© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice]. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości]. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
DRUGA SEKCJA
SPRAWA CENI przeciwko WŁOCHOM
(Skarga nr 25376/06)
WYROK
(meritum)
STRASBURG
dnia 4 lutego 2014 r.
OSTATECZNY
04/05/2014
Wyrok uprawomocnił się zgodnie z warunkami określonymi w artykule 44 § 2 Konwencji. Wyrok ten podlega korekcie wydawniczej przed jego opublikowaniem w ostatecznej wersji.
W sprawie Ceni przeciwko Włochom,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (druga sekcja), jako Izba składająca się z następujących sędziów :
Işıl Karakaş, Przewodnicząca,
Guido Raimondi,
Dragoljub Popović,
András Sajó,
Nebojša Vučinić,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Egidijus Kūris, sędziowie,
oraz Stanley Naismith, Kanclerz Sekcji,
obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 stycznia 2014 r.,
wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu :
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 25376/06) wniesionej w dniu 17 czerwca 2006 r. przeciwko Republice Włoskiej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na podstawie artykułu 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności („Konwencja”) przez obywatelkę włoską Panią Rolandę Ceni („skarżąca”).
2. Skarżąca była reprezentowana przez Panią mecenas C. Colinet, adwokata praktykującego we Florencji. Rząd włoski („Rząd”) był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, Panią E. Spatafora oraz przez jej współpracownika Pana G. M. Pellegrini.
3. Skarżąca zarzuciła, że decyzja o rozwiązaniu umowy przedwstępnej sprzedaży nieruchomości, której była stroną, podjęta przez syndyka masy upadłości w ramach postępowania upadłościowego dotyczącego drugiej strony zawierającej umowę, naruszyła jej prawa zagwarantowane przez artykuły 6, 8 i 13 Konwencji oraz przez artykuł 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.
4. W dniu 22 marca 2013 r. Trybunał podjął decyzję o powiadomieniu Rządu o wpłynięciu skargi. Nadto na mocy artykułu 29 § 1 Konwencji przyjęto, iż sprawa zostanie rozpatrzona przez Izbę w tym samym czasie zarówno co do dopuszczalności, jak i co do meritum.
STAN FAKTYCZNY
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Skarżąca urodziła się w 1953 r. i mieszka we Florencji.
6. W czerwcu 1992 r. skarżąca podjęła decyzję o zakupie od przedsiębiorstwa X, mieszkania w budowie za 310 000 000 lirów włoskich (ITL), to jest około 161 101 euro (EUR). W dniu 13 czerwca 1992 r. wpłaciła zaliczkę w wysokości 10 000 000 ITL (około 5 164 EUR) jako zabezpieczenie. W dniu 3 lipca 1992 r. skarżąca podpisała umowę przedwstępną sprzedaży. Zapłaciła kolejną zaliczkę w wysokości 36 500 000 ITL (około 18 850 EUR). Uiściła także inne należności ratalne tytułem zaliczki na roboty budowlane. Tak więc skarżąca wpłaciła na rzecz przedsiębiorstwa X łączną kwotę 415 577 434 ITL (około 214 627 EUR), to jest cenę sprzedaży wyższą niż przewidziano w umowie.
7. W marcu 1995 r. skarżąca przeprowadziła się do wyżej wskazanego mieszkania, które stało się jej stałym miejscem zamieszkania.
8. W dniu 14 marca 1997 r., w oparciu o artykuł 2932 Kodeksu cywilnego (kc) skarżąca wystąpiła z powództwem przeciwko przedstawicielowi przedsiębiorstwa X, który odmawiał podpisania ostatecznej umowy sprzedaży, do sądu we Florencji w celu uzyskania przeniesienia własności na drodze sądowej.
9. W dniu 26 listopada 1997 r. przedsiębiorstwo X ogłosiło upadłość, co spowodowało zawieszenie de iure postępowania cywilnego wszczętego przez skarżącą.
10. W dniu 3 lutego 1998 r., syndyk masy upadłości wyznaczony w czasie postępowania upadłościowego, poinformował skarżącą, że na podstawie artykułu 72 § 4 Ustawy o upadłości (dekret królewski nr 267 z dnia 16 marca 1942 r.) umowa przedwstępna sprzedaży została rozwiązana.
11. W dniu 5 maja 1998 r. syndyk poinformował skarżącą, że nieruchomości stanowiące masę upadłości przedsiębiorstwa zostaną sprzedane na licytacji oraz wezwał ją do zwrotu zajmowanego bez uprawnienia mieszkania. W wyniku negocjacji z inicjatywy skarżącej, syndyk wskazał, że w celu uniknięcia wystawienia na sprzedaż w drodze licytacji tego mieszkania, powinna zapłacić kwotę 324 000 000 ITL (około 167 332 EUR). Ponieważ skarżąca nie dysponowała taką kwotą, w dniu 21 stycznia 1999 r. syndyk wezwał ją do zapłaty miesięcznego świadczenia za zajmowanie mieszkania w wysokości 700 000 ITL (około 361 EUR), za okres od grudnia 1997 r., czyli łącznie 9 100 000 ITL (około 4 699 EUR).
12. W dniu 25 lutego 1999 r. mieszkanie zostało sprzedane na licytacji. Skarżąca oświadczyła, że nie otrzymała żadnej informacji na ten temat. Przedmiotowe mienie zostało zakupione przez małżeństwo Y za kwotę 227 000 000 ITL (około 117 235 EUR), a zrejestrowane powództwo wniesione przez skarżącą na podstawie artykułu 2932 kc zostało wykreślone z rejestrów nieruchomości.
13. W dniu 18 maja 1999 r. skarżąca wniosła powództwo o uchylenie postanowienia syndyka masy upadłości o rozwiązanie umowy przedwstępnej sprzedaży i przeniesienia własności mieszkania na małżeństwo Y.
14. W dniu 25 maja 1999 r. skarżąca zgłosiła, jako zobowiązanie w postępowaniu upadłościowym, wysokość kwoty wpłaconej przez nią na rzecz przedsiębiorstwa X. W dniu 22 lipca 1999 r. skarżąca złożyła do sądu nadzorującego postępowanie upadłościowe wniosek o cofnięcie wykreślenia jej sprawy wszczętej na podstawie artykułu 2932 kc.
15. W międzyczasie, w dniu 12 lipca 1999 r., małżeństwo Y zawiadomiło skarżącą, że musi opuścić mieszkanie w terminie 10 dni. Skarżąca sprzeciwiła się eksmisji z mieszkania z powodu trwających postępowań w sprawie tytułu własności tego mienia. Sąd w Pontassieve (Florencja) wyraził zgodę na czasowe zawieszenie tej egzekucji, w zamian za uiszczenie przez skarżącą kaucji w wysokości 5 000 000 ITL (około 2 582 EUR).
16. W tym czasie zostało również podjęte, na wniosek skarżącej, postępowanie wszczęte na podstawie artkułu 2932 kc.
17. Postanowieniem z dnia 4 października 1999 r., złożonym do kancelarii w dniu 23 października 1999 r., sąd we Florencji oddalił wniosek skarżącej o stwierdzenie nieważności.
18. Sąd zauważył, że w świetle artykułu 72 § 4 Ustawy o upadłości, jeśli własność sprzedanego mienia nie została przeniesiona na kupującego, syndyk masy upadłości może dokonać wyboru między wykonaniem umowy bądź jej rozwiązaniem. Sąd uściślił, że zgodnie z krajową doktryną i orzecznictwem wyboru tego można dokonać nawet, jeśli powództwo wniesione na podstawie artykułu 2932 kc jest w toku. Poza tym sąd podniósł, że w przypadku wyboru przez syndyka masy upadłości opcji rozwiązania, nie ma możliwości wydania wyroku na podstawie tego artykułu. Sąd dodał, że w przedmiotowej sprawie umowa podpisana w dniu 3 lipca 1992 r. była umową przedwstępną sprzedaży, i, że niezależnie od objęcia w stan posiadania mieszkania przez skarżącą i zapłacenia ceny sprzedaży, taka umowa nie skutkuje przeniesieniem własności. Skarżąca przywołała artykuł 47 Konstytucji w sprawie ochrony prawa do nabycia stałego miejsca zamieszkania, by podnieść zarzut niekonstycyjności artykułu 72 § 4 Ustawy o upadłości, jednak Sąd w Florencji uchylił ten zarzut jako oczywiście nieuzasadniony, gdyż ustawodawca może dokonać wyważenia tego prawa w stosunku do innych celów leżących w interesie ogólnym.
19. Skarżąca złożyła odwołanie. Poza tym, w dniu 12 listopada 1999 r. zwróciła się z wnioskiem do prokuratury we Florencji w celu wszczęcia postępowania w sprawie popełnienia ewentualnych przestępstw, którymi mogła być pokrzywdzona; nie otrzymała odpowiedzi na ten wniosek.
20. Wyrokiem z dnia 10 lipca 2001 r., złożonym w kancelarii w dniu 14 sierpnia 2001 r., Sąd Apelacyjny we Florencji utrzymał w mocy wyrok pierwszej instancji. Sąd apelacyjny uznał, że sąd we Florencji uzasadnił należycie sporne kwestie. Zauważył jednak, że rozwiązanie, podobnych do podpisanej przez skarżącą umów powodowało często szkody finansowe o dużej wartości, gdyż w przypadku upadłości przedsiębiorstw budowlanych kupujący byli narażeni nie tylko na utratę nieruchomości, ale również wpłaconych przez nich środków. Sąd wskazał, że uważa za zasadną w tym zakresie ingerencję ustawodawcy.
21. Skarżąca złożyła skargę kasacyjną.
22. Wyrokiem z dnia 21 września 2005 r., złożonym w kancelarii w dniu 22 grudnia 2005 r., sąd kasacyjny oddalił skargę skarżącej uznając, że sąd apelacyjny prawidłowo i logicznie uzasadnił sporne kwestie.
23. W międzyczasie, w dniu 26 czerwca 2001 r., sąd w Pontassieve oddalił złożony przez skarżącą sprzeciw w sprawie nakazu eksmisji z mieszkania. Wyrok ten został utrzymany w mocy przez sąd apelacyjny w dniu 23 kwietnia 2004 r.. Komornik sądowy kilkakrotnie przystępował do egzekucji, część jej wynagrodzenia została zajęta.
