© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 196

Maj 2016 r.

Avotiņš p. Łotwie [Wielka Izba] – skarga nr 17502/07

Wyrok z 23.05.2016 r. [Wielka Izba]

Art. 6

Postępowanie cywilne

Art. 6 ust. 1

Sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy

Równość broni

Wykonanie na Łotwie wyroku wydanego na Cyprze pod nieobecność dłużnika: brak naruszenia

Fakty – W maju 1999 r. skarżący, obywatel łotewski, oraz spółka handlowa zarejestrowana na Cyprze podpisali przed notariuszem formalne uznanie długu, w którym skarżący oświadczył, że pożyczył sumę pieniężną od spółki i zobowiązał się do jej spłaty z odsetkami do 30 czerwca tego samego roku. Dokument podlegał prawu cypryjskiemu, a sądy cypryjskie były właściwe do orzekania w sprawie wszelkich wynikających z niego sporów.

W 2003 r. spółka pozwała skarżącego do sądu cypryjskiego za brak spłaty długu. W maju 2004 r., orzekając pod nieobecność skarżącego, sąd nakazał mu spłacić dług wraz z odsetkami. Zgodnie z wyrokiem, skarżącego należycie powiadomiono o rozprawie, ale się na niej nie stawił.

W lutym 2006 r., na wniosek spółki, sąd łotewski wydał zarządzenie o uznaniu i wykonaniu wyroku cypryjskiego oraz odnotowaniu zarzutu przeciwko mieniu skarżącego w księdze wieczystej.

Skarżący twierdził, że o istnieniu zarówno wyroku cypryjskiego, jak też zarządzenia egzekucyjnego sądu łotewskiego dowiedział się przez przypadek w czerwcu 2006 r. Nie próbował podważać wyroku cypryjskiego przed sądami krajowymi, ale odwoływał się do sądów łotewskich od łotewskiego zarządzenia egzekucyjnego.

Ostatecznym wyrokiem ze stycznia 2007 r. Senat Łotewskiego Sądu Najwyższego uwzględnił wniosek spółki i zarządził uznanie i wykonanie wyroku cypryjskiego oraz odnotowanie zarzutu przeciwko nieruchomości skarżącego w księdze wieczystej. Na podstawie tego wyroku sąd wydał nakaz egzekucyjny, a skarżący postąpił zgodnie z wyrokiem. Zarzut przeciwko jego mieniu został uchylony wkrótce potem.

W skardze do Europejskiego Trybunału skarżący skarżył się, że poprzez wykonanie wyroku sądu cypryjskiego, który, jego zdaniem, był w sposób wyraźny wadliwy jako wydany z naruszeniem jego praw do obrony, sądy łotewskie nie wypełniły wymogów art. 6 ust. 1 Konwencji. Zarzucał przed sądami łotewskimi, że wezwanie do sądu na Cyprze, a także wniosek spółki, nie zostały mu należycie i w odpowiednim czasie doręczone, skutkiem czego było, iż nie był w stanie bronić swojej sprawy. W konsekwencji sądy łotewskie powinny były odmówić wykonania wyroku cypryjskiego.

W wyroku z dnia 25 lutego 2014 r. (zobacz Nota informacyjna nr 177) Izba Trybunału jednomyślnie orzekła, iż nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1. W dniu 8 września 2014 r. sprawa została przekazana na wniosek skarżącego do Wielkiej Izby.

Prawo – art. 6 ust. 1

(a) Zastosowalność – Wyrok sądu cypryjskiego nakazujący skarżącemu spłatę długu wynikającego z umowy dotyczył istoty obowiązku o charakterze “cywilnym” po stronie skarżącego. Art. 6 ust. 1 miał zatem zastosowanie.

(b) Domniemanie równoważnej ochrony (domniemanie Bosphorus) – Zastosowanie domniemania równoważnej ochrony w systemie prawnym Unii Europejskiej podlega dwóm warunkom, mianowicie braku po stronie władz krajowych marginesu uznania oraz pełnego zastosowanie mechanizmu nadzorczego przewidzianego przez prawo Unii Europejskiej.

W odniesieniu do pierwszego warunku, przepis, który zastosował Senat Sądu Najwyższego, zawarty był w rozporządzeniu (Bruksela I), które było w pełni bezpośrednio stosowalne w Państwach Członkowskich, a nie w dyrektywie, która byłaby wiążąca dla Państwa w odniesieniu do rezultatu, który miałby być osiągnięty, ale z pozostawieniem Państwu wyboru środków i sposobu jego osiągnięcia. Przedmiotowy przepis dopuszczał odmowę uznania lub wykonania wyroku zagranicznego jedynie w bardzo precyzyjnie określonych granicach i pod pewnymi warunkami wstępnymi. Jasno wynikało z wykładni Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), że przepis ten nie przyznawał żadnego uznania sądowi, do którego wystąpiono o wydanie deklaracji ws. wykonalności. Trybunał uznał zatem, że Senat Łotewskiego Sądu Najwyższego nie korzystał z żadnego marginesu uznania w obecnej sprawie.

W odniesieniu do drugiego warunku, mianowicie pełnego zastosowania mechanizmu nadzorczego przewidzianego przez prawo Unii Europejskiej, Senat Sądu Najwyższego nie wystąpił do TSUE o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie wykładni i stosowania właściwego artykułu Rozporządzenia. Jednakże, ten drugi wymóg należy stosować bez nadmiernego formalizmu i z uwzględnieniem szczególnych cech przedmiotowego mechanizmu nadzorczego.

Skarżący nie podniósł żadnych szczególnych argumentów dotyczących wykładni właściwego przepisu Rozporządzenia i jego zgodności z prawami podstawowymi, które uzasadniałyby stwierdzenie, że należało wystąpić o orzeczenie TSUE w trybie prejudycjalnym. Nie przedłożył on też żadnego wniosku w tym celu do Senatu Łotewskiego Sądu Najwyższego. A zatem fakt, że sprawa nie została skierowana do wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie ma charakteru decydującego w obecnej sprawie. Należy więc uznać, że drugi warunek do zastosowania domniemania Bosphorus został spełniony.

W świetle powyższych rozważań, domniemanie równoważnej ochrony miało zastosowanie w obecnej sprawie, jako że Senat Sądu Najwyższego jedynie implementował obowiązki prawne Łotwy wynikające z jej członkostwa w Unii Europejskiej.

(c) Zarzut, że ochrona praw gwarantowanych Konwencją była w sposób oczywisty niedostateczna – Trybunał zbadał, czy ochrona praw podstawowych przyznana przez Senat Łotewskiego Sądu Najwyższego była w sposób oczywisty na tyle niedostateczna w obecnej sprawie, że obalone zostało domniemanie równoważnej ochrony, w odniesieniu zarówno do zastosowanego przepisu prawa Unii Europejskiej, jak też jego implementacji w konkretnej sprawie skarżącego.

Wymóg wykorzystania środków wynikający z mechanizmu przewidzianego przez właściwy przepis Rozporządzenia, tak jak jest to interpretowane przez TSUE, sam w sobie nie jest problematyczny z punktu widzenia gwarancji art. 6 ust. 1 Konwencji.

W postępowaniu przed Senatem Sądu Najwyższego skarżący zarzucał, że nie otrzymał żadnego wezwania ani zawiadomienia o wyroku cypryjskim. Powołał się przy tym na przesłanki do braku uznania, przewidziane przez właściwy przepis Rozporządzenia. Przepis ten wyraźnie stwierdzał, że tego typu przesłanki mogą być powoływane jedynie pod warunkiem, że wcześniej wszczęto postępowanie w celu zakwestionowania przedmiotowego wyroku, w zakresie, w jakim było to możliwe. Fakt, że skarżący powołał się na ten przepis, a wcześniej nie kwestionował wyroku, co było wymagane, rodził pytanie o dostępność takiego środka prawnego na Cyprze w okolicznościach obecnej sprawy. W tej sytuacji Senat nie był uprawniony do ograniczenia się jedynie do skrytykowania skarżącego, co uczynił w wyroku ze stycznia 2007 r., za brak odwołania od przedmiotowego wyroku, a pominięcia milczeniem kwestii ciężaru dowodu co do istnienia i dostępności środka odwoławczego w państwie pochodzenia; art. 6 ust. 1 Konwencji, podobnie jak właściwy przepis Rozporządzenia, wymagał od sądu sprawdzenia, czy wymóg ten został spełniony, a w razie braku sąd nie mógł odmówić zbadania skargi skarżącego. Określenie ciężaru dowodu, co nie podlegało prawu Unii Europejskiej (co podkreślała Komisja Europejska), było zatem decydujące w obecnej sprawie. A zatem, kwestia ta powinna była zostać zbadana w kontradyktoryjnym postępowaniu prowadzącym do uzasadnionych ustaleń. Jednakże, Sąd Najwyższy w sposób milczący założył, że ciężar dowodu spoczywał na skarżącym albo że taki środek faktycznie był dla niego dostępny. Podejście to, które stanowiło dosłowne i automatyczne stosowanie właściwego przepisu Rozporządzenia, może teoretycznie prowadzić do stwierdzenia, że przyznana ochrona była w sposób oczywisty na tyle niedostateczna, że domniemanie równoważnej ochrony praw do obrony gwarantowanych przez art. 6 ust. 1 zostało podważone. Tym niemniej, w szczególnych okolicznościach obecnej skargi Trybunał nie uznał, że doszło do tego, pomimo że wspomniane niedociągnięcie było godne ubolewania.

