© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 202

Grudzień 2016 r.

Béláné Nagy p. Węgrom [Wielka Izba] – skarga nr 53080/13

Wyrok z 13.12.2016 r. [Wielka Izba]

Art. 1 Protokołu nr 1

Art. 1 pierwszy akapit Protokołu nr 1

Poszanowanie mienia

Utrata świadczeń z tytułu niepełnosprawności z uwagi na nowowprowadzone kryteria kwalifikujące: naruszenie

Fakty – W 2001 r. skarżącej przyznano rentę z tytułu niepełnosprawności, którą odebrano w 2010 r. po dokonaniu ponownej oceny i obniżeniu stopnia jej niepełnosprawności z wykorzystaniem odmiennej metodologii. W kolejnych latach przeszła dodatkowe badania i ostatecznie ustalono, że spełnia wymagany poziom niepełnosprawności. Jednakże, nowe ustawodawstwo, które weszło w życie w 2012 r., wprowadziło dodatkowe kryteria kwalifikujące, których skarżąca nie spełniała, a które dotyczyły długości objęcia zabezpieczeniem społecznym. W rezultacie, choć stopień jej niepełnosprawności w innym razie uprawniałby ją do świadczenia z tytułu niepełnosprawności w ramach nowego systemu, jej wniosek został oddalony. Skarżąca zarzuciła, że utraciła środki utrzymania, zagwarantowane jedynie przez świadczenie z tytułu niepełnosprawności w rezultacie zmian legislacyjnych zastosowanych przez władze bez poszanowania zasad słuszności, pomimo że jej zdrowie się nie poprawiło.

Wyrokiem z dnia 10 lutego 2015 r. (zobacz Nota informacyjna nr 182) Izba Trybunału orzekła czterema głosami do trzech, że doszło do naruszenia art. 1 Protokołu nr 1. W szczególności uznała, że skarżącą całkowicie pozbawiono świadczeń z tytułu niepełnosprawności z uwagi na drastyczną i nieprzewidywalną zmianę w warunkach jej dostępu do świadczeń z tytułu niepełnosprawności.

W dniu 1 czerwca 2015 r. sprawa została przekazana na wniosek rządu do Wielkiej Izby.

Prawo – art. 1 Protokołu nr 1

(a) Zastosowalność – W pewnych okolicznościach uprawnione oczekiwanie otrzymania aktywu może korzystać z ochrony na mocy art. 1 Protokołu nr 1. Uprawnione oczekiwanie musi mieć charakter bardziej skonkretyzowany niż zaledwie nadzieja i opierać się na przepisie prawa lub akcie prawnym takim jak postanowienie sądu. Jednocześnie, interes majątkowy uznany na podstawie prawa krajowego – nawet jeśli może podlegać odwołaniu w pewnych okolicznościach – może stanowić mienie.

Zmiany w ustawodawstwie z zakresu zabezpieczenia społecznego mogą być przyjmowane w odpowiedzi na zmiany społeczne i zmieniające się poglądy co do kategorii osób, które potrzebują pomocy społecznej. Gdy krajowe wymogi prawne przyznania jakiejś szczególnej formy zasiłku lub renty zmieniły się i gdy osoba zainteresowana nie spełnia już wymogów z uwagi na ich zmianę, w celu sprawdzenia istnienia wystarczająco ustalonego materialnego interesu majątkowego na gruncie prawa krajowego wymagane może być staranne rozpatrzenie indywidualnych okoliczności sprawy, w szczególności natury zmiany w tym wymogu.

Skarżąca spełniała wszystkie wymogi, by kwalifikować się do otrzymywania renty z tytułu niepełnosprawności z mocy prawa przez prawie dziesięć lat. Decyzja o przyznaniu jej renty z tytułu niepełnosprawności zgodnie z postanowieniami właściwej ustawy, a która stanowiła podstawę jej pierwotnego uprawnienia, może zatem być uważana za stanowiącą istniejące mienie. Przez cały ten okres mogła ona, na podstawie tej ustawy, żywić pewne uprawnione oczekiwanie, że w dalszym ciągu będzie otrzymywać świadczenia z tytułu niepełnosprawności, jeśli jej niepełnosprawność będzie się utrzymywać na wymaganym poziomie.

Do rozstrzygnięcia była kwestia, czy w czasie wejścia w życie nowego ustawodawstwa w 2012 r. skarżąca w dalszym ciągu miała uprawnione oczekiwanie otrzymywania świadczenia z tytułu niepełnosprawności. Zmiana w prawie faktycznie wprowadziła względem pewnej kategorii osób ubezpieczonych, w tym skarżącej, warunek, który nie był przewidywalny w czasie właściwego potencjalnego okresu składkowego, a którego prawdopodobnie nie mogły one spełnić po wejściu w życie nowego ustawodawstwa. W okresie między zakończeniem wypłacania renty z tytułu niepełnosprawności w 2010 r. a wprowadzeniem przez ustawodawcę nowego wymogu składkowego w 2012 r., skarżąca nie tylko w dalszym ciągu pozostawała w systemie zabezpieczenia społecznego, ale także w dalszym ciągu wypełniała właściwe wymogi dotyczące okresu zatrudnienia dla świadczeń z tytułu niepełnosprawności. W tym względzie, chociaż nie otrzymywała renty, w dalszym ciągu żywiła uprawnione oczekiwanie objęte pojęciem „mienia” zawartego w art. 1 Protokołu nr 1.

Prawo skarżącej do pobierania korzyści z przedmiotowego systemu zabezpieczenia społecznego zostało naruszone w sposób, który skutkował utratą jej praw rentowych. A zatem art. 1 Protokołu nr 1 miał zastosowanie.

(b) Zgodność z art. 1 Protokołu nr 1 – Trybunał stwierdził, że zaskarżona ingerencja była zgodna z wymogami zgodności z prawem i miała na celu realizację interesu społecznego związanego z ochroną środków publicznych poprzez zracjonalizowanie świadczeń z zabezpieczenia społecznego związanych z niepełnosprawnością. Art. 1 Protokołu nr 1 wymaga, by wszelka ingerencja była w sposób rozsądny proporcjonalna do celu, który ma realizować. Nie zostanie osiągnięta wymagana słuszna równowaga, jeśli osoba zainteresowana ponosiłaby indywidualny i nadmierny ciężar. Wobec skarżącej zastosowano całkowite pozbawienie uprawnienia, nie zaś zmniejszenie go w sposób współmierny. Nie posiadała żadnego innego istotnego dochodu, z którego mogłaby się utrzymać, napotykała zaś trudności w prowadzeniu działalności zarobkowej i należała do wrażliwej grupy osób niepełnosprawnych.

Zaskarżony środek, choć miał na celu ochronę środków publicznych poprzez przegląd i racjonalizację systemu świadczeń z tytułu niepełnosprawności, oparty był na ustawodawstwie, które w danych okolicznościach nie zapewniło słusznej równowagi między wchodzącymi w grę interesami. Tego typu względy nie mogą uzasadniać stanowienia prawa z mocą wsteczną i bez rozwiązań o charakterze przejściowym odpowiadających na szczególną sytuację, pociągając za sobą konsekwencję – jak to miało miejsce – w postaci pozbawienia skarżącej jej uprawnionego oczekiwania, że będzie otrzymywać świadczenia z tytułu niepełnosprawności. Taka fundamentalna ingerencja w prawa skarżącej była niezgodna z zachowaniem słusznej równowagi między wchodzącymi w grę interesami. Nie zachodziła rozsądna proporcjonalność między celem, do którego dążono, a środkami, które zastosowano. Pomimo marginesu oceny przysługującego Państwu na skarżącą nałożono nadmierny indywidualny ciężar.

Rozstrzygnięcie: naruszenie (dziewięcioma głosami do ośmiu)

Art. 41: 5.000 euro z tytułu szkody niemajątkowej; 10.000 euro z tytułu szkody majątkowej.

(Zobacz: Kopecky p. Słowacji [Wielka Izba], skarga nr 44912/98, 28 września 2004 r., Nota informacyjna nr 67; Stec and Others p. Wielkiej Brytanii (decyzja) [Wielka Izba], skargi nr 65731/01 i 65900/01, 6 lipca 2005 r.; Kjartan Ásmundsson, skarga nr 60669/00, 12 października 2004 r., Nota informacyjna nr 68; Klein p. Austrii, skarga nr 57028/00, 3 marca 2011 r., Nota informacyjna nr 139; Moskal p. Polsce, skarga nr 10373/05, 15 września 2009 r., Nota informacyjna nr 122; zobacz również, Zestawienie tematyczne pt. Osoby z niepełnosprawnością a Europejska Konwencja Praw Człowieka).

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa