji o prawach dziecka z 1989 r., oraz Komentarz Ogólny nr 10, pkt 33; a także Regułę 7.1 Reguł Pekińskich.

** Wytyczne Rady Europy ws. wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku, wytyczna nr 27; art. 23 Konwencji o prawach dziecka, oraz Komentarz ogólny nr 9 (Prawa dzieci z niepełnosprawnością), pkt 73 i 74.

*** Zobacz, na przykład, Konwencja o prawach dziecka, art. 40 ust. 2 lit. b pkt ii oraz komentarze do niej, Wzorcowe Reguły Minimum NZ dotyczące Wymiaru Sprawiedliwości wobec Nieletnich (United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice) („Reguły Pekińskie”), Reguła 7.1; oraz Zalecenie Rady Europy nr R (87) 20, pkt 8.

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa