© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
SEKCJA CZWARTA
SPRAWA PRZYDZIAŁ PRZECIWKO POLSCE
(Skarga nr 15487/08)
WYROK
STRASBURG
24 maja 2016 r.
OSTATECZNY
24/08/2016
Ten wyrok stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w Artykule 44 § 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawie Przydział przeciwko Polsce,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Czwarta), zasiadając jako Izba w składzie:
András Sajó, Przewodniczący,
Vincent A. De Gaetano,
Boštjan M. Zupančič,
Nona Tsotsoria,
Krzysztof Wojtyczek,
Iulia Motoc,
Gabriele Kucsko-Stadlmayer, sędziowie,
i Fatoş Aracı, Zastępca Kanclerza Sekcji,
Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 maja 2016 r.,
Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 15487/08) przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej, wniesionej przez obywatela tego państwa, Radosława Przydziała („skarżącego”), w dniu 3 marca 2008 r. na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencji”).
2. Rząd polski („Rząd”) był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, J. Chrzanowską z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
3. Skarżący, skazany za zgwałcenie małoletniej, skarżył się na naruszenie jego prawa do rzetelnego procesu, zarzucając władzom, że uniemożliwiły mu doprowadzenie do przesłuchania domniemanej ofiary, której zeznania były według niego głównym dowodem, na podstawie którego doszło do jego skazania.
4. W dniu 30 listopada 2012 r. skarga została zakomunikowana Rządowi.
STAN FAKTYCZNY
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Skarżący, urodzony w 1984 r., mieszka w Oławie.
6. W dniu 10 lutego 2004 r., T.L., nauczycielka w liceum zawodowym w Oławie, złożyła na policji zawiadomienie o zgwałceniu, którego ofiarą miała być jedna z jej uczennic, Z.S. Zeznała, że dziewczyna zwierzyła się jej i że wykazuje wyraźne oznaki urazu psychicznego, ale odmówiła zgłoszenia przestępstwa. Ponadto Z.S. wysyłała do nauczycielki listy, które wskazywały na tendencje samobójcze. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania Z.S. w następstwie zawiadomienia T.L., dziewczyna oświadczyła, że w wieku 14 lat padła ofiarą zgwałcenia popełnionego w lipcu 2002 r. przez trzech młodych mężczyzn w obecności czwartego.
7. W dniu 27 lutego 2004 r. została przesłuchana przez osoby prowadzące śledztwo.
8. W marcu 2004 r., w nieokreślonej dacie, skarżący i dwaj podejrzani o zgwałcenie Z. S. - M.K. i P.H.,, zostali zatrzymani.
9. W dniu 12 marca 2004 r. Z.S. została przesłuchana przez sędziego w obecności prokuratora i psycholog. Rozpoznała skarżącego na fotografii okazanej przez śledczych i zidentyfikowała go jako napastnika. Podtrzymała swoje zeznania podczas okazania, które miało miejsce w dniu 22 marca 2004 r.
10. W raporcie z dnia 18 marca 2004 r. psycholog, która uczestniczyła w przesłuchaniu Z.S., oceniła, że jej zeznania są „wysoce prawdopodobne”. Zauważyła również, że zważywszy na stan psychiczny Z.S. oraz symptomy czy nawet tendencje samobójcze, należałoby zwolnić ją od udziału w postępowaniu i umieścić w szpitalu. Wyżej wymieniony raport został ukończony w dniach 23-24 marca.
11. W dniu 23 marca 2004 r. Z.S. została ponownie przesłuchana przez sędziego w obecności prokuratora i psycholog. Tego samego dnia uczestniczyła w oględzinach miejsca przestępstwa.
12. W dniu 24 marca 2004 r. jeden ze współoskarżonych, P.H., a także jego młodszy brat W.H., naoczny świadek zgwałcenia, zostali przesłuchani przez śledczych. Przesłuchanie W.H., który był wówczas małoletni, odbyło się w obecności psychologa.
13. W dniu 18 maja 2004 r. Z.S. została umieszczona w klinice psychiatrycznej we Wrocławiu z powodu próby samobójczej.
14. W raporcie z dnia 28 maja 2004 r. psycholog wskazała, że stan psychiczny Z.S. nie pozwala na udział w postępowaniu. Naczelny lekarz kliniki psychiatrycznej przedstawił własne spostrzeżenia o podobnej wymowie.
15. W dniu 26 maja 2004 r. Z.S. została przesłuchana na terenie kliniki przez sędziego w obecności prokuratora i wyżej wspomnianej psycholog.
16. Wyrokiem z dnia 23 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w Oławie uznał skarżącego i współoskarżonych M.K. i P.H. winnymi zarzucanych im czynów i skazał ich na kary od sześciu do ośmiu lat pozbawienia wolności. Skarżący został skazany na osiem lat pozbawienia wolności.
W uzasadnieniu sąd podał następujące fakty: w dniu 19 lipca 2002 r. Z.S. udała się wraz z ciotką do krewnych we wsi Owczary; wieczorem, kiedy wracała sama do domu, spotkała skarżącego i M.K., których znała jedynie z widzenia; zaczęli oni ją dotykać, ale dziewczyna uciekła; dwa dni później powtórnie spotkała skarżącego i M.K. w towarzystwie P.H. i W.H.; skarżący zaproponował, żeby poszła z nimi, twierdząc, że chce jej coś pokazać; mężczyźni zachowywali się normalnie, śmiali się i rozmawiali z nią; weszli na podwórze jednego z domów we wsi; skarżący wszedł na chwilę do domu, a kiedy wrócił, M.K. i P.H. wciągnęli tam Z.S.; zmusili ją do położenia się na kanapie w jednym z pomieszczeń; podczas gdy M.K. i P.H. ją przytrzymywali, skarżący zdjął jej bieliznę; następnie wszyscy trzej po kolei ją zgwałcili.
17. Sąd zaznaczył, że skarżący oraz współoskarżony M.K. zaprzeczyli, jakoby dopuścili się zarzucanych im czynów, i że ich wyjaśnieniom przeczyły zeznania Z.S. Uwzględniwszy opinie lekarskie, zgodnie z którymi stan psychiczny Z.S. nie pozwalał jej na udział w postępowaniu, sąd na mocy art. 391 § 1 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.) odczytał podczas rozprawy zeznania złożone przez dziewczynę. Uznał, że zeznania te, przeanalizowane w związku z innymi dowodami, potwierdziły zarzut ciążący na skarżącym, a w szczególności zostały potwierdzone w wyjaśnieniach współoskarżonego P.H., który podczas postępowania przygotowawczego przyznał się do zarzucanych mu czynów i przedstawił śledczym szczegółowy opis przestępstwa, ofiary i roli każdego ze współoskarżonych.
Chociaż pod koniec postępowania przygotowawczego i podczas procesu P.H. wycofał się ze swoich wyjaśnień, twierdząc, że złożył je pod przymusem, sąd uznał, że jego oświadczenia dotyczące odwołania pierwotnych wyjaśnień nie są wiarygodne. Sąd zauważył, że P. H. kilkakrotnie zmieniał wyjaśnienia, według których podczas przesłuchań był niewłaściwie traktowany, że kolejne przedstawiane przez niego wersje były niespójne i że nie zostało przedstawione żadne zadowalające wyjaśnienie ich sprzeczności. Sąd podniósł, że drugim wyjaśnieniom P.H. częściowo zaprzeczają protokoły policji oraz zeznania, zdaniem sądu logiczne i spójne, złożone przez funkcjonariuszy biorących udział w jego zatrzymaniu, którzy stanowczo zaprzeczali formułowanym przeciwko nim zarzutom. Sąd uznał, że zważywszy na to, iż zatrzymania P.H. dokonano w trybie pilnym i że funkcjonariusze nie zostali poinformowani o szczegółach sprawy dotyczącej zgwałcenia, w której mieli interweniować, jest mało prawdopodobne, by próbowali wymusić na zatrzymanym obciążające go wyjaśnienia. Zdaniem sądu z protokołu zatrzymania nie wynika również, by P.H. zgłosił władzom rzekome niewłaściwe traktowanie ani by żądał przeprowadzenia badania lekarskiego.
18. Sąd zauważył ponadto, że podczas postępowania przygotowawczego P.H. był przesłuchiwany kolejno przez śledczych z policji i przez prokuratora pod nieobecność funkcjonariuszy policji. Sąd uznał, że wyjaśnienia złożone przed tym ostatnim były wyczerpujące i potwierdzały wersję wydarzeń przedstawioną śledczym. Podkreślił, że P.H. ani razu nie poskarżył się na niewłaściwe traktowanie śledczym ani sądowi, który decydował o jego tymczasowym aresztowaniu. Sąd zaznaczył, że w odróżnieniu do jego pierwotnych wyjaśnień, te złożone później nie były ani spontaniczne, ani spójne, oraz że P.H. kilkakrotnie je zmieniał i miał trudności z odpowiedzią nawet na bardzo proste pytania.
Sąd wskazał, że nie przekonały go wyjaśnienia P.H., według których niespójność różnych wersji wyjaśnień była spowodowana upływem czasu. Zaznaczył w tym względzie, że podczas przesłuchania, które miało miejsce około pół roku po jego zatrzymaniu, P.H. przedstawił sądowi pełny i szczegółowy opis zdarzenia, natomiast podczas konfrontacji z funkcjonariuszem policji cztery po zatrzymaniu twierdził, że nie jest w stanie odtworzyć jego przebiegu. Sąd uznał, że jego stwierdzenia o niewłaściwym traktowaniu są nielogiczne, jako że P.H. był zarazem jedynym współoskarżonym, który takie stwierdzenia sformułował, oraz ostatnim, który został zatrzymany. Dlatego też, zdaniem sądu, nawet gdyby przyjąć, że śledczy chcieli wymusić na podejrzanych złożenie określonych wyjaśnień, zastosowaliby środki przymusu najprawdopodobniej wobec podejrzanego, który został aresztowany jako pierwszy. Sąd zaznaczył również, że pewne sprzeczności między pierwszymi wyjaśnieniami P.H. a zeznaniami Z.S. można wyjaśnić pragnieniem P.H., by pomniejszyć odpowiedzialność swoją i swojego młodszego brata. Ponadto, zdaniem sądu, przy założeniu, że początkowe wyjaśnienia rzeczywiście zostały wymuszone przez funkcjonariuszy, śledczy najprawdopodobniej sprawiliby, aby ich treść była jak najbardziej zgodna z wersją ofiary.
19. Sąd zaznaczył ponadto, że oprócz wyżej wymienionych wyjaśnień P. H., zeznania Z.S. zostały potwierdzone zeznaniami złożonymi podczas postępowania przygotowawczego przez W.H., naocznego świadka zdarzenia. Chociaż wzorem starszego brata zmienił on swoje zeznania, twierdząc, że został zmuszony przez śledczych do złożenia zeznań obciążających oskarżonych, sąd uznał, że późniejsze zeznania nie były wiarygodne i odrzucił je z zasadniczo tych samych przyczyn, jakie zostały podniesione przy nieuwzględnieniu drugich wyjaśnień jego brata. Sąd zauważył poza tym, że psycholog, która była obecna przy przesłuchaniu W.H., stanowczo zaprzeczyła twierdzeniom mężczyzny na temat rzekomych środków przymusu, o których mówił.
20. Sąd dodał, że jego wnioski w przedmiocie winy oskarżonych były ponadto oparte na dodatkowych dowodach, takich jak zeznania świadków ze słyszenia, wyniki oględzin miejsca zdarzenia oraz opinie lekarskie. Sąd stwierdził, że niektórzy świadkowie, w tym nauczycielka Z.S., dyrektorka szkoły i psycholog w jej liceum, a także członkowie jej rodziny, opisywali jej smutek, oraz że wszyscy świadkowie byli przekonani, że jej zeznania są wiarygodne. Sąd zauważył w szczególności, że według oświadczenia wyżej wymienionej psycholog, złożonego przed sądem, Z.S. wykazywała objawy typowe dla ofiar agresji seksualnych, takie jak niestabilność emocjonalna charakterystyczna dla skrzywdzonych osób, poczucie winy, odrzucanie proponowanej pomocy i odmowa oskarżenia sprawców. Sąd dodał również, że według zeznań dyrektorki liceum Z.S., ta ostatnia wysyłała do niej listy wskazujące na tendencje samobójcze. Fakt ten, a także stwierdzenia dyrektorki na temat niezdolności Z.S. do opowiedzenia o doznanej napaści, potwierdzały zeznania psycholog. Sąd wskazał, że całość powyższych zeznań była wiarygodna i spójna i potwierdzała zeznania pokrzywdzonej. Sąd uznał, że tę wersję potwierdzają również wyniki oględzin miejsca zdarzenia, które zdaniem sądu stanowiły dowód na to, że Z.S. nie mogłaby znać pewnych szczegółów, gdyby wydarzenia, o których zeznała, w rzeczywistości nie miały miejsca. Sąd dodał, że opinia lekarska sporządzona po badaniu Z.S. również potwierdził wiarygodność jej zeznań.
21. Ponadto sąd wskazał, że argumenty obrony mające na celu zakwestionowanie wiarygodności ofiary nie były uzasadnione. Sąd nie znalazł żadnych podstaw aby podejrzewać Z. S. o to, że zmyśliła swoją wersję wydarzeń. Uznał również, że fakt, iż jej zeznania zostały złożone przed sądem, nadawał im dużą moc dowodową. Zauważył, że przyczyn nieobecności Z.S. podczas rozprawy nie należy przypisywać organom prowadzącym postępowanie, zważywszy na wnioski z raportu medycznego, według których jej udział w postępowaniu mógł zaszkodzić jej zdrowiu psychicznemu lub nawet doprowadzić ją do samobójstwa. Sąd zaznaczył, że trudności, które z tego tytułu wyniknęły dla obrony, złagodziło umożliwienie obronie przesłuchania podczas rozprawy psycholog, która była obecna przy wszystkich przesłuchaniach Z.S. i która kilkakrotnie rozmawiała z dziewczyną, oraz uzyskania odpowiedzi na wszystkie zadane pytania. Ponadto sąd przytoczył opinię, którą psycholog przekazała organom prowadzącym postępowanie, w której oceniła zeznania Z.S. jako wiarygodne i argumentowała, że ze względu na jej stan psychiczny, dziewczyna nie byłaby w stanie niczego zmyślić. Sąd zauważył, że podczas przesłuchania na terenie kliniki, Z.S. wyjaśniła, co początkowo skłoniło ją do zatajenia pewnych szczegółów, i że psycholog obecna przy przesłuchaniu uznała jej wyjaśnienia za całkowicie wiarygodne. Sąd dodał ponadto, że całość wniosków psycholog była spójna i przekonująca, i potwierdzała ustalenia, do których doszedł sam sąd.
22. W apelacji od orzeczenia Sądu Rejonowego w Oławie skarżący utrzymywał w szczególności, że brak przesłuchania Z.S. podczas rozprawy i dopuszczenie jako dowodu obciążającego jej zeznań złożonych przed rozprawą stanowiło naruszenie art. 185a k.p.k. w związku z art. 6 k.p.k. Zarzucał ponadto naruszenie art. 6 k.p.k., ponieważ jego obrońca nie był obecny podczas przesłuchania, a władze nie poinformowały go z wyprzedzeniem o przesłuchaniach Z.S.
23. Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu utrzymał w zasadniczej części w mocy orzeczenie sądu pierwszej instancji. Przyjmując młody wiek skarżącego za okoliczność łagodzącą, zmniejszył wymiar zasądzonej kary do pięciu lat pozbawienia wolności.
Sąd Okręgowy uznał, że Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił i ocenił okoliczności sprawy, że należycie uzasadnił swoje orzeczenie, że podstawą dla jego wniosków był ogół istotnych dowodów, w tym takich, które były sprzeczne z wersją ofiary, i że należycie przedstawił powody, dla których przedłożył jedne dowody ponad inne.
24. Przyznając, że organy prowadzące postępowanie powinny były poinformować obronę o przesłuchaniu Z.S. i że to zaniedbanie stanowiło naruszenie art. 185a § 2 k.p.k., które utrudniło skuteczną realizację praw obrony, Sąd Okręgowy podkreślił jednak, że nieobecność Z.S. na rozprawie, a w związku z tym niemożność przesłuchania jej przez skarżącego na tym etapie nie są uchybieniem Sądu Rejonowego. Zauważył również w tym względzie, że ustaliwszy na podstawie ekspertyz, iż stan zdrowia Z.S. nie pozwala jej na udział w procesie, Sąd Rejonowy postanowił o niewzywaniu jej na rozprawę, i że jej nieobecność nie przesądzała automatycznie o unieważnieniu dowodu, jakim były jej zeznania, które należało rozpatrzyć w związku z innymi dowodami. Sąd uznał, że Sąd Rejonowy przeanalizował jej oświadczenia dogłębnie i z należytą ostrożnością, że w przypadkach, w których uznał to za konieczne, oparł się na opiniach biegłych, a także że w uzasadnieniu wyjaśnił w sposób przekonujący, dlaczego sporne zeznania zostały przyjete jako dowody w postępowaniu karnym.
Sąd przyznał, że pomijając wszystko inne, skazanie skarżącego nie nastąpiło wyłącznie na podstawie zeznań Z.S., lecz w oparciu o inne dowody, w szczególności przyznanie się do winy P.H. i wyjaśnienia W.H. Sąd uznał, że z uzasadnienia orzeczenia Sądu Rejonowego wynika, iż dogłębnie przeanalizował on wyjaśnienia P.H. i W.H. dotyczące odwołania ich początkowych wyjaśnień i należycie uzasadnił ich odrzucenie ze względu na brak wiarygodności. Sąd dodał, że uzasadnienie Sądu Rejonowego ukazywało poza tym, iż twierdzenia, według których wyjaśnienia P.H. i W.H. zostały wymuszone, nie były uzasadnione, a nawet sprzeczne z niektórymi dowodami.
25. Skarżący wniósł kasację. W dniu 28 września 2007 r. Sąd Najwyższy postanowieniem bez pisemnego uzasadnienia odrzucił jego skargę jako w sposób oczywisty bezzasadną.
II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I MIĘDZYNARODOWE
A. Prawo krajowe
Kodeks postępowania karnego (k.p.k.)
26. Art. 6 k.p.k. jednocześnie przyznaje oskarżonemu prawo do obrony i korzystania z pomocy obrońcy, jak i nakłada na organy prowadzące postępowanie obowiązek pouczenia go o tym.
27. Art. 185a § 2 k.p.k. stanowi, że w przypadku, gdy osoba pokrzywdzona w wyniku przestępstwa popełnionego z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej lub określonego w rozdziałach XXIII, XXV i XXVI Kodeksu karnego, nie ukończyła 15 lat, przesłuchanie jej przeprowadza sąd z udziałem psychologa. Prokurator, obrońca oraz pełnomocnik pokrzywdzonego mają prawo być obecni przy przesłuchaniu. Ponadto, jeżeli oskarżony został zawiadomiony o przesłuchaniu pokrzywdzonego i nie posiada obrońcy, sąd wyznacza mu obrońcę z urzędu.
28. Zgodnie z art. 391 § 1 k.p.k. jeżeli świadek przebywa za granicą lub nie można mu było doręczyć wezwania, wolno odczytywać na rozprawie w odpowiednim zakresie protokoły złożonych poprzednio przez niego zeznań w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem w tej lub w innej sprawie albo w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę.
B. Prawo międzynarodowe
1. Konwencja ONZ o prawach dziecka
29. Dla niniejszej sprawy istotne są następujące postanowienia Konwencji ONZ z dnia 20 listopada 1989 r. o prawach dziecka:
Artykuł 19
„1. Państwa-Strony będą podejmowały wszelkie właściwe kroki w dziedzinie ustawodawczej, administracyjnej, społecznej oraz wychowawczej dla ochrony dziecka przed wszelkimi formami przemocy fizycznej bądź psychicznej, krzywdy lub zaniedbania bądź złego traktowania lub wyzysku, w tym wykorzystywania w celach seksualnych, dzieci pozostających pod opieką rodzica(ów), opiekuna(ów) prawnego(ych) lub innej osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
2. Tego rodzaju środki ochronne powinny obejmować, tam gdzie jest to właściwe, skuteczne przedsięwzięcia w celu stworzenia programów socjalnych dla realizacji pomocy dziecku oraz osobom sprawującym opiekę nad dzieckiem, jak również innych form działań prewencyjnych dla ustalania, informowania, wszczynania i prowadzenia śledztwa, postępowania, notowania wymienionych wyżej przypadków niewłaściwego traktowania dzieci oraz tam, gdzie jest to właściwe – ingerencję sądu”.
2. Konwencja Rady Europy o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych
30. Istotne dla niniejszej sprawy artykuły Konwencji Rady Europy z dnia 25 października 2007 r. o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych stanowią:
Rozdział II – Środki prewencyjne
Artykuł 4 – Zasady
„Każda ze Stron przyjmuje konieczne środki ustawodawcze lub inne w celu zapobiegania wszelkim formom seksualnego wykorzystywania dzieci i niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych oraz w celu ochrony dzieci”.
Rozdział VII – Postępowanie przygotowawcze, ściganie i prawo procesowe
Artykuł 30 – Zasady
„1. Każda ze Stron przyjmuje odpowiednie środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, aby postępowanie przygotowawcze i postępowanie karne były prowadzone w najlepszym interesie dziecka i z poszanowaniem prawd dziecka.
2. Każda ze Stron podejmuje działania zapewniające ofiarom ochronę, w taki sposób, aby prowadzone postępowanie przygotowawcze oraz postępowanie sądowe nie potęgowały u dziecka przeżyć traumatycznych oraz aby działania organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wiązały się, tam gdzie jest to właściwe, z zapewnieniem pomocy dzieciom”.
III. WŁAŚCIWE NORMY UNII EUROPEJSKIEJ
A. Dyrektywa 2011/92/UE
31. Istotne dla niniejszej sprawy przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej stanowią, co następuje:
„[...]
Powinny być podejmowane środki na rzecz ochrony pokrzywdzonych dzieci w celu jak najlepszego zabezpieczenia ich interesu, z uwzględnieniem oceny ich potrzeb. [...] uczestnictwo pokrzywdzonych dzieci w postępowaniu karnym nie powinno być w miarę możliwości źródłem dodatkowych traumatycznych przeżyć wynikających z przesłuchań lub kontaktu wzrokowego ze sprawcami. Właściwe zrozumienie dziecka i sposobów jego reakcji na traumatyczne doświadczenia pozwoli zapewnić wysoką jakość gromadzenia materiałów dowodowych, a także oszczędzić dziecku stresu w trakcie prowadzenia niezbędnej czynności.
[...]
Artykuł 18
Ogólne przepisy dotyczące pomocy i wsparcia dla pokrzywdzonych dzieci oraz ich ochrony
1. Dzieciom pokrzywdzonym w wyniku przestępstw, o których mowa w art. 3-7, zapewnia się pomoc, wsparcie i ochronę zgodnie z art. 19 i 20, z uwzględnieniem konieczności najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka.
2. Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne do zapewnienia pomocy i wsparcia dziecku, gdy tylko właściwe organy dowiedzą się o uzasadnionych przesłankach pozwalających przypuszczać, że dziecko to mogło stać się ofiara któregokolwiek z przestępstw, o których mowa w art. 3-7.
3. Państwa członkowskie zapewniają, by w przypadku, gdy nie ma pewności co do wieku osoby pokrzywdzonej w wyniku któregokolwiek z przestępstw, o których mowa w art. 3-7, a istnieją powody, by sądzić, że jest ona dzieckiem, przyjmowane było założenie, że dana osoba jest dzieckiem, tak by można było niezwłocznie zapewnić jej dostęp do pomocy, wsparcia i ochrony zgodnie z art. 19 i 20”.
B. Dyrektywa 2012/29/UE
32. We fragmentach istotnych dla niniejszej sprawy dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/92/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw, stanowi, co następuje:
„[...]
Wśród ofiar handlu ludźmi, terroryzmu, przestępczości zorganizowanej, przemocy w bliskich związkach, przemocy seksualnej lub wykorzystywania seksualnego, przemocy na tle płciowym, przestępstwa z nienawiści oraz wśród ofiar będących osobami niepełnosprawnymi lub dziećmi występuje na ogół duża liczba przypadków wtórnej i ponownej wiktymizacji, zastraszania oraz odwetu. Należy szczególnie dokładnie ocenić, czy takie ofiary zagrożone są tego rodzaju wiktymizacją, zastraszeniem oraz odwetem, i należy założyć, że w przypadku tych ofiar szczególne środki ochrony będą przydatne.
[...]
Ofiarom, które zostały uznane za narażone na ponowną i wtórną wiktymizację, zastraszanie oraz odwet, należy zaoferować odpowiednie środki, by chronić je podczas postępowania karnego. Dokładny charakter takich środków należy ustalić w trybie indywidualnej oceny, uwzględniając wolę ofiary. Zakres wszelkich takich środków należy określić bez uszczerbku dla praw do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej. Obawy i lęki ofiar związane z postępowaniem powinny być kluczowym czynnikiem przy ustalaniu, czy potrzebuje ona określonego szczególnego środka.
[...]
ROZDZIAŁ 1
PRZEPISY OGÓLNE
Artykuł 1
„[...]
2. Przy stosowaniu niniejszej dyrektywy państwa członkowskie zapewniają, by w przypadkach gdy ofiarą jest dziecko, w pierwszym rzędzie brano pod uwagę najlepsze zabezpieczenie jego interesu, który należy ocenić indywidualnie dla każdego przypadku. Pierwszeństwo ma podejście dostosowane do dziecka, uwzględniające wiek dziecka, poziom jego dojrzałości, jego opinie, potrzeby i obawy. [...]
ROZDZIAŁ 4
OCHRONA OFIAR ORAZ UZNANIE OFIAR O SZCZEGÓLNYCH POTRZEBACH W ZAKRESIE OCHRONY
Artykuł 22
Indywidualna ocena służąca ustaleniu szczególnych potrzeb ofiar w zakresie ochrony
1. Państwa członkowskie zapewniają, by ofiary poddano na czas indywidualnej ocenie, zgodnie z procedurami krajowymi, w celu ustalenia szczególnych potrzeb w zakresie ochrony i określenia, czy i w jakim zakresie skorzystałyby w trakcie postępowania karnego ze specjalnych środków przewidzianych w art. 23 i 24, ze względu na ich szczególne narażenie na wtórną i ponowną wiktymizację, zastraszanie oraz odwet.
[...]
4. Do celów niniejszej dyrektywy zakłada się, że dzieci będące ofiarami mają szczególne potrzeby w zakresie ochrony, gdyż narażone są na wtórną i ponowną wiktymizację, zastraszanie oraz odwet. W celu określenia, czy i w jakim stopniu korzystałyby one ze środków specjalnych przewidzianych w art. 23 i 24, dzieci będące ofiarami poddawane są indywidualnej ocenie przewidzianej w ust. 1 niniejszego artykułu.
[...]
Artykuł 23
Prawo do ochrony ofiar o szczególnych potrzebach w zakresie ochrony podczas postępowania karnego
1. Bez uszczerbku dla praw do obrony i zgodnie z przepisami o swobodzie sędziowskiej, państwa członkowskie zapewniają, by ofiary o szczególnych potrzebach w zakresie ochrony korzystające ze szczególnych środków ustalonych w rezultacie indywidualnej oceny przewidzianej w art. 22 ust. 1 mogły korzystać ze środków przewidzianych w ust. 2 i 3 niniejszego artykułu. Nie zapewnia się środka specjalnego wynikającego z indywidualnej oceny, jeżeli uniemożliwiają to ograniczenia operacyjne lub praktyczne lub gdy istnieje pilna potrzeba przesłuchania ofiary, a jej nieprzesłuchanie mogłoby wyrządzić szkodę ofierze lub innej osobie lub mógłby stanowić uszczerbek dla przebiegu postępowania.
[...]”.
PRAWO
ZARZUT NARUSZENIA ART. 6 §§ 1 i 3 d) KONWENCJI
33. Skarżący zarzuca nierzetelność postępowania. Zarzuca organom ścigania, że uniemożliwiły mu przesłuchanie ofiary, której zeznania były, jego zdaniem, podstawowym dowodem, na podstawie którego oparto jego skazanie. Powołuje się na art. 6 §§ 1 i 3 d) Konwencji, który stanowi:
„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego [...] rozpatrzenia jego sprawy [...] przez [...] sąd [...] przy rozstrzyganiu [...] o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. [...]
[...]
3. Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:
(...)
d) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia”.
34. Rząd kwestionuje ten zarzut.
A. Dopuszczalność
35. Stwierdzając, że skarga nie jest w sposób oczywisty bezzasadna w rozumieniu art. 35 § 3 a) Konwencji i nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów, Trybunał uznaje ją za dopuszczalną.
B. Meritum
1. Stanowiska stron
36. Skarżący podtrzymuje swoje zarzuty.
37. Rząd jest zdania, że w niniejszym przypadku nie doszło do naruszenia art. 6 §§ 1 i 3 d) Konwencji. Powołując się na opinie lekarskie przekazane organom krajowym, stwierdza, że nieobecność ofiary na rozprawie i wynikające z tego odczytanie zeznań złożonych przed rozprawą było uzasadnione istotnymi względami. Dodaje, że hospitalizacja Z.S. na oddziale psychiatrii dziecięcej kliniki we Wrocławiu od maja do lipca
2004 r. dowodzi, że jej stan był poważny. Dodaje również, że w kwietniu 2005 r. naczelny lekarz tej kliniki oraz psycholog sprzeciwili się uczestnictwu Z.S. w procesie skarżącego.
38. Rząd zaznacza następnie, że w przeciwieństwie do niektórych spraw rozpatrywanych przez Trybunał, w szczególności A.M. przeciwko Włochom (nr 37019/07, ETPC 1999-IX), S.N. przeciwko Szwecji (nr 34209/96, ETPC 2002-V), P.S. przeciwko Niemcom (nr 33900/96, 20 grudnia 2001 r.), Demski przeciwko Polsce (nr 22695/03, 4 listopada 2008 r.) oraz W.S. przeciwko Polsce (nr 21508/02, 19 czerwca 2007 r.), w niniejszej sprawie zeznania złożone przez Z.S. przed procesem nie stanowiły jedynego ani decydującego dowodu winy skarżącego, ponieważ sądy dysponowały materiałem dowodowym, który potwierdzał te zeznania. Rząd wskazuje, że skazanie skarżącego nastąpiło w szczególności na podstawie wyjaśnień przyznającego się do winy współoskarżonego, zeznań naocznego świadka i innych dowodów, takich jak zeznania świadków ze słyszenia, wyniki oględzin miejsca przestępstwa i dowodów pisemnych, takich jak jak listy wysyłane przez Z.S. do jej nauczycielki, w których stopniowo wyznawała, że była ofiarą agresji seksualnej.
Rząd wskazuje ponadto, że oświadczenia, którymi współoskarżony skarżącego zmienił swoje początkowe wyjaśnienia, zostały odrzucone jako niewiarygodne. Zdaniem Rządu uzasadnienia sądów krajowych pokazują, że twierdzenia współoskarżonego, według których złożył wyjaśnienia pod przymusem, również zostały odrzucone na podstawie zaprzeczających im dowodów. To samo dotyczyło twierdzeń naocznego świadka, według których osoby prowadzące śledztwo miały zmusić go do złożenia zeznań obciążających oskarżonych. Twierdzenia te uznano za niewiarygodne między innymi na podstawie zeznań tych śledczych oraz psycholog, która była obecna przy przesłuchaniu świadka. Psycholog ta oceniła, że tylko początkowe zeznania naocznego świadka były wiarygodne.
39. Rząd dodaje, że odczytanie podczas rozprawy zeznań Z.S. w zastosowaniu art. 391 § k.p.k., w którym uregulowano dopuszczalność dowodu w postaci zeznań nieobecnego świadka, stanowiło środek zdolny zaradzić trudnościom spowodowanym nieobecnością pokrzywdzonej. Jest zdania, że fakt, iż sporne zeznania zostały złożone przed sędzią, nadaje im większą moc dowodową, ponieważ wspomniany sędzia mógł obserwować zachowanie ofiary i w ten sposób wyrobić sobie opinię o jej wiarygodności. Ponadto psycholog również stwierdziła, że zeznania Z.S. były wiarygodne. Rząd podkreśla poza tym, że wyżej wymienione zeznania zostały potwierdzone przez wyniki oględzin miejsca przestępstwa, do których doszło w obecności dziewczyny.
40. Rząd twierdzi ponadto, że skarżący, korzystający z pomocy obrońcy, mógł zapoznać się z całością dowodów zawartych w aktach sprawy i kwestionować je podczas przewodu sądowego, który zdaniem Rządu odbył się z poszanowaniem zasad kontradyktoryjności. Rząd uważa też, że skarżący mógł podczas rozprawy przedstawić argumenty na poparcie swojego stanowiska, doprowadzić do wezwania świadków obrony i przesłuchania świadków oskarżenia. Podczas postępowania przed sądem rejonowym skarżący nie wniósł o możliwość przesłuchania Z. S.; skargę na jej nieobecność na rozprawie wniósł dopiero na etapie apelacji od wyroku skazującego w pierwszej instancji. Rząd wskazuje ponadto, że podczas przewodu przed sądem rejonowym skarżący mógł zakwestionować sporne zeznania i podważyć wiarygodność osoby, która je złożyła. Dodaje, że skoro skarżący miał wystarczającą możliwość kwestionowania tych zeznań podczas rozprawy, fakt, że jego obrońca nie został powiadomiony o przesłuchaniach, podczas których złożono te zeznania, nie prowadził do naruszenia prawa zainteresowanego do rzetelnego procesu sądowego.
2. Ocena Trybunału
41. Trybunał podkreśla, że zgodnie z art. 19 Konwencji, jego zadaniem jest zapewnienie przestrzegania zobowiązań wynikających dla Wysokich Układających się Stron z Konwencji. W szczególności nie jest zadaniem Trybunału zajmowanie się błędami co do faktów lub co do prawa rzekomo popełnionymi przez sąd krajowy, chyba że mogły one stanowić naruszenie praw i wolności chronionych w Konwencji. Choć Konwencja w art. 6 gwarantuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, nie określa ona zasad dopuszczalności dowodów jako takich, które to zasady pozostają przede wszystkim kwestią krajowych regulacji prawnych (Teixeira de Castro przeciwko Portugalii, 9 czerwca 1998 r., punkt 34, Zbiór wyroków i decyzji 1998‑IV, Schenk przeciwko Szwajcarii, 12 lipca 1988 r., §§ 45‑46, seria A nr 140, Bykow przeciwko Rosji [WI], nr 4378/02, § 88, 10 marca 2009 r. oraz Aigner przeciwko Austrii, nr 28328/03, § 33, 10 maja 2012 r.).
42. Przypominając, że wymogi zawarte w paragrafie 3 artykułu 6 stanowią szczególne aspekty prawa do rzetelnego procesu sądowego zagwarantowanego w paragrafie 1, Trybunał rozpatrzy skargę z uwzględnieniem obydwu tych przepisów łącznie (zob. wśród wielu innych Van Mechelen i inni przeciwko Holandii, 23 kwietnia 1997 r., § 49, Zbiór 1997-III, Gonzalez Najera przeciwko Hiszpanii (dec.), nr 61047/13, § 41, 11 lutego 2014 r. oraz Vronchenko przeciwko Estonii, nr 59632/09, § 53, 18 lipca 2013 r.).
43. Chociaż Konwencja gwarantuje w art. 6 prawo do rzetelnego procesu sądowego, nie określa jednak zasad dopuszczalności dowodów ani ich oceny, które pozostają przede wszystkim kwestią krajowych regulacji prawnych (Schenk, cytowany powyżej, §§ 45-46). Nie jest więc zadaniem Trybunału wypowiadanie się w kwestii dopuszczalności dowodów, na przykład uzyskanych w sposób nielegalny według prawa krajowego. Jego rola polega na zbadaniu, czy postępowanie jako całość, w tym sposób przedstawienia dowodów, miało charakter rzetelny (idem, punkt 26).
44. Art. 6 § 3 d) ustanawia zasadę, zgodnie z którą przed uznaniem oskarżonego winnym należy przedstawić mu podczas jawnej rozprawy wszystkie obciążające go dowody, mając na względzie zasady procesu kontradyktoryjnego. Od zasady tej istnieją wyjątki, ale można przyjąć je wyłącznie z zapewnieniem praw obrony; zasadniczo nakazują one zapewnić oskarżonemu odpowiednią i wystarczającą możliwość kwestionowania obciążających go zeznań i przesłuchania co do tej kwestii osób, które je złożyły albo w momencie składania tych zeznań, albo na etapie późniejszym (Lucà przeciwko Włochom, nr 33354/96, § 39, ETPC 2001‑II oraz Solakov przeciwko Byłej Jugosławiańskiej Republice Macedonii», nr 47023/99, § 57, ETPC 2001‑X).
45. Wykorzystanie zeznań złożonych na etapie śledztwa i postępowania przygotowawczego nie jest samo w sobie niezgodne z paragrafami 3 d) i 1 artykułu 6, z zastrzeżeniem poszanowania praw obrony (Saïdi przeciwko Francji, 20 września 1993 r., § 43, seria A nr 261-C oraz A.M. przeciwko Włochom, § 25). Jeżeli jednak takie zeznanie stanowi jedyny lub decydujący dowód, jego dopuszczenie w charakterze dowodu nie prowadzi automatycznie do naruszenia art. 6 § 1 Konwencji: postępowanie można uznać w całości za rzetelne, jeżeli zachodzą okoliczności, które rekompensują niedogodności związane z dopuszczeniem takiego dowodu w wystarczającym stopniu, by pozwolić na jego prawidłową i rzetelną ocenę (Al-Khawaja i Tahery przeciwko Wielkiej Brytanii ([WI], nr 26766/05 i 22228/06, §§ 146‑147, ETPC 2011).
46. Art. 6 nie przyznaje oskarżonemu bezwzględnego prawa do uzyskania stawiennictwa świadków przed sądem. Z zasady to sędzia krajowy musi zdecydować o konieczności lub stosowności wezwania świadka (zob. między innymi Bricmont przeciwko Belgii, 7 lipca 1989 r., § 89, seria A nr 158, S.N., cytowany powyżej, § 44, ETPC 2002-V, Scheper przeciwko Holandii (dec.), nr 39209/02, 5 kwietnia 2005 r. oraz Aigner, cytowany powyżej, § 35).
47. Trybunał zauważa, że istotne dla niniejszej sprawy przepisy prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej (punkty 29-32 powyżej) obejmują zalecenia w zakresie postępowania karnego, w szczególności w celu uwzględnienia szczególnej wrażliwości nieletnich pokrzywdzonych w trakcie postępowania oraz uniknięcia sytuacji, w której dziecko dozna z powodu śledztwa kolejnej szkody.
48. Trybunał uwzględnia specyfikę postępowań karnych mających za przedmiot przestępstwa o charakterze seksualnym. Ten rodzaj postępowania jest często dla ofiary trudnym przeżyciem, w szczególności kiedy zostaje wbrew swojej woli skonfrontowana z oskarżonym. Kwestie te rysują się jeszcze bardziej wyraziście w sprawach z udziałem osoby małoletniej. Aby ocenić, czy oskarżonemu w takim postępowaniu zapewniono rzetelny proces, należy uwzględnić prawo domniemanej ofiary do poszanowania jej prywatności. W związku z tym Trybunał przyznaje, że w postępowaniach karnych dotyczących napaści seksualnych należy podejmować pewne środki w celu ochrony ofiary, pod warunkiem, że środki te można pogodzić z odpowiednią i skuteczną realizacją praw obrony (Aigner, cytowany powyżej, § 37, Rosin przeciwko Estonii, nr 26540/08, § 53, 19 grudnia 2013 r. oraz Lučić przeciwko Chorwacji, nr 5699/11, § 75, 27 lutego 2014 r.). Trybunał podkreśla konieczność zachowania równowagi między prawami oskarżonego i prawami osoby małoletniej będącej domniemaną ofiarą. Aby zagwarantować prawa obrony, organy sądownictwa powinny podjąć środki rekompensujące przeszkody, na jakie natrafia obrona (A.S. przeciwko Finlandii, nr 40156/07, § 55, 28 września 2010 r.).
49. Zważywszy na zasady ustanowione w wyżej cytowanej sprawie rozpatrywanej przez Wielką Izbę Al‑Khawaja i Tahery, Trybunał musi kolejno rozpatrzyć, czy niemożność przesłuchania lub doprowadzenia do przesłuchania świadka oskarżenia przez obronę była uzasadniona istotnymi względami, czy zeznania nieobecnego świadka stanowiły jedyny lub decydujący dowód winy skarżącego, oraz czy istniały okoliczności, które rekompensowały niedogodności związane z dopuszczeniem takiego dowodu w stopniu wystarczającym, by umożliwić prawidłową i rzetelną ocenę jego wiarygodności (Vronchenko, cytowany powyżej, § 57).
50. Zasady te przedstawiono w wyroku Schatschaschwili przeciwko Niemcom (nr 9154/10, § 111-131, ETPC 2015), w którym Wielka Izba potwierdziła, że brak istotnych względów uzasadniających niestawiennictwo świadka nie może sam w sobie sprawić, że proces jest nierzetelny, choć pozostaje elementem istotnym dla oceny ogólnej rzetelności procesu, który może przesądzić o stwierdzeniu, że doszło do naruszenia art. 6 §§ 1 et 3 d). Ponadto, jako że zadaniem Trybunału jest upewnić się, czy postępowanie w całości było rzetelne, Trybunał musi zbadać, czy zaszły wystarczające okoliczności rekompensujące nie tylko w sprawach, w których zeznania nieobecnego świadka stanowiły jedyną lub decydującą podstawę do skazania oskarżonego, ale również w tych, w których wprawdzie trudno jest stwierdzić, czy zeznania te były jedynym lub decydującym dowodem, ale Trybunał jest mimo wszystko przekonany, że miały one pewną wagę, a ich dopuszczenie mogło prowadzić do powstania trudności dla obrony. Zakres czynników rekompensujących koniecznych do tego, by uznać proces za rzetelny, zależeć będzie od stopnia doniosłości zeznań nieobecnego świadka. Im jest on wyższy, tym solidniejsze muszą być okoliczności rekompensujące, aby postępowanie w całości można było uznać za rzetelne (Seton przeciwko Wielkiej Brytanii, nr 55287/10, § 59, 31 marca 2016 r.).
51. W niniejszej sprawie Trybunał zaznacza, że skarżący został uznany winnym zgwałcenia małoletniej, mającej 14 lat. Podczas postępowania przygotowawczego pokrzywdzona była przesłuchiwana kilkakrotnie, w tym raz przez osoby prowadzące śledztwo i trzy razy przez sąd; obrońca skarżącego nie został poinformowany o mających się odbyć przesłuchaniach. Pokrzywdzona nie uczestniczyła w procesie, ponieważ z opinii lekarskich otrzymanych przez organy prowadzące postępowanie wynikało, że może to zaszkodzić jej zdrowiu (§§ 17-21 powyżej). Akta sprawy wskazują, że sąd, przed którym toczyło się postępowanie dotyczące skarżącego, sprawdził, czy Z.S. może się przed nim stawić, zanim podjął decyzję o niewzywaniu jej z powodu negatywnej opinii biegłych. Mając świadomość konieczności ochrony ofiar napaści o charakterze seksualnym, w szczególności małoletnich, Trybunał jest zdania, że w niniejszym przypadku nieobecność Z.S. na rozprawie i wynikające z tego odczytanie jej zeznań złożonych przed procesem, były uzasadnione istotnymi względami (zob. przez analogię Al-Khawaja, cytowany powyżej, § 120, Gani przeciwko Hiszpanii, nr 61800/08, § 45, 19 lutego 2013 r. oraz Rosin, cytowany powyżej, § 55).
52. Trybunał zauważa, że skarżący został skazany na podstawie obciążających go zeznań Z.S. oraz innych dowodów potwierdzających te zeznania. Wnioski o winie skarżącego opierały się na dowodach bezpośrednich, takich jak wyjaśnienia jednego ze współoskarżonych i zeznania naocznego świadka zdarzenia, oraz na dowodach pośrednich, w tym zeznaniach świadków ze słyszenia, wniosków z ekspertyzy i wyników oględzin miejsca przestępstwa. Krajowe sądy w uzasadnieniach swoich orzeczeń wskazały, że wyżej wymienione dowody, analizowane łącznie, potwierdzały zeznania ofiary w stopniu, który pozwolił im stwierdzić winę skarżącego ponad wszelką wątpliwość. Wydaje się zatem, że chociaż obciążające zeznania Z.S. stanowiły dowód o dużej wadze, nie były jedynym ani decydującym dowodem winy skarżącego (zob., a contrario, Gani, cytowany powyżej, § 44, Lučić, cytowany powyżej, § 81, Vronchenko, cytowany powyżej, § 59, Rosin, cytowany powyżej, § 56 oraz Aigner, cytowany powyżej, § 40).
53. Co do środków, które miały zrekompensować niedogodności wynikające dla skarżącego z powodu nieobecności Z.S. na rozprawie, Trybunał zaznacza, że strony są zgodne co do tego, że zainteresowany nie miał na żadnym etapie postępowania możliwości przesłuchania lub doprowadzenia do przesłuchania domniemanej ofiary, między innymi dlatego, że jego adwokat nie został poinformowany z wyprzedzeniem przez organy prowadzące postępowanie, że zamierzają przesłuchać Z.S. podczas postępowania przygotowawczego. W orzeczeniu ogłoszonym w dniu 13 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu stwierdził, że niepowiadomienie przez organy krajowe obrońcy skarżącego o przesłuchaniach Z.S. stanowiło poważne naruszenie przepisów prawa krajowego w zakresie skutecznej realizacji przysługującego skarżącemu prawa do obrony (§ 24 powyżej).
54. W istocie godnym ubolewania jest fakt, że organy prowadzące postępowanie przeciwko skarżącemu nie skorzystały ze środków prawnych, którymi dysponowały, aby umożliwić obrońcy zainteresowanego przesłuchanie ofiary przestępstwa na tym etapie postępowania. Trybunał przypomina również, że jego zadaniem nie jest wypowiadanie się w kwestii tego, czy zeznania Z.S. uzyskane w sposób niezgodny z przepisami prawa krajowego zostały słusznie dopuszczone w charakterze dowodów oskarżenia, lecz rozpatrzenie, czy postępowanie przeciwko skarżącemu w całości było rzetelne. Zadaniem Trybunału jest w szczególności ustalenie, czy podczas rozprawy, na której z zasady należy przedstawić wszystkie dowody oskarżenia, zapewniono skarżącemu odpowiednią i wystarczającą możliwość kwestionowania spornych zeznań i przesłuchania osoby, która je złożyła (Gani, cytowany powyżej, § 44). W świetle okoliczności niniejszej sprawy Trybunał nie jest przekonany co do tego, że organy sądowe wykorzystały wszystkie możliwe środki, by zapewnić skarżącemu lub jego obrońcy możliwość przesłuchania Z.S. podczas postępowania.
55. Niemniej jednak Trybunał w tym względzie raz jeszcze musi poczynić uwagę sformułowaną już w punkcie 46 powyżej, zgodnie z którą nieobecność Z.S. i wynikająca z niej niemożność jej przesłuchania lub doprowadzenia do jej przesłuchania podczas rozprawy były uzasadnione istotnymi względami. Trybunał zauważa, że zeznania złożone przez Z.S. przed procesem zostały odczytane podczas rozprawy, co pozwoliło skarżącemu poznać ich treść i je kwestionować, z poszanowaniem zasady kontradyktoryjności i w obecności jego obrońcy. Trybunał zaznacza również, że podczas rozprawy skarżący miał możliwość przesłuchania psycholog, która miała bezpośredni kontakt z pokrzywdzoną i która była obecna przy przesłuchaniach, podczas których zostały złożone zeznania (§ 21 powyżej). Z akt sprawy nie wynika jednak, by skarżącemu udało się zaprzeczyć zeznaniom Z.S. lub podać w wątpliwość ich wiarygodność.
56. Trybunał wskazuje, że z uzasadnień sądów krajowych wynika, iż w niniejszym przypadku sędziowie mieli świadomość konieczności rozpatrzenia z zachowaniem wymaganej ostrożności dowodu, jakim były zeznania Z.S. (Gossa przeciwko Polsce, nr 47986/99, § 62, 9 stycznia 2007 r.). Fakt, że zeznania te zostały złożone przed sędzią, stanowi zdaniem Trybunału istotny element, który należy uwzględnić. Wyżej wspomniane uzasadnienia sądów krajowych dowodzą, że zakres zeznań Z.S. przeanalizowano starannie w świetle całości materiału dowodowego i że wnioski, do jakich doszli sędziowie w przedmiocie wiarygodności jej wypowiedzi, były należycie uzasadnione.
Trybunał zauważa w tym względzie, że aby ocenić wiarygodność Z.S., sądy krajowe uwzględniły opinię psychologiczną, zgodnie z którą jej zeznania należy uznać za wiarygodne (zob., a contrario, Rosin, cytowany powyżej, § 61), a płynące z niej wnioski zostały potwierdzone przez biegłego podczas rozprawy w obecności skarżącego i jego obrońcy (§ 21 powyżej). Ponadto, podczas rozprawy biegły ten był przesłuchiwany przez sędziów i przez obrońców (zob., a contrario, Vronchenko, cytowany powyżej, § 64).
57. Trybunał zaznacza również, że orzeczenie Sądu Rejonowego w Oławie było poprzedzone dogłębną analizą wiarygodności najważniejszych świadków, w tym jednego z dwóch współoskarżonych skarżącego oraz naocznego świadka zdarzenia. Orzeczenie sądu pokazuje, że odrzucenie późniejszych zeznań tych świadków, które przeczyły zeznaniom Z.S., było obszernie uzasadnione (§§ 17-19 powyżej). Z uzasadnienia wynika ponadto, że twierdzenia wspomnianych świadków na temat ich pierwotnych wypowiedzi, rzekomo zniekształconych z powodu środków przymusu, jakie mieli wobec nich zastosować funkcjonariusze policji, zostały rozpatrzone w sposób bardzo szczegółowy.
Trybunał zauważa wreszcie, że Sąd Rejonowy w Oławie dokonał dokładnego rozważenia wszystkich faktów i dowodów, że w drugiej instancji nastąpiła dogłębna kontrola jego orzeczenia przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu (Brzuszczyński przeciwko Polsce, nr 23789/09, § 88, 17 września 2013 r.) oraz że kasacja skarżącego została oddalona przez Sąd Najwyższy, ponieważ była w sposób oczywisty bezzasadna (§§ 23-26 powyżej).
58. Zważywszy na powyższe względy, a w szczególności na fakt, że skazanie skarżącego nastąpiło nie tylko na podstawie spornych zeznań Z.S., lecz w oparciu o inne dowody, których rzetelność jest w niniejszym przypadku bezsporna, Trybunał jest zdania, że fakt, iż skarżący nie mógł zadawać pytań Z.S., nie doprowadził do naruszenia jego prawa do rzetelnego procesu.
59. Dlatego też nie doszło do naruszenia art. 6 §§ 1 i 3 d) Konwencji.
Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE
1. Uznaje skargę za dopuszczalną;
2. Stwierdza, że nie doszło do naruszenia art. 6 §§ 1 i 3 d) Konwencji.
Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 24 maja 2016 r., przy zastosowaniu artykułu 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Fatoş Aracı András Sajó
Zastępca Kanclerza Przewodniczący