24. Również w tym czasie, w dniu 25 lutego 2004 r., skarżąca złożyła kolejny wniosek o zawieszenie eksmisji z mieszkania z powodu stanu zdrowia i w związku z tym sąd wyznaczył termin rozprawy na 9 marca, a następnie na 29 marca 2004 r..
25. Tego dnia, to jest 29 marca 2004 r., małżeństwo Y zaproponowało skarżącej odkupienie od nich mieszkania za 190 000 EUR.
26. Zaplanowana na dzień 28 lipca 2004 r. przymusowa eksmisja z mieszkania nie doszła do skutku i została przeniesiona na 22 października 2004 r. z uwagi na brak wydania przez prefekta komornikowi sądowemu zgody na wsparcie policji. Eksmisja była następnie przenoszona na za trzy miesiące i na za kolejne trzy miesiące, przy czym komornikowi nie towarzyszyła policja.
27. W maju 2005 r., skarżąca podpisała z małżeństwem Y promesę sprzedaży za kwotę 190 000 EUR. Umowa sprzedaży została podpisana w dniu 6 października 2005 r., to jest w dniu, w którym skarżąca stała się właścicielką zajmowanego przez nią mieszkania.
28. Skarżąca wskazała, że ponieważ nie miała dostępu do kredytu bankowego, musiała zadłużyć się u rodziny i przyjaciół, żeby zebrać żądaną kwotę, oraz, że jej mąż był zmuszony przyjąć pracę na Syberii, w celu uzyskania większej sumy pieniędzy.
II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE
29. Artykuł 2932 kc brzmi następująco :
„Jeśli strona, będąca zobowiązana do zawarcia umowy nie wykonuje swojego zobowiązania, to druga strona, gdy jest to możliwe i nie jest to wyłączone [posiadanym] przez nią tytułem, może uzyskać orzeczenie wywołujące skutek w postaci niezawartej umowy.
Co do umów mających na celu przeniesienie własności określonej rzeczy lub ustanowienie lub przeniesienie innego prawa, wniosek zostaje przyjęty tylko w przypadku, gdy strona, która to uczyniła, nie wykonuje świadczonej usługi lub nie składa formalnej oferty [w sposób] zgodny z warunkami przewidzianymi przez prawo, chyba, że świadczenie usług nie jest jeszcze wymagalne.”
30. Artykuł 72 § 4 Ustawy o upadłości (dekret królewski nr 267 z dnia 16 marca 1942 r.) w brzmieniu obowiązującym w okresie objętym postępowaniem, ma następującą treść :
„W przypadku ogłoszenia upadłości sprzedającego i gdy własność sprzedanej rzeczy została przeniesiona na nabywcę, umowa nie jest rozwiązywana. Gdy własność rzeczy sprzedanej nie została przeniesiona na nabywcę, syndyk masy upadłości dokonuje wyboru pomiędzy wykonaniem przedmiotu umowy a jej rozwiązaniem. W przypadku rozwiązania umowy nabywca ma prawo zgłosić wierzytelność w postępowaniu upadłościowym, nie mając przy tym prawa do odszkodowania za poniesione szkody”
31. Ustawa o upadłości została następnie zmieniona przez ustawodawcę (dekret z mocą ustawy nr 5 z dnia 9 stycznia 2006 r., dekret nr 169 z mocą ustawy z dnia 12 września 2007 r. oraz ustawa nr 134 z dnia 7 sierpnia 2012 r.). W części związanej z przedmiotową sprawą artykuł 72 tej ustawy brzmi obecnie jak następuje:
„Jeśli przedmiot umowy nie został przez strony wykonany lub nie został wykonany w całości, a została wobec jednej ze stron ogłoszona upadłość, wykonanie przedmiotu umowy (...) jest zawieszone do czasu, aż syndyk masy upadłości, za zgodą komitetu wierzycieli, uzna [bądź], że nabywa, w umowie, prawa upadłego przedsiębiorstwa, przejmując na siebie wszystkie związane z tym obowiązki, [bądź] wywiązuje się [z umowy], chyba, że w umowach dotyczących praw rzeczowych, przeniesienie [przedmiotowego] prawa już nastąpiło.
Strony umowy mogą wezwać syndyka masy upadłości do wykonania umowy wyznaczając mu, za pośrednictwem sądu nadzorującego [postępowanie upadłościowe], termin nie dłuższy niż 60 dni, po wygaśnięciu którego umowa zostaje uznana za rozwiązaną.
Postanowienia ustępu 1 mają zastosowanie również do umów przedwstępnych sprzedaży, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w artykule 72a. W przypadku rozwiązania, strona [skarżąca] ma prawo zgłosić wierzytelność [w postępowaniu upadłościowym] wynikającą z niewykonania [umowy], bez prawa do odszkodowania za poniesioną szkodę.
(...)
Zgodnie z artykułem 2645a Kodeksu cywilnego, w przypadku rozwiązania umowy przedwstępnej zakupu nieruchomości, nabywca ma prawo zgłosić wierzytelność [w postępowaniu upadłościowym], bez prawa do odszkodowania za poniesioną szkodę, oraz korzysta z prawa określonego w artykule 2775a Kodeksu cywilnego pod warunkiem, że rejestracja umowy przedwstępnej stała się skuteczna przed datą ogłoszenia upadłości.
Przepisów ustępu 1 nie stosuje się do umowy przedwstępnej sprzedaży zarejestrowanej zgodnie z artykułem 2645a Kodeksu cywilnego a dotyczących nieruchomości, która ma być stałym miejscem zamieszkania nabywcy lub członków jego rodziny do trzeciego stopnia pokrewieństwa, bądź nieruchomości przeznaczonej na główne miejsce [działalności] przedsiębiorstwa nabywcy.”
32. Ustawodawca dodał również do ustawy artykuł 72a, zatytułowany „umowy dotyczące nieruchomości w budowie”, zgodnie z którym:
„Umowy określone w artykule 5 dekretu z mocą ustawy nr 122 z dnia 20 czerwca 2005 r. ulegają rozwiązaniu, jeśli przed ogłoszeniem przez syndyka masy upadłości wyboru pomiędzy wykonaniem a rozwiązaniem [umowy] nabywca otrzymał poręczenie (escusso la fideiussione) będące gwarancją zwrotu wpłaconej przedsiębiorcy budowlanemu kwoty i poinformował o tym syndyka masy upadłości. W każdym przypadku poręczenie można uzyskać dopiero po ogłoszeniu przez syndyka masy upadłości postanowienia o wykonaniu umowy.”
PRAWO
I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 1 PROTOKOŁU NR 1 DO KONWENCJI
33. Skarżąca uważała, że postanowienie syndyka masy upadłości o rozwiązaniu umowy przedwstępnej sprzedaży nieruchomości, której była stroną, stanowiło naruszenie artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, który brzmi następująco :
„Każda osoba fizyczna lub prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba, że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego.
Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.”
34. Rząd zakwestionował tę tezę.
A. Dopuszczalność skargi
1. Zarzut Rządu dotyczący braku możliwości zastosowania artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji
a) Zarzut Rządu
35. Rząd uważał, że zarzut skarżącej jej niezgodny ratione materiae z przepisami artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Rząd podkreślił, że w prawie włoskim, w umowie przedwstępnej nie dokonuje się przeniesienia własności rzeczy, która może mieć miejsce jedynie przy ewentualnym zawarciu w przyszłości umowy innego rodzaju, zwanej „umową ostateczną” (contratto definitivo). Rząd podkreślił, że najważniejszym skutkiem umowy przedwstępnej jest zobowiązanie stron do podpisania umowy ostatecznej. Rząd utrzymywał, że w przedmiotowej sprawie przeznaczona do sprzedaży rzecz nie istniała w chwili zawarcia umowy przedwstępnej, gdyż mieszkanie nie zostało jeszcze wybudowane i z tego powodu strony przewidziały, że przeniesienie własności nastąpi w późniejszym terminie. Rząd dodał, że w przypadku, gdy wszystkie warunki przewidziane w umowie zostały spełnione, każda ze stron może wnieść o zawarcie umowy ostatecznej, oraz, gdy jedna ze stron odmawia zawarcia tej umowy, druga strona może, na podstawie artykułu 2932 kc, złożyć wniosek o przeniesienie własności na drodze sądowej. Przywołując artykuł 72 § 4 dekretu królewskiego nr 267 z 1942 r., Rząd jednak uważał, że takie przeniesienie nie mogło mieć miejsca, jeśli sprzedający znalazł się w stanie upadłości oraz kiedy powołany syndyk masy upadłości postanowił o rozwiązaniu umów przedwstępnych podpisanych przez sprzedającego. Rząd dodał, że przepis ten jest spójny z celem postępowania upadłościowego, to jest likwidacją wszystkich długów i ich konsekwencji, co stanowi zarządzanie majątkiem upadłego [przedsiębiorstwa] przez syndyka masy upadłości.
36. W świetle powyższego Rząd uważał, że skarżąca nie była właścicielką „mienia” zgodnie z artykułem 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Co za tym idzie, Rząd utrzymywał, że podpisując umowę przedwstępną sprzedaży, skarżąca nie stała się właścicielką mieszkania, lecz nabyła jedynie prawo do zobowiązania sprzedającego do zawarcia umowy ostatecznej.
b) Odpowiedź skarżącej
37. Skarżąca oświadczyła, że zawarła umowę przedwstępną sprzedaży z przedsiębiorstwem X oraz, że zapłaciła wyższą cenę niż ustalono w umowie. Skarżąca oświadczyła, że ma prawo do własności tego mieszkania, a jedyną kwestią, która stała temu na przeszkodzie, było niepodpisanie aktu notarialnego sprzedaży. Dodała, że mieszkała w tym mieszkaniu, które stało się jej miejscem zamieszkania i ośrodkiem interesów życiowych, i była do niego przywiązana.
c) Ocena Trybunału
i. Zasady ogólne
38. Trybunał przypomniał, że pojęcie „mienia” przywołane w pierwszej części artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji ma znaczenie autonomiczne, nie ograniczające się do własności dóbr materialnych i jest niezależne od kwalifikacji formalnych obowiązujących w prawie krajowym: za „prawa majątkowe”, a w rezultacie za „mienie” dla celów tego przepisu mogą być również uważane niektóre inne prawa i interesy stanowiące aktywa. W każdej sprawie istotne jest zbadanie, czy rozpatrywane łącznie okoliczności zrodziły u skarżącego istotny interes chroniony przez ten artykuł (Iatridis p. Grecji [Wielka Izba], nr 31107/96, § 54, ETPCz 1999-II, Beyeler p. Włochom [Wielka Izba], nr 33202/96, § 100, ETPCz 2000‑I oraz Depalle p. Francji [Wielka Izba], nr 34044/02, § 62, z 29 marca 2010 r.). Artykuł 1 Protokołu nr 1 do Konwencji nie gwarantuje prawa do nabycia mienia (Slivenko i inni p. Łotwie [Wielka Izba] (decyzja), nr 48321/99, § 121, ETPCz 2002-II) ; jednak sam fakt, iż prawo własności może w pewnych okolicznościach być przedmiotem odwołania, nie pozbawia go przymiotu „mienia” w rozumieniu tego przepisu, przynajmniej do momentu jego odwołania (wyż. cyt. Beyeler, § 105 oraz Moskal p. Polsce, nr 10373/05, § 38 i 40, z 15 września 2009 r.).
39. Trybunał przypomniał, że „mieniem” może być zarówno „mienie istniejące” jak i wartość aktywów, w tym roszczenia, w związku z którymi skarżący może utrzymywać, że ma przynajmniej „uprawnione oczekiwanie” uzyskania skutecznego korzystania z prawa majątkowego. (zob. m.in., Pressos Companía Naviera S.A. p. Belgii, z 20 listopada 1995 r., § 31, seria A nr 332, Kopecký p. Słowacji [Wielka Izba], nr 44912/98, § 35, ETPCz 2004-IX oraz Association nationale des pupilles de la Nation p. Francji (decyzja), nr 22718/08, z 6 października 2009 r.). Uprawnione oczekiwanie, stwarzające możliwość dalszego korzystania z prawa musi mieć „wystarczającą podstawę w prawie krajowym” na przykład, gdy jest potwierdzone przez utrwalone orzecznictwo sądów lub gdy opiera się na przepisie ustawowym, lub na akcie prawnym dotyczącym interesu majątkowego, o którym mowa (zob. wyż. cyt. Kopecky, § 52, wyż. cyt. Depalle, § 63 oraz Saghinadze i inni p. Gruzji, nr 18768/05, § 103, z 27 maja 2010 r.). Gdy warunki te zostaną spełnione, pojęcie „uprawnionego oczekiwania” może być zastosowane (Maurice p. Francji [Wielka Izba], nr 11810/03, § 63, ETPCz 2005‑IX).
40. Trybunał uznał jednak, że sama nadzieja na uznanie prawa własności, którego skuteczne wykonanie było niemożliwe, nie może być uznana za „mienie” w rozumieniu artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, podobnie jak roszczenie warunkowe, które wygasa w wyniku niespełnienia warunku (Malhous p. Republice Czeskiej (decyzja), nr 33071/96, ETPCz 2000‑XII, Książę Hans‑Adam II p. Niemcom [Wielka Izba], nr 42527/98, § 85, ETPCz 2001‑VIII oraz Nerva p. Zjednoczonemu Królestwu, nr 42295/98, § 43, z 24 września 2002 r.).
41. Trybunał uściślił również, że prawo do mieszkania w określonym miejscu, którego nie jest się właścicielem, nie stanowi „mienia” w rozumieniu wspomnianego wyżej artykułu (Panchenko p. Ukrainie, nr 10911/05, § 50, z 10 grudnia 2010 r., H.F. p. Słowacji (decyzja), nr 54797/00, z 9 grudnia 2003, Kovalenok p. Łotwie (decyzja), nr 54264/00, z 15 lutego 2001 r. oraz J.L.S. p. Hiszpanii (decyzja), nr 41917/98, z 27 kwietnia 1999 r.). Niemniej jednak w wyżej cytowanej sprawie Saghinadze i inni (ustępy 104-108), Trybunał zakwalifikował jako „mienie” prawo do użytkowania małego domu, wykonywane w dobrej wierze i traktowane z wyrozumiałością przez władze przez ponad sześć lat, przy braku prawidłowo zarejestrowanego tytułu własności.
ii. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie
42. Trybunał podniósł, że strony nie kwestionują, że na mocy umowy przedwstępnej sprzedaży zawartej z przedsiębiorstwem X skarżąca nigdy nie miała prawa własności spornego mieszkania. Owa umowa przedwstępna sprzedaży nie przyznawała skarżącej takiego prawa, gdyż była jedynie zobowiązaniem do zawarcia następnej umowy, zwanej „ostateczną”, która doprowadziłaby w przyszłości do przeniesienia własności. Trybunał zauważył jednak, że nie doszło do podpisania umowy ostatecznej z uwagi na odmowę przedstawiciela przedsiębiorstwa X udania się do notariusza w celu jej zawarcia oraz, że ogłoszenie upadłości tego przedsiębiorstwa i następującej po niej decyzji syndyka o rozwiązaniu umowy przedwstępnej nie pozwoliły skarżącej na uzyskanie postanowienie sądu o przeniesieniu własności na drodze sądowej zgodnie z artykułem 2932 kc. W tym względzie Trybunał odnotował, że Rząd słusznie podkreślił tę kwestię (zob. ustępy 35-36).
43. Nadto Trybunał zauważył, że nie zmienia to faktu, że po podpisaniu umowy przedwstępnej sprzedaży, wpłaceniu zaliczek i dokonaniu następnych wpłat stosownie do postępu prac (zob. powyżej ustęp 6), skarżąca przeprowadziła się do mieszkania, które w marcu 1995 r. stało się jej stałym miejscem zamieszkania (zob. powyżej ustęp 7). Trybunał zauważył również, że spełniwszy w całości obowiązek zapłaty za sprzedaną rzecz, skarżąca wiedziała, że przedstawiciel przedsiębiorstwa X miał, na podstawie zapisów umowy przedwstępnej, obowiązek podpisania umowy ostatecznej, oraz, że w przypadku odmowy mogła zwrócić się do sądu w celu uzyskania wyroku nakazującego przeniesienie własności. W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że skarżąca miała uprawnione oczekiwanie, że mieszkanie stanie się jej własnością, lub, gdyby się tak nie stało, że otrzyma zwrot wpłaconych pieniędzy. Trybunał stwierdził, że jedynie z powodu pozostających całkowicie poza jej kontrolą serii zdarzeń (to znaczy upadłości przedsiębiorstwa X i decyzji podjętych przez syndyka), mienie, za które zapłaciła i co do którego podpisała umowę przedwstępną sprzedaży, nie stało się jej własnością.
44. Podsumowując Trybunał uznał, że w szczególnych okolicznościach przedmiotowej sprawy uprawnione oczekiwanie skarżącej powiązane z prawami majątkowymi takimi jak uiszczenie pełnej ceny sprzedaży oraz objęcie w posiadanie mieszkania, było na tyle ważne, by stanowić istotny interes, a więc „mienie” w rozumieniu artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji (zob., mutatis mutandis, Stretch p. Zjednoczonemu Królestwu, nr 44277/98, § 32-35, z 24 czerwca 2003 r., Bozcaada Kimisis Teodoku Rum Ortodoks Kilisesi Vakfi p. Turcji, nr 37639/03, 37655/03, 26736/04 oraz 42670/04, § 50, z 3 marca 2009 r., Plalam S.P.A. p. Włochom, nr 16021/02, § 42, z 18 maja 2010 r. oraz Di Marco p. Włochom, nr 32521/05, § 53, z 26 kwietnia 2011 r.).
45. Sprzeciw Rządu musi być zatem oddalony.
2. Inne powody niedopuszczalności skargi
46. Stwierdzając, że skarga nie może być uznana za w sposób oczywisty nieuzasadnioną w rozumieniu artykułu 35 § 3 lit. a) Konwencji i że nie ma żadnego innego powodu, by uznać ją za niedopuszczalną, Trybunał uznaje ją za dopuszczalną.
B. Meritum
1. Argumenty stron
a) Skarżąca
47. Skarżąca oświadczyła, że została pozbawiona prawa do stania się właścicielką mieszkania będącego przedmiotem sporu z powodu uznaniowej decyzji syndyka o jednostronnym rozwiązaniu umowy przedwstępnej sprzedaży. Uważała, że syndyk doprowadził w ten sposób do zwiększenia masy upadłości przedsiębiorstwa o tę nieruchomość, powodując tym samym jej zubożenie, zważywszy że, jej zdaniem, utraciła jednocześnie stałe miejsce zamieszkania i wpłacone na rzecz przedsiębiorcy budowlanego pieniądze.
48. Dodała, że popisała umowę przedwstępną sprzedaży w 1992 r., to jest pięć lat przed ogłoszeniem upadłości przedsiębiorstwa X, w której to umowie wskazano cenę odpowiadająca wartości rynkowej mieszkania i która była ceną uczciwą.
49. Skarżąca uściśliła także, że w konsekwencji rozwiązania umowy przedwstępnej jej wierzytelność mogła być zgłoszona w postępowaniu upadłościowym, a ponieważ chodziło o mało uprzywilejowane roszczenie, to nadzieje na odzyskanie choćby części wpłaconych pieniędzy były niewielkie. Skarżąca wskazała w tym zakresie, że z ostatniego planu podziału wynikało, że wartość uprzywilejowanych roszczeń, między innymi banków, zacznie przekraczało wartość masy upadłości. Uważała, że przywołany przez Rząd interes ogólny odpowiada w rzeczywistości bardzo specyficznemu interesowi prywatnemu, to znaczy interesom banków finansujących działalność budowlaną oraz, że interes ten przeważył nad interesem nabywców, którzy, jej zdaniem, również przyczynili się do finansowania tej działalności.
50. W tej sytuacji skarżąca uznała, że nie została utrzymana sprawiedliwa równowaga między wymogami interesu ogólnego społeczności (to jest, jej zdaniem, ochroną praw wierzycieli) a wymogiem ochrony praw podstawowych jednostki. Ponadto stwierdziła, że Sąd Apelacyjny we Florencji uznał ten stan rzeczy wskazując, że możliwość rozwiązywania umów przez syndyka stanowi bardzo duży problem dla nabywców jeszcze niewybudowanych mieszkań. Skarżąca podniosła, że poza tym to uprawnienie daje syndykowi możliwość odzyskania maksymalnej ilości aktywów pozostających następnie do rozdzielenia pomiędzy wierzycieli oraz, że wynagrodzenie syndyka jest ustalane w zależności od całości masy upadłości.
51. Nadto skarżąca podkreśliła, że ustawodawca poczynił kroki w celu zreformowania prawa upadłościowego i wprowadzenia zmian w zakresie upoważnienia syndyków. Uściśliła, że po wprowadzeniu tych zmian syndycy nie mają już uprawnień do rozwiązywania zarejestrowanych umów przedwstępnych sprzedaży nieruchomości i będących stałym miejscem zamieszkania lub siedzibą przedsiębiorstwa nabywcy (zob. powyżej ustępy 31-32), oraz, że w chwili podpisania umowy przedwstępnej sprzedaży przedsiębiorstwa budowlane są obowiązane ubezpieczyć się od upadłości na korzyść nabywcy.
52. Uściślając, że przedstawiciel przedsiębiorstwa X odmówił stawienia się przed notariuszem w celu podpisania umowy ostatecznej, skarżąca wskazała, że nie mogła skorzystać z wyżej wspomnianych zmian w prawie, z tego powodu, że zgodnie z dekretem z mocą ustawy nr 669 z dnia 31 grudnia 1996 r. rejestracji podlegały akty notarialne lub wyroki, a nie umowy cywilnoprawne, czyli umowy takie, jak ona sama podpisała. Dodała, że w czasie wejścia w życie tych zmian, podjęła jedyny możliwy według niej krok, to znaczy wniesienie powództwa o przeniesienie własności na drodze sądowej (zob. powyżej ustęp 8). Co do tej kwestii, Rząd utrzymywał, że pozew mógł być wniesiony wcześniej, to jest począwszy od 1995 r. Skarżąca odpowiedziała, że w tym czasie przedsiębiorstwo X nie otrzymało jeszcze pozwolenia na budowę w przestrzeni miejskiej, które stanowiło jedyną podstawę do przygotowania przez notariusza aktu sprzedaży, a wyodrębnienie spornego lokalu w katastrze nieruchomości było datowane na 17 stycznia 1997 r. Natomiast odnośnie do ustanowienia przez bank hipoteki, skarżąca stwierdziła, że gwarancja ta nie dotyczyła przedmiotowego mieszkania, lecz całości nieruchomości należących do przedsiębiorcy budowlanego. Wskazała ponadto, że jak wszystkie przedsiębiorstwa budownictwa mieszkaniowego we Włoszech, przedsiębiorstwo X było całkowicie zależne, z finansowego punktu widzenia, od banków i że to przedsiębiorstwo ustanowiło hipotekę na teren przewidziany pod zabudowę. Wyciągnęła z tego wniosek, że w 1995 r. przedsiębiorstwo X miało już dużą ilość długów i co za tym idzie, ewentualne postępowanie sądowe przeciw niemu miałoby małe szanse zakończenia się powodzeniem.
53. Nadto skarżąca sądziła, że syndyk masy upadłości powinien być uważany za urzędnika pozwanego Państwa, ponieważ został powołany przez sędziego-komisarza i jest „urzędnikiem sądowym” wykonującym funkcję publiczną. Dodała, że funkcja ta polega na zaspokajaniu, na ile to możliwe, roszczeń wierzycieli, jak również na administrowaniu i likwidacji majątku upadłego dłużnika, oraz w ramach określonych w przepisach uprawnień syndyk proponuje działania oraz realizuje działania, o których zdecydował sędzia-komisarz.
54. Odwołując się następnie do ustalonych przez Trybunał zasad w wyroku Kotov p. Rosji ([Wielka Izba], nr 54522/00, § 109-115, z 3 kwietnia 2012 r.), skarżąca podniosła, że w ramach postępowania upadłościowego Rząd nie spełnił swego pozytywnego obowiązku wynikającego z artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.
55. W tym względzie skarżąca stwierdziła, że Państwo utworzyło fundusz dla pokrzywdzonych upadłością w sektorze budowlanym, co jej zdaniem może zostać uznane za pozytywny środek podjęty na rzecz osób będących w takiej samej jak ona sytuacji. Wspomniała jednak, że sprawy rodzin, które zostały uwzględnione przez ten fundusz, w liczbie 12 071, w tym także jej sprawa, w dalszym ciągu oczekują na pierwszą ratę odszkodowania. Stwierdziła, że fundusz ten dysponuje około 60 milionami EUR, co jej zdaniem, pozwoli na wypłacenie 8% uznanych przez ten fundusz odszkodowań, oraz dodała, że kwota tych odszkodowań wynosi 778 730 939 EUR. Wskazała również, że ponieważ działalność tego funduszu jest przewidziana do 2020 r., przyrzeczone za poniesioną przez nią szkodę odszkodowanie jest naprawdę niewielkie, gdyż według niej mogłaby otrzymać kwotę 13 617,63 EUR odszkodowania za stratę 167 498,53 EUR.
56. W świetle powyższego skarżąca uważała, że nałożono na nią nadmierne i wykraczające poza normy obciążenie: stwierdzała, że doświadczyła przymusowej sprzedaży mieszkania, za które przecież zapłaciła, następnie po raz drugi zapłaciła za to mienie, wydając o półtora razy większą kwotę niż syndyk zaliczył do masy upadłości, oraz musiała stawić czoła wielu postępowaniom sądowym nie otrzymawszy nawet najmniejszego odszkodowania.
b) Rząd
57. Rząd wskazał, że chociaż, tak jak w przedmiotowej sprawie, syndyk ma możliwość rozwiązania umowy, przyznaną mu przez artykuł 72 § 2 Ustawy o upadłości, nabywca, który podpisał przedwstępną umowę sprzedaży, nie jest pozbawiony wszystkich praw. Rząd uściślił, że nawet jeśli nabywca nie ma żadnego prawa do rzeczy, co do której otrzymał przyrzeczenie sprzedaży, może w ramach postępowania upadłościowego i na podstawie zasady równości traktowania wierzycieli (par condicio creditorum), odzyskać wpłacone pieniądze. Rząd dodał, że w celu zagwarantowania praw nabywcy dekret z mocą ustawy nr 669 z dnia 31 grudnia 1996 r. przewidział zarejestrowanie przedwstępnej umowy sprzedaży nieruchomości w rejestrach publicznych. W tym względzie Rząd podkreślił, że na mocy artykułu 2775a kc, jeśli taka rejestracja miała miejsce przed ogłoszeniem upadłości, nabywca ma prawo pierwszeństwa przed innymi wierzycielami w podziale zysków ze sprzedaży w drodze licytacji spornego mienia. W przedmiotowej sprawie Rząd potwierdził, że skarżąca nie dokonała takiej rejestracji i dlatego musi przyjąć na siebie ryzyko powstałe w związku z sytuacją sprzedającego.
58. Rząd zauważył następnie, że bank jako wierzyciel przedsiębiorstwa X ustanowił hipotekę na kwotę 300 000 000 ITL (około 154 937 EUR), to znaczy na prawie całą kwotę ceny sprzedaży mieszkania. Rząd wyciągnął z tego wniosek, że nawet jeśli syndyk podjąłby decyzję o wykonaniu umowy, to mieszkanie, o którym mowa, nie mogłoby stać się własnością skarżącej bez poniesienia dodatkowych kosztów. Rząd uważał, że w takiej sytuacji skarżąca musiałaby dokonać wyboru pomiędzy utratą mieszkania a zapłatą kwoty odpowiadającej hipotece i wierzytelnościom banków. Rząd podniósł, że nie rozumie, dlaczego skarżąca, która mieszkała w tym mieszkaniu od marca 1995 r. i zapłaciła, jej zdaniem, 80% ceny sprzedaży tego mienia, czekała dwa lata z wniesienie powództwa na podstawie artykułu 2932 kc. Co do ostatniej kwestii, Rząd dodał, że w marcu 1995 r. upadłość sprzedającego nie została jeszcze ogłoszona i, że postępowanie wszczęte w tym czasie na wniosek skarżącej zakończyłoby się korzystnym dla niej postanowieniem, a następnie mogłaby ona przedstawić syndykowi uzyskane na drodze sądowej prawo własności. Oprócz tego Rząd zauważył, że skarżąca wskazała, że w czasie, gdy dokonywała wpłat, przedsiębiorca budowalny nie uzyskał jeszcze pozwolenia na budowę w przestrzeni miejskiej, co oznacza, zdaniem Rządu, że wiedziała lub powinna była wiedzieć, że budowa była nielegalna i co za tym idzie musiała przyjąć na siebie ryzyko wynikłe z takiego stanu rzeczy.
59. W świetle powyższego Rząd sądził, że w decyzji syndyka o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży zachowano sprawiedliwą równowagę między powszechnym interesem społeczności a ochroną praw podstawowych skarżącej.
2. Ocena Trybunału
a) W przedmiocie ingerencji w prawo skarżącej do poszanowania jej mienia
60. Trybunał podniósł, że w wyniku wyboru dokonanego przez syndyka o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży skarżąca utraciła prawo do uzyskania przeniesienia własności mieszkania na drodze sądowej. Trybunał zauważył, że przedmiotowe mieszkanie zostało sprzedane w drodze licytacji, a skarżąca była zmuszona zgłosić wierzytelność związaną z zapłaconymi przez nią kwotami jako zobowiązanie w postępowaniu upadłościowymi (zob. powyżej ustęp 14). Trybunał odnotował również, że z uwagi na wysokość długów przedsiębiorstwa X (zob. powyżej ustęp 49) oraz na nieprzywilejowany charakter roszczenia skarżącej nadzieje na spłatę jej roszczenia były mocno ograniczone. Poza tym Trybunał stwierdził, że skarżąca musiała zmierzyć się z wezwaniem do zapłaty miesięcznego świadczenia za zajmowanie mieszkania (zob. powyżej ustęp 11), jak również zajęciem części wynagrodzenia (zob. powyżej ustęp 23), a także z pojawiającym się wielokrotnie w celu eksmisji z mieszkania komornikiem (zob. powyżej ustępy 23 i 26) i, że dopiero, gdy po raz drugi zapłaciła za sporne mienie, mogła się w końcu stać jego właścicielem (zob. powyżej ustęp 27).
61. W takich okolicznościach Trybunał uznał, że zakwestionowany wybór [syndyka] stanowił ingerencją w prawo skarżącej do poszanowania jej mienia.
b) W przedmiocie pytania czy można tę ingerencję przypisać bezpośrednio Państwu
62. Trybunał podniósł następnie, że przedmiotowy wybór został dokonany przez syndyka masy upadłości. Jest zatem konieczne ustalenie, czy jego działania i wynikająca z niego ingerencja mogą być przypisane Państwu. Aby to uczynić Trybunał musi odpowiedzieć na pytanie, czy syndyk działał jako urzędnik publiczny, czy też jako osoba prywatna.
63. W wyroku Kotov (wyż. cyt. § 91-107) Wielka Izba Trybunału uznała, że mając na uwadze właściwe przepisy prawa rosyjskiego oraz rolę syndyka, a w szczególności jego niezależność operacyjną i instytucjonalną, nie mógł być uznany za przedstawiciela pozwanego Państwa, a w rezultacie państwo nie mogło być bezpośrednio odpowiedzialne za jego niezgodne z prawem działania.
64. Trybunał odnotował, że zdaniem skarżącej syndyk powinien być uznany za urzędnika państwowego. Trybunał podniósł, że w tym względzie skarżąca zwróciła uwagę, iż syndyk jest powoływany przez sędziego-komisarza i, że jest „urzędnikiem sądowym” wykonującym funkcję publiczną w ramach wymiaru sprawiedliwości oraz, że jego uprawnienia są określone w odpowiednich przepisach (zob. powyżej ustęp 53).
65. Trybunał uznał jednak, że przedstawione przez skarżącą informacje nie pozwalają na jasne rozróżnienie roli syndyka we Włoszech i roli syndyka w prawie rosyjskim. Trybunał odnotował w tym względzie, że w Rosji powołanie syndyka jest zatwierdzane przez sądy, które sprawowały nadzór nad zgodnością z prawem jego działań oraz, że przydzielone syndykowi rosyjskiemu funkcje były podobne do funkcji syndyka włoskiego (zob. wyż cyt. Kotov § 101, 102, 105 et 106). W tych okolicznościach Trybunał uznał, że w przedmiotowej sprawie pozwane państwo nie może być bezpośrednio odpowiedzialne za działania syndyka.
66. Wniosek ten nie zwalnia państwa od całej odpowiedzialności z punktu widzenia artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji: trzeba jeszcze sprawdzić, czy wypełniło ciążące na nim w przedmiotowej sprawie pozytywne obowiązki.
c) W przedmiocie pytania, czy państwo wypełniło ciążące na nim pozytywne obowiązki w zakresie postępowania upadłościowego
67. W wyżej cytowanej sprawie Kotov (§§ 109-115) Wielka Izba w ten sposób streściła ogólne zasady dotyczące charakteru i zakresu pozytywnych obowiązków państwa w kontekście postępowania upadłościowego:
« 109. Trybunał wielokrotnie stwierdzał, że artykuł 1 Protokołu nr 1 przewiduje również pewne pozytywne obowiązki. Tak też w sprawie Öneryıldız p. Turcji ([Wielka Izba], nr 48939/99, § 134, ETPCz 2004‑XII), która dotyczyła zniszczenia mienia skarżącego na skutek wybuchu gazu, Trybunał orzekł, że rzeczywiste i skuteczne korzystanie z prawa chronionego przez ten przepis nie zależy jedynie od obowiązku państwa do powstrzymywania się przed ingerencją, ale może wymagać pozytywnych działań ochronnych, zwłaszcza w razie istnienia bezpośredniego związku między działaniami, jakich skarżący mógł w uzasadniony sposób oczekiwać od władz, a skutecznym korzystaniem przez niego ze swego mienia. Nawet w relacjach horyzontalnych mogą istnieć względy interesu publicznego nakładające na państwo pewne obowiązki. I tak, w wyroku Broniowski p. Polsce ([Wielka Izba], nr 31443/96, § 143, ETPCz 2004‑V) Trybunał stwierdził, że wynikające z artykułu 1 Protokołu nr 1 zobowiązania mogą wymagać od państwa podjęcia niezbędnych środków dla ochrony prawa własności. Stąd względy interesu ogólnego nakładające na państwo pewne zobowiązania mogą mieć zastosowanie nawet w relacjach horyzontalnych.
110. Granic pomiędzy pozytywnymi a negatywnymi zobowiązaniami państwa wynikającymi z artykułu 1 Protokołu nr 1 nie da się precyzyjnie zdefiniować, ale zasady, które mają zastosowanie, są jednak podobne. Bez względu na to, czy sprawa jest oceniana w kategoriach pozytywnego zobowiązania państwa, czy też w kategoriach wymagającej uzasadnienia ingerencji władz publicznych, kryteria, które należy zastosować, nie różnią się co do istoty. W obu przypadkach należy uwzględnić zachowanie sprawiedliwej równowagi między konkurującymi interesami jednostki i zbiorowości jako całości. Co więcej, cele wymienione w tym przepisie mogą mieć pewne znaczenie przy ocenie, czy zachowano sprawiedliwą równowagę między wymaganiami interesu publicznego a fundamentalnym prawem własności skarżącego. W kontekście obu zobowiązań państwo korzysta z pewnego marginesu oceny przy decydowaniu o krokach, jakie należy podjąć dla zapewnienia przestrzegania Konwencji (zob. mutatis mutandis, Hatton i inni p. Zjednoczonemu Królestwu [Wielka Izba], nr 36022/97, § 98 i następne ETPCz 2003‑VIII oraz cytowany wyżej wyrok w sprawie Broniowski [Wielka Izba], § 144).
111. Charakter i zakres pozytywnych obowiązków państwa różni się w zależności od okoliczności. Na przykład we wspominanej sprawie Öneryıldız utrata mienia przez skarżącego wynikała z oczywistego zaniedbania władz, w szczególnie niebezpiecznej sytuacji. Natomiast, jeśli sprawa dotyczy zwykłych relacji ekonomicznych między osobami prywatnymi, takie obowiązki są bardziej ograniczone. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że artykuł 1 Protokołu nr 1 nie może być interpretowany w sposób prowadzący do nałożenia na umawiające się państwa ogólnego obowiązku pokrycia długów podmiotów prywatnych (zob. mutatis mutandis decyzja w cytowanej wyżej sprawie Shestakov [Shestakov p. Rosji (decyzja), nr 48757/99, z 18 czerwca 2002 r.] oraz cytowane wyżej orzeczenie w sprawie Scollo [Scollo p–ko Włochom, z 28 września 1995 r., seria A nr 315‑C], § 44 ; zob. w szczególności rozstrzygnięcie Trybunału w decyzji Anokhin p. Rosji (decyzja), nr 25867/02, z 31 maja 2007 r.).
112. Niemniej jednak Trybunał stwierdził również, że w pewnych okolicznościach artykuł 1 Protokołu nr 1 może wymagać zastosowania „środków koniecznych dla ochrony prawa własności (...) nawet w sprawach wiążących się ze sporem między osobami fizycznymi i prawnymi” (wyż. cyt. Sovtransavto Holding [Sovtransavto Holding p. Ukrainie, nr 48553/99, ETPCz 2002‑VII], § 96). Zasada ta była szeroko stosowana w kontekście postępowań egzekucyjnych przeciwko dłużnikom prywatnym (wyż. cyt. Fuklev [Fuklev p. Ukrainie, nr 71186/01, z 7 czerwca 2005 r.], § 89-91, wyż. cyt. Kesyan [Kesyan p. Rosji, nr 36496/02, z 19 października 2006 r.], § 79-80; zob. również Kin‑Stib i Majkić p. Serbii, nr 12312/05, § 84, z 20 kwietnia 2010 r., Marčić i inni p. Serbii, nr 17556/05, § 56, z 30 października 2007 r. oraz mutatis mutandis, Matheus p. Francji, nr 62740/00, § 68 i następne, z 31 marca 2005 r.).
113. W wyroku w sprawie Blumberga p. Łotwie (nr 70930/01, § 67, z 14 października 2008) Trybunał stwierdził, że jeśli naruszenia prawa do poszanowania mienia dokonuje osoba prywatna, rodzi się pozytywny obowiązek państwa zapewnienia w krajowym systemie prawnym, aby prawo własności było wystarczająco prawnie chronione i istniały odpowiednie środki prawne, pozwalające pokrzywdzonemu tym naruszeniem, dochodzenia swoich praw, w tym, w razie potrzeby, domagania się odszkodowania za poniesioną szkodę”. Z tego wynika, że od państwa można wymagać podjęcia w takich okolicznościach środków prewencyjnych lub naprawczych.
114. Pośród środków naprawczych, których podjęcia można w pewnych okolicznościach wymagać od państwa, znajduje się wprowadzenie środków prawnych pozwalających stronie poszkodowanej skutecznie dochodzić swoich praw. Chociaż artykuł 1 Protokołu nr 1 nie zawiera wyraźnych wymagań proceduralnych, Trybunał uznał istnienie proceduralnych pozytywnych obowiązków zarówno w sprawach z udziałem władz państwowych (Jokela p. Finlandii nr 28856/95, § 45, ETPCz 2002‑IV; zob. również Zehentner p. Austrii, nr 20082/02, § 73, z 16 lipca 2009 r.), jak i w sporach, jak w przedmiotowej sprawie, wyłącznie między osobami prywatnymi. W jednej ze spraw należących do drugiej kategorii Trybunał stwierdził, że państwo miało obowiązek zapewnić postępowanie sądowe oferujące konieczne gwarancje proceduralne umożliwiające sądom krajowym skuteczne i rzetelne rozstrzygnięcie wszelkich sporów między osobami prywatnymi (zob. cyt. wyż. Sovtransavto Holding, § 96; zob. również Anheuser-Busch Inc. p. Portugalii [WI], nr 73049/01, § 83, ETPCz 2007‑I oraz Freitag p. Niemcom, nr 71440/01, § 54, z 19 lipca 2007 r.).
115. Trybunał przypomniał, że dla oceny, czy zachowano wymogi artykułu 1 Protokołu nr 1, Trybunał musi dokonać całościowej oceny różnych wchodzących w grę interesów, mając na uwadze, że celem Konwencji jest gwarantowanie praw rzeczywistych i skutecznych. Trybunał musi wejrzeć w sprawę głębiej i zbadać realia sytuacji, będącej przedmiotem skargi (zob. wyż. cyt. Plechanow [Plechanow p. Polsce nr 22279/04, z 7 lipca 2009], § 101).
68. Stosując te zasady do przedmiotowej sprawy Trybunał zauważył, że – płacąc przedsiębiorstwu X całą kwotę wartości mieszkania – skarżąca podjęła pewne ryzyko związane z możliwością upadłości tego przedsiębiorstwa. Państwo nie mogło w tym względzie wziąć na siebie żadnej odpowiedzialności cywilnej (zob., mutatis mutandis, wyż. cyt. Kotov § 116). Nie zmienia to faktu, że – jak to słusznie podkreślił Sąd Apelacyjny we Florencji – przyznanie syndykowi dyskrecjonalnych uprawnień do rozwiązywania umów powodowało często, w przypadku upadłości przedsiębiorstw budowlanych, szkody finansowe o dużej wartości ponoszone przez nabywców jeszcze niewybudowanych mieszkań. Nabywcy byli narażeni nie tylko na stratę nieruchomości, ale również wpłaconych przez nich środków (zob. powyżej ustęp 20).
69. W tych okolicznościach Trybunał uznał, że obowiązkiem państwa na podstawie artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji jest stworzenie odpowiednich ram ustawowych przewidujących minimalną ochronę interesów osób kupujących w dobrej wierze (zob. mutatis mutandis, wyż. cyt. Kotov, § 117).
70. Zdaniem Trybunału należy dokonać rozróżnienia między sprzedażą już istniejących nieruchomości a sprzedażą jeszcze niewybudowanych mieszkań. W pierwszym przypadku, cena sprzedaży jest wpłacana przez kupującego w chwili podpisania aktu notarialnego sprzedaży, a kupujący ma zatem pewność, że przeniesienie własności nastąpi w chwili zapłaty. W drugim przypadku płatności są dokonywane w miarę postępu robót, a kupujący uiszcza całą lub prawie całą cenę sprzedaży przed podpisaniem ostatecznej umowy sprzedaży. Pozostaje do wyjaśnienia, czy w okresie objętym postępowaniem i odnośnie przedmiotowej sprawy, w tym ostatnim przypadku prawo włoskie oferowało odpowiednią ochronę kupującym znajdującym się w podobnej sytuacji jak skarżąca.
71. Trybunał uwzględnił argument Rządu, że na podstawie dekretu z mocą ustawy nr 669 z dnia 31 grudnia 1996 r. przedwstępna umowa sprzedaży nieruchomości może być zarejestrowana w rejestrze publicznym, co zdaniem Rządu, daje nabywcy prawo pierwszeństwa przed innymi wierzycielami w podziale zysków ze sprzedaży w drodze licytacji spornego mienia (artykuł 2775a kc – zob. powyżej ustęp 57). Jednak Trybunał stwierdził, że ta reforma legislacyjna weszła w życie już po zawarciu przedwstępnej umowy sprzedaży podpisanej przez skarżącą i nie miała w związku z tym zastosowania do tej umowy, ponieważ, nie była to umowa zawarta w formie aktu notarialnego, oraz, że stwierdzenie skarżącej dotyczące tej kwestii (zob. powyżej ustęp 52) nie zostało zdementowane przez Rząd. Trybunał zauważył, że powyższe dotyczy również innych zmian w ustawodawstwie w tym zakresie (dotyczących braku możliwości rozwiązania zarejestrowanych przedwstępnych umów sprzedaży nieruchomości, których przedmiotem jest stałe miejsce zamieszkania nabywcy oraz dotyczące obowiązku ubezpieczenia się od upadłości przedsiębiorców budowlanych – zob. powyżej ustępy 31-32 oraz 51), które zaczęły obowiązywać po ogłoszeniu upadłości przez przedsiębiorstwo X oraz po ogłoszeniu wyroku sądu kasacyjnego w tej sprawie (zob. powyżej ustęp 22).
72. Odnośnie możliwości uzyskania przez skarżącą odszkodowania z funduszu dla pokrzywdzonych upadłością w sektorze budowlanym, Trybunał odnotował, że według informacji przekazanych przez skarżącą (zob. powyżej ustęp 55), które nie zostały zdementowane przez Rząd, fundusz, o którym mowa, nie wypłacił jeszcze odszkodowań, a mając na uwadze zasoby jakimi dysponuje, będzie w stanie wypłacić skarżącej jedynie 8% z należącego się jej odszkodowania (wynoszącego 167 498,53 EUR). Trybunał uznał, że takie odszkodowanie jest niepewne, a w każdym razie niewystarczające do naprawienia poniesionej szkody.
73. Nadto Trybunał stwierdził, że wobec odmowy podpisania ostatecznej umowy sprzedaży w formie aktu notarialnego przez przedstawiciela przedsiębiorstwa X, skarżąca podjęła jedyny możliwy według niej krok, to znaczy wniesienie, zgodnie z artkułem 2932 kc, powództwa o przeniesienie własności na drodze sądowej. Trybunał uznał, że skarżąca przedstawiła odpowiednie uzasadnienie okoliczności, które spowodowały, że nie mogła wnieść tego powództwa już w 1995 r. (zob. powyżej ustęp 52). Skarżąca podniosła również, że jej inicjatywa okazała się nieskuteczna z tego powodu, że syndyk zadecydował o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży a włoskie sądy uznały, że można podjąć taką decyzję i była ona wiążąca nawet w sytuacji, tak jak w przedmiotowej sprawie, gdy sprawa o uzyskanie przeniesienia prawa własności na drodze sądowej była w toku (zob. powyżej ustęp 18). Trybunał stąd wywnioskował, że skarżąca została w ten sposób pozbawiona skutecznej ochrony przed utratą mieszkania i wpłaconych przez nią pieniędzy za mieszkania oraz, że musiała znieść nadmierne i wykraczające poza normy obciążenie.
74. Nadto Trybunał odnotował, że skarżąca nie dysponowała żadnym środkiem odwoławczym za pomocą, którego mogła zbadać celowość i proporcjonalność dokonanego przez syndyka wyboru, wziąwszy pod uwagę fakt, że korzystał on z uprawnień dyskrecjonalnych, które nie podlegały kontroli sądowej na wniosek stron rozwiązanej umowy.
d) Wniosek
75. W świetle powyższego Trybunał uznał, że w przedmiotowej sprawie państwo nie spełniło swego pozytywnego obowiązku wynikającego z artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Z powyższego wynika, że doszło do naruszenia tego przepisu.
II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 8 KONWENCJI
76. Skarżąca twierdziła, że stosowano wobec niej naciski finansowe i groźby eksmisji z jej miejsca zamieszkania. Podniosła naruszenie artykułu 8 Konwencji, którego treść brzmi następująco:
„ 1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji.
2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa
z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych
w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku
i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw
i wolności osób.”
77. Rząd zakwestionował tę tezę.
78. Trybunał podniósł, że zarzut ten wiąże się z wyżej rozpatrzonym zarzutem i należy zatem uznać go za dopuszczalny.
A. Argumenty stron
1. Skarżąca
79. Skarżąca twierdziła, że w celu uniknięcia eksmisji została zmuszona odkupić „swoje” mieszkanie za cenę wyższą od ceny na licytacji, zadłużając się u rodziny i przyjaciół. Dodała, że żyła z tego powodu
w takim napięciu, które, jej zdaniem, odbiło się na jej zdrowiu, oraz, że jej mąż był zmuszony przyjąć pracę na Syberii w celu uzyskania większej sumy pieniędzy (zob. powyżej ustęp 28). Sądziła, że istniejące uregulowania nie zapewniły jej wymaganej ochrony w niepewnej sytuacji, w której się znalazła.
80. Nadto skarżąca wskazała, że naciski i groźby eksmisji, których jak twierdzi była obiektem, stanowią ingerencję w jej prawo do poszanowania mieszkania i życia prywatnego. Dodała, że syndyk zaproponował jej transakcję, której nie mogła zaakceptować, a wobec jej odmowy, nałożono na nią świadczenie za zajmowanie mieszkania stanowiące równowartość czynszu oraz, że nowi nabywcy nieruchomości nasyłali na nią regularnie komornika z nakazem opuszczenia mieszkania.
81. Co więcej skarżąca twierdziła, że nie mogła nawet wziąć udziału w sprzedaży mieszkania w drodze licytacji; według niej syndyk nie poinformował jej we właściwy sposób o wystawieniu tego mieszkania na licytację i nie zawiadomił jej o cenie (zob. powyżej ustęp 12). Skarżąca uściśliła, że posiadała to mienie w dobrej wierze i stwierdziła, że nie uzyskała nawet prawa pierwokupu tego mieszkania.
2. Rząd
82. Rząd wskazał, że w przypadku rozwiązania umowy przedwstępnej sprzedaży nabywca winien zwrócić rzecz, co do której otrzymał przyrzeczenie sprzedaży, a którą mógł ewentualnie dysponować. Rząd dodał, że w przedmiotowej sprawie mieszkanie miało być zwrócone syndykowi, więc nie ma nic w tym zaskakującego, że syndyk złożył skarżącej propozycję ponownego zakupienia tego mieszkania i zapłacenia za nie po raz drugi. Rząd uważał, że okoliczność, iż skarżąca zapłaciła cenę sprzedaży przedsiębiorstwu X, nie stawiało jej w uprzywilejowanej sytuacji w stosunku do pozostałych wierzycieli, ale dawało po prostu prawo do jego zwrotu w ramach postępowania upadłościowego.
83. Rząd wskazał również, że z akt sprawy wynika, że w dniu 5 maja 1998 r. syndyk masy upadłości poinformował skarżącą o zamiarze sprzedaży mieszkania. Rząd sądził, że całkowicie zasadne było uznanie, że mieszkanie to będzie sprzedane na licytacji, a towarzyszący skarżącej przez całe postępowanie adwokaci mogli poinformować ją o tych kwestiach.
84. Odnośnie wniosku syndyka o opłatę świadczenia za zajmowanie mieszkania przez skarżącą, Rząd stwierdził, że został on sporządzony dopiero po roku od rozwiązania umowy przedwstępnej, z uwagi na odmowę opuszczenia mieszkania przez skarżącą, która w tamtym czasie mieszkała w nim nie mając do tego prawa.
B. Ocena Trybunału
85. Trybunał jest zdania, że przedstawione przez skarżącą sporne kwestie w świetle artykułu 8 Konwencji łączą się w dużej mierze z kwestiami rozpatrzonymi przez Trybunał pod kątem artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Mając na względzie stwierdzenie dotyczące tego ostatniego przepisu (zob. powyżej ustęp 75), Trybunał uznał, że nie ma potrzeby rozpatrzenia, czy w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia artykułu 8 Konwencji.
III. DOMNIEMANE NARUSZENIA ARTYKUŁU 6 § 1 KONWENCJI Z UWAGI NA BRAK DOSTĘPU DO SĄDU, JAK RÓWNIEŻ ARTYKUŁU 13 KONWENCJI W ZWIĄZKU Z ARTKUŁEM 1 PROTOKOŁU NR 1 DO KONWENCJI
86. Powołując się na artykuły 6 § 1 i 13 Konwencji skarżąca zarzuciła, że nie dysponowała na gruncie prawa włoskiego dostępem do sądu ani też skutecznym środkiem odwoławczym do przedstawienia zarzutów z artykułu 8 Konwencji oraz z artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.
W właściwej dla przedmiotowej sprawy części przepisy te brzmią jak następuje:
Artykuł 6 § 1
„1. Każdy ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy (...) w rozsądnym terminie przez sąd (...) przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym (...).”
Artykuł 13
Każdy kogo prawa zawarte (...) w Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe.
87. Rząd zakwestionował tę tezę.
A. Dopuszczalność skargi
88. Stwierdzając, że skarga nie może być uznana za oczywiście nieuzasadnioną w rozumieniu artykułu 35 § 3 lit. a) Konwencji oraz, że nie jest również niedopuszczalna z jakichkolwiek innych przyczyn, Trybunał uznał ją za dopuszczalną.
B. Meritum
1. Argumenty stron
a) Skarżąca
89. Skarżąca twierdziła, że sędzia-komisarz nie rozpoznał merytorycznie decyzji podjętych przez syndyka i jej zdaniem ograniczył się do postanowienia o zawieszeniu, wszczętego na jej wniosek, postępowania
o uchylenie decyzji o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży oraz ws. jej wniosku dotyczącego zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Uważała, że sąd i Sąd Apelacyjny we Florencji, jak również Sąd Kasacyjny ograniczyły się do przyjęcia do wiadomości decyzji podjętej przez syndyka. W związku z tym skarżąca uważała, że sposób zachowania sądów krajowych można uznać za odmowę ochrony prawnej, co przyczyniło się do pozbawienia istoty jej roszczenia.
b) Rząd
90. Rząd wskazał, że ważność decyzji syndyka o rozwiązaniu umowy przedwstępnej została dokładnie zbadana przez sąd, Sąd Apelacyjny we Florencji oraz Sąd Kasacyjny. Rząd uściślił, że w wyroku Sądu Kasacyjnego przedstawiono na 25 stronach powody oddalenia wniosku skarżącej.
91. Ponadto Rząd stwierdził, że nie ma żadnego dowodu na to, że postępowanie wszczęte, na wniosek skarżącej, o uchylenie decyzji
o rozwiązaniu umowy przedwstępnej zostało zawieszone oraz, że to domniemane zawieszenie przyniosło skarżącej szkodę,
2. Ocena Trybunału
92. Trybunał uważał, że ten zarzut należy rozpatrzyć najpierw w świetle artykułu 13 Konwencji.
93. Trybunał przypomniał, że artykuł ten gwarantuje dostępność na poziomie krajowym środka odwoławczego pozwalającego na egzekwowanie przestrzegania istoty praw i wolności przewidzianych
w Konwencji bez względu na formę, w jakiej są one zapewnione w ramach krajowego porządku prawnego. Celem tego artykułu jest zatem wymóg zapewnienia krajowego środka odwoławczego pozwalającego na rozpatrzenie „możliwej do uzasadnienia skargi” na gruncie Konwencji oraz na zapewnienie odpowiedniego zadośćuczynienia (De Souza Ribeiro p. Francji [Wielka Izba], nr 22689/07, § 78, z 13 grudnia 2012 r.).
94. W przedmiotowej sprawie Trybunał już stwierdził, że decyzja syndyka o rozwiązaniu umowy przedwstępnej spowodowała ingerencję w prawo skarżącej do poszanowania jej mienia (zob. powyżej ustęp 61) a państwo nie spełniło swego pozytywnego obowiązku, ciążącego na nim w zakresie postępowania upadłościowego (zob. powyżej ustęp 75). Z powyższego wynika, że skarżąca dysponowała możliwą do uzasadnienia skargą w świetle artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, a także, że artykuł 13 Konwencji ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie.
95. Pozostaje do ustalenia, czy skarżąca miała do dyspozycji, w prawie włoskim, skuteczny środek odwoławczy, przy pomocy którego mogła zgłosić naruszenie jej prawa do poszanowania jej mienia.
96. W związku z tym Trybunał przypomniał, że zakres zobowiązań Układających się Państw wynikających z artykułu 13 różni się w zależności od charakteru skargi. Państwa mają pewną swobodę w zakresie sposobu,
w jaki spełniają zobowiązania nałożone na nie na mocy wspomnianego artykułu (Jabari p. Turcji, nr 40035/98, § 48, ETPCz 2000-VIII). Środek odwoławczy wymagany na podstawie artykułu 13 musi jednak być „skuteczny” zarówno z praktycznego, jak i z prawnego punktu widzenia (Kudła p. Polsce [Wielka Izba], nr 30210/96, § 157, ETPCz 2000‑XI).
97. Trybunał podkreślił, że skuteczność środka odwoławczego
w rozumieniu artykułu 13 nie zależy od gwarancji korzystnego wyniku dla strony skarżącej. Co więcej, „organ” wspomniany w tym artykule nie musi być organem sądowym. Tym niemniej jego kompetencje i gwarancje proceduralne, których udziela, mają wpływ na stwierdzenie, czy zastosowany przed nim środek odwoławczy jest skuteczny (Klass i inni p. Niemcom, z 6 września 1978 r., § 67, seria A no 28). Ponadto nawet jeżeli pojedynczy środek odwoławczy sam w sobie nie spełnia wymogów artykułu 13, może je spełniać zbiór środków odwoławczych przewidzianych w prawie krajowym (Rotaru p. Rumunii [Wielka Izba], nr 28341/95, § 69, ETPCz 2000‑V oraz wyż. cyt. De Souza Ribeiro, § 79).
98. W przedmiotowej sprawie Trybunał zauważył, że skarżąca mogła wnieść powództwo mające na celu uzyskanie uchylenia decyzji syndyka o rozwiązaniu przedwstępnej umowy sprzedaży (zob. powyżej ustęp 13) a także, że środek ten został rozpatrzony przez trzy sądy, to znaczy przez sąd, Sąd Apelacyjny we Florencji jak również przez Sąd Kasacyjny. Trybunał zauważył jednak, że w zakresie rozpatrywania tego środka odwoławczego wymienione sądy ograniczyły się do stwierdzenia, że syndyk skorzystał z dyskrecjonalnego uprawnienia do rozwiązywania umów, a także, że to uprawnienie było przewidziane przez artykuł 72 § 4 Ustawy o upadłości (zob. powyżej ustępy 18, 20 i 22). Trybunał podniósł w szczególności, że sądy te nie uznały się za właściwe do osądzenia, czy decyzja syndyka spowodowała nadmierne i wykraczające poza normy obciążenie dla skarżącej oraz czy w przedmiotowej sprawie wystąpiła sprawiedliwa równowaga między interesem publicznym a prywatnym.
99. W tych okolicznościach Trybunał uważał, że sądy włoskie okazały się właściwe jedynie w kwestii rozpatrzenia proceduralnej zgodności z prawem inkryminowanego środka, nie koncentrując się na konieczności jego zastosowania i proporcjonalności w świetle zasad wymienionych w artykule 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, jak również wywiedzionych w orzecznictwie Trybunału (zob., mutatis mutandis, Sabanchiyeva i inni p. Rosji, nr 38450/05, § 154, z 6 czerwca 2013 r. oraz Al‑Nashif p. Bułgarii, nr 50963/99, § 123, z 20 czerwca 2002 r,), a skarżąca nie miała do dyspozycji skutecznego środka odwoławczego, by przedstawić swoją skargę na gruncie krajowym.
100. W związku z tym doszło do naruszenia artykułu 13 Konwencji w związku z artykułem 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.
101. W świetle powyższego wniosku Trybunał nie uważa za konieczne, by oddzielnie zbadać, czy doszło do naruszenia prawa skarżącej do dostępu do sądu zagwarantowanego w artkule 6 § 1 Konwencji.
IV. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 6 § 1 KONWENCJI Z UWAGI NA CZAS TRWANIA POSTĘPOWANIA
102. Przywołując artykuł 6 § 1 Konwencji skarżąca skarżyła się na długość trwania postępowania cywilnego wszczętego na jej wniosek, a mającego na celu uzyskanie przeniesienia własności na drodze sądowej.
103. Rząd zakwestionował tę tezę, podnosząc brak wyczerpania krajowych środków odwoławczych.
104. Trybunał podniósł, że skarżąca nie wskazała, że wniosła odwołania na mocy « ustawy Pinto » (ustawa nr 89 z dnia 24 marca 2001 r.) w celu uzyskania odszkodowania za doznaną przez nią szkodę z powodu przewlekłości tego postępowania. Przedmiotowy środek odwoławczy został uznany przez Trybunał za dostępny i co do zasady skuteczny przy zgłaszaniu zarzutu wystąpienia przewlekłości postępowania na poziomie krajowym (zob. pośród wielu innych, Brusco p. Włochom (decyzja), nr 69789/01, ETPCz 2001‑IX oraz Pacifico p. Włochom (decyzja), nr 17995/08, § 67, z 20 listopada 2012 r.).
105. Z powyższego wynika, że ten zarzut musi być oddalony z powodu niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, na podstawie artykułu 35 § 1 i 4 Konwencji.
V. ZASTOSOWANIE ARTKUŁU 41 KONWENCJI
106. Zgodnie z artykułem 41 Konwencji,
„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów oraz jeśli prawo wewnętrzne Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.”
107. Skarżąca wniosła o 201 404,20 euro (EUR) z tytułu szkody materialnej, którą – jak twierdzi – poniosła. Twierdziła, że zapłaciła przedsiębiorstwu X łączną kwotę w wysokości 214 627 EUR (zob. powyżej ustęp 6) oraz wydała 190 000 EUR za ponowny zakup jej mieszkania (zob. powyżej ustęp 27), do czego należy jeszcze dodać kwotę 11 404,20 EUR kosztów notarialnych i rozliczeń związanych z planowaniem miejskim. Wskazała również, że w czasie postępowania upadłościowego uznano jej roszczenie wobec przedsiębiorstwa X w wysokości 156 960,03 EUR.
108. Skarżąca wniosła również o przyznanie jej odszkodowania z tytułu poniesionej szkody moralnej, którego wysokość miałaby być, jej zdaniem, ustalona na zasadzie sprawiedliwości. Twierdziła, że przedstawiona przez nią sytuacja spowodowała u niej problemy ze zdrowiem, które datują się od 1997 r. i trwają do chwili obecnej, oraz dodała, że w marcu 2004 r. została w trybie pilnym przyjęta do szpitala.
109. Przedstawiając rachunki wystawione przez jej doradców prawnych skarżąca wniosła również o 32 727,55 EUR z tytułu kosztów i wydatków poniesionych w czasie postępowań przed sądami krajowymi oraz o 1 652,40 EUR z tytułu kosztów poniesionych w związku z postępowaniem przed Trybunałem.
110. Rząd stwierdził na początku, że skarżąca nie poniosła żadnej szkody, gdyż, jego zdaniem, nie doszło do naruszenia przepisów Konwencji. Rząd dodał, że fundusz dla pokrzywdzonych upadłością na rynku nieruchomości uznał, że skarżącej należy się odszkodowanie w wysokości 167 498,53 EUR (zob. powyżej ustęp 55) ustalonej na podstawie ugody zawartej między skarżącą a syndykiem, oraz, że syndyk nie zgodził się ze stwierdzeniem skarżącej, która twierdziła, że poniosła stratę finansową w wysokości 201 404,20 EUR.
111. Trybunał uznał, że kwestia zastosowania artykułu 41 Konwencji nie była jeszcze gotowa do rozstrzygnięcia. Co za tym idzie, Trybunał zastrzegł stanowisko w tej kwestii i postanowił o wyznaczeniu następnego postępowania uwzględniając możliwość zawarcia ugody między Rządem a skarżącą.
Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ
1. Uznaje, większością głosów, skargę za dopuszczalną w zakresie zarzutów z artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji oraz z artykułów 8 i 13 Konwencji, jak również co do naruszenia prawa skarżącej do dostępu do sądu (artykuł 6 § 1 Konwencji);
2. Uznaje, jednogłośnie, skargę za niedopuszczalną w pozostałej części;
3. Stwierdza, stosunkiem głosów sześć do jednego, że doszło do naruszenia artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji;
4. Stwierdza, jednogłośnie, że nie ma potrzeby oddzielnego badania zarzutów z artykułów 6 § 1 (dostęp do sądu) oraz 8 Konwencji;
5. Stwierdza, stosunkiem głosów sześć do jednego, że doszło do naruszenia artykułu 13 Konwencji w związku z artykułem 1 Protokołu nr 1 do Konwencji;
6. Stwierdza, stosunkiem głosów sześć do jednego, że kwestia zastosowania artykułu 41 Konwencji nie jest jeszcze gotowa do rozstrzygnięcia;
i co za tym idzie,
a) wstrzymuje podjęcie decyzji w wyżej wymienionej kwestii;
b) wzywa Rząd i skarżącą do przedłożenia w terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku, zgodnie z artykułem 44 § 2 Konwencji, pisemnych uwag w tej kwestii, a w szczególności poinformowania Trybunału, czy zawarta została między nimi ugoda;
c) wstrzymuje dalsze postępowanie i deleguje na Przewodniczącą Izby uprawnienie do jego podjęcia w razie potrzeby.
Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 4 lutego 2014 r., zgodnie z artykułem 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Stanley Naismith Işıl Karakaş
Kanclerz Przewodnicząca
Zgodnie z artykułami 45 § 2 Konwencji oraz 74 § 2 Regulaminu Trybunału, do niniejszego wyroku zostaje dołączone zdanie odrębne sędziego A. Sajó.
A.I.K.
S.H.N.
ZDANIE ODRĘBNE SĘDZIEGO SAJÓ
CZĘŚCIOWO NIEZGODNE ZE ZDANIEM WIĘKSZOŚCI
CO DO NARUSZENIA
(Tłumaczenie)
Moim zdaniem skarga jest niedopuszczalna. Skarżąca posiadała przedmiotowe mieszkanie od marca 1995 r.. A dopiero w marcu 1997 r. zaczęła dochodzić praw wymienionych w ustępie 2932 Kodeksu cywilnego. Opóźnienie to jest tym bardziej zaskakujące, że jak przyznała, wiedziała o kłopotach finansowych firmy budowlanej już w 1995 r. (zob. ustęp 52). Ale wtedy było już za późno: bank ustanowił ipoteca giudiziale (hipotekę sądową). Osiem miesięcy później w czasie procesu ogłoszono upadłość przedsiębiorstwa sprzedającego mieszkania. Ponieważ skarżąca nie skorzystała z procedury przewidzianej w ustępie 2932, będącej odpowiednią w tej sytuacji drogą prawną, znaczy to, że nie skorzystała z tego dostępnego środka odwoławczego. Rząd wyraźnie podkreślał to uchybienie, powołując się na orzecznictwo krajowe (Cassazione civile, SS.UU., wyrok z dnia 7 lipca 2004 r., nr 12505, a w szczególności ustęp 7.3 tego wyroku.) Orzekając o dopuszczalności skargi Trybunał nie rozpatrzył tej kwestii. Została ona jednak poruszona przez Trybunał na etapie rozpatrywania meritum (ustępy 52 i 73). Trybunał uznał, choć tylko w odniesieniu do dekretu z mocą ustawy nr 669/1996 oraz artykułu 2775a Kodeksu cywilnego, że brak pozwolenia na budowę w przestrzeni miejskiej i wyodrębnienia spornego lokalu w rejestrach publicznych prawnie uniemożliwił skarżącej złożenie wniosku o wpisanie jej prawa własności.
Niepokojące według mnie jest, że Trybunał w ten sposób rozszerzył pozytywne obowiązki na gruncie artykułu 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Trybunał uznał, że ze względu na obowiązki wynikające z tego przepisu Państwo musi stworzyć odpowiednie ramy ustawowe przewidujące minimalną ochronę interesów osób kupujących w dobrej wierze (zob., mutatis mutandis, Kotov p. Rosji [Wielka Izba], nr 54522/00, § 117, dnia 3 kwietnia 2012 r., § 69 wyroku). W istocie, w wyroku w sprawie Kotov, obowiązek ten poległ na stworzeniu właściwego forum pozwalającego obywatelom skutecznie korzystać z swoich praw i na utworzeniu możliwości ich wyegzekwowania. Obowiązek ten został szczegółowo określony jako reakcja na możliwe nadużycia w czasie postępowania likwidacyjnego, W sprawie Kotov istotną kwestią był zasięg pozytywnych obowiązków państwa, mając na uwadze nieprawidłowości działań syndyka, które spowodowały, że skarżący poniósł szkodę (wyż. cyt. Kotov, § 117.) A w przedmiotowej sprawie nie pojawia się taka kwestia, gdyż nie było nadużyć w czasie postępowania likwidacyjnego. Tak jak już zostało wskazane, skarżąca dysponowała środkiem odwoławczym do ochrony jej mienia, ale nie skorzystała z niego przez okres dwóch lat. Nie mam pewności, czy Państwo ma pozytywny obowiązek chronienia każdego nabywcy mieszkania czy domu od upadłości sprzedającego, a szczególnie, gdy osoba ta ma świadomość podejmowanego ryzyka. Ochrona konsumenta nie jest sama w sobie nakładanym przez Konwencję obowiązkiem pozytywnym państwa, nawet jeśli wiadomo, że takie rzeczy robi państwo opiekuńcze. Prawdą jest, że względy interesu ogólnego nakładające na państwo pewne zobowiązania mogą mieć zastosowanie nawet w relacjach horyzontalnych (Broniowski p. Polsce [Wielka Izba], nr 31443/96, § 143, ETPCz 2004‑V). Nie wiem, jaki konkretny wzgląd interesu ogólnego miałby doprowadzić, żeby państwo działało prewencyjnie w celu ochrony właścicieli prywatnych przed roszczeniami innych właścicieli prywatnych, który wymagałby, by nasz Trybunał był wezwany do interwencji i nałożenia obowiązków na ustawodawcę. Państwo dysponuje szerokim marginesem oceny dla zdefiniowania, co może być uznane za interes ogólny w obszarze ingerencji („regulacji”) we własność prywatną. Podobnie jest w przypadku definicji braku względu interesu ogólnego w celu ochrony praw właścicieli na niekorzyść innych prawowitych właścicieli. Trybunał może interweniować, nakładając na państwo pozytywny obowiązek jedynie ze względów o charakterze nadrzędnym. Natomiast charakter względów interesu ogólnego w tej sprawie nie został w wyroku przedyskutowany. Wobec cytowanego wyżej wyroku Sądu Kasacyjnego (punkt 5), rozumiem, że nabycie mieszkania będącego stałym miejscem zamieszkania jest nadrzędnym interesem na mocy Konstytucji włoskiej (artykuł 47). Jednak to właśnie tu znajduje się ta dorozumiana myśl uzasadniająca nałożenie pozytywnego obowiązku w niniejszym wyroku, a ocenę pozostawiam przede wszystkim krajowemu ustawodawcy.