Prawo cypryjskie dawało skarżącemu – po uzyskaniu wiedzy o istnieniu wyroku – całkowicie realne możliwości złożenia odwołania pomimo długiego czasu, jaki upłynął od wydania wyroku. Zgodnie z cypryjskim ustawodawstwem i orzecznictwem, jeśli pozwany, przeciwko któremu został wydany wyrok zaoczny, wnioskował o uchylenie wyroku i twierdził, na dających się uzasadnić podstawach, że nie został on należycie wezwany przed sąd, który wydał wyrok, sąd rozpatrujący wniosek był zobowiązany, a nie jedynie upoważniony, uchylić wydany zaocznie wyrok. W okresie między czerwcem 2006 r. (kiedy udzielono skarżącemu dostępu do całości akt sprawy w siedzibę sądu pierwszej instancji i umożliwiono zapoznanie się z treścią wyroku sądu cypryjskiego) a styczniem 2007 r. (kiedy miała miejsce rozprawa przed Senatem Sądu Najwyższego), skarżący miał wystarczająco dużo czasu, by skorzystać ze środka odwoławczego przed sądami cypryjskimi. Jednakże, z powodów znanych tylko jemu, nie podjął takiej próby.

Fakt, że wyrok cypryjski nie wspominał o dostępnych środkach nie wpływał na ustalenia Trybunału. Prawdą jest, że łotewskie prawo cywilne procesowe zobowiązywało sądy do wskazania w treści ich orzeczeń szczegółowych rozwiązań i terminów dotyczących odwołań od tych orzeczeń. Jednakże, choć wymóg taki jest godny pochwały, jako że zapewnia on dodatkowe gwarancje ułatwiające wykonywanie praw przez strony postępowania, jego istnienia nie można wywieść z art. 6 ust. 1 Konwencji. Do samego skarżącego należało zatem przeprowadzenie ustaleń – w razie potrzeby korzystając z właściwych porad – co do środków przysługujących mu na Cyprze, po tym jak uzyskał on wiedzę na temat przedmiotowego wyroku.

W tej kwestii, skarżący, który był konsultantem inwestycyjnym, powinien był być świadom konsekwencji prawnych uznania długu, które podpisał. Dokument ten podlegał prawu cypryjskiemu, dotyczył sumy pieniężnej pożyczonej przez skarżącego od spółki cypryjskiej i zawierał klauzulę przyznającą jurysdykcję sądom cypryjskim. A zatem, skarżący powinien być zapewnić sobie znajomość sposobu, w jaki będą prowadzone ewentualne postępowania przed sądami cypryjskimi. Poprzez zaniechanie uzyskania informacji na ten temat w dużym stopniu przyczynił się on, na skutek swej bezczynności i braku staranności, do spowodowania sytuacji, na którą poskarżył się do Trybunału, a której mógł był zapobiec, by uniknąć wszelkiej szkody.

A zatem, w szczególnych okolicznościach tej sprawy Trybunał nie uznaje, że ochrona praw podstawowych była w sposób oczywisty na tyle niedostateczna, że obalone zostało domniemanie równoważnej ochrony.

Wreszcie, w odniesieniu do pozostałych zarzutów skarżącego na podstawie art. 6 ust. 1, w zakresie, w jakim Trybunał był właściwy do orzekania, Trybunał nie stwierdził naruszenia praw zapewnionych tym postanowieniem.

Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (szesnastoma głosami do jednego)

(Zobacz Bosphorus Hava Yolları Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi p. Irlandii [Wielka Izba], skarga nr 45036/98, 30 czerwca 2005 r., Nota informacyjna nr 76; M.S.S. p. Belgii i Grecji [Wielka Izba], skarga nr 30696/09, 21 stycznia 2011 r., Nota informacyjna nr 137; a także Michaud p. Francji, skarga nr 12323/11, 6 grudnia 2012 r., Nota informacyjna nr 158).

Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa