CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĠ

AVRUPA ĠNSAN HAKLARI MAHKEMESĠ

YEŞİLGÖZ VE FİRİK - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 58459/00 ve 62224/00)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

27 Haziran 2006

İşbu karar AİHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup

şekli bazı düzeltmelere tabi olabilir.

____________________________________________________________________________________________

Genel Müdür Yardımcılığı (AKGY) tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı, AKGY’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (58459/00 ve 62224/00) başvuru no’lu davanın nedeni,

bu ülkenin yedi vatandaşı Selman Yeşilgöz (no: 58459/00) ve Ali Firik, Hüseyin Ayrılmaz,

Hasan San, Cemal Taş, Fakir Yeşil ve Mustafa Yerlitaş’ın (no: 62224/00) (başvuranlar) 14

Haziran 2000 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 34. maddesi uyarınca

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yapmış olduğu başvurudur.

Başvuranlar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde İstanbul Barosu avukatlarından Ö.

Kılıç tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Başvuranlar Selman Yeşilgöz ve Ali Firik sırasıyla 1962 ve 1970 doğumlu olup, İstanbul’da

ikamet etmektedir.

Selman Yeşilgöz (S.Y.) merkezi İstanbul’da bulunan Tunceli Kültür ve Dayanışma

Derneği’nin başkanı, Ali Firik (A.F.) derneğin yönetim kurulu üyesidir.

17 Kasım 1996 tarihinde Derneğin genel kurulu toplanmıştır.

18 Kasım 1996’da bu toplantıyı gözlemlemekle sorumlu polisler bir rapor hazırlamış ve

derneğin yönetim bürosuna iletmişlerdir. Bu rapora göre aralarında derneğin üyesi Hıdır

Ateş’in (H.A) ve iki başvuranın da yer aldığı beş kişi söz almıştır.

Bu konuşmadan bölümlere yer verilmiştir.

23 Aralık 1996 tarihinde Fatih Cumhuriyet Başsavcısı tarafından dinlenen başvuranlar bu

toplantı sırasında hiçbir suç unsurunu teşkil etmeyen uluslararası olduğu kadar ulusal

gelişmeler hakkında görüşlerini dile getirmekle yetindiklerini ifade etmişlerdir.

Cumhuriyet Başsavcısı 26 Aralık 1996 tarihinde 17 Kasım 1996 tarihinde söz alan beş kişi

hakkında hazırlamış olduğu iddianameyi sunmuştur. Savcı, bu kişiler tarafından yapılan

konuşmaların etnik, kültürel, sosyal ve dini azınlık Devleti’nin varlığı üzerine olduğunu ve

özü itibariyle 2908 sayılı Dernekler Kanunu’nun 5 § 6. ve 76. maddelerinde yer alan

yönergelere aykırı olarak Devletin Kürt halkına yönelik sürdürdüğü asimilasyon politikasını

eleştirdiğini ifade etmiştir.

Fatih Asliye Ceza Mahkemesi, 2908 sayılı Kanun’a dayalı olarak 18 Kasım 1998 tarihinde

verilen kararla başvuranların da aralarında bulunduğu bazı sanıkları bir yıl hapis ve 1.890.000

TL. para cezasına çarptırmıştır. Mahkeme siyasi çağrı içeren ve insanları siyasi mücadeleye

davet eden beyanların derneğin statüsünde belirtilen sosyal hedefiyle bağdaşmadığı sonucuna

varmıştır. Mahkeme ayrıca yönetim kurulu üyesi sanıkların yasak eylemlerden cezai olarak

sorumlu oldukları kanaatine varmıştır. Mahkeme, başvuranların ertelemeden yararlandıkları

durumda yeniden yasayı ihlal edecekleri güvencesinin bulunmadığına kanaat getirerek

başvuranlar dışındaki sanıkların tümünün cezalarını ertelemiştir.

Fatih Asliye Mahkemesi toplantı sırasında beş kişi tarafından yapılan beyanların 2908 sayılı

Kanun’un hükümleri göz önüne alındığında kanun dışı niteliğinin bulunduğu sonucuna

varmıştır.

Mahkeme aynı kararla aralarında suç unsurunu oluşturan bazı beyanlarda bulunan Hıdır Ateş

ile birlikte diğer sanıkların tahliye edilmesine karar vermiştir.

Asliye Ceza Mahkemesi ayrıca derneğin kapatılması kararı almış, 2908 sayılı Kanun’un 4 § 2

d) maddesi gereğince başvuranlara de facto fiilen beş yıl boyunca dernek kurma veya derneğe

üye olma yasağı getirmiştir.

Aralarında başvuranların da yer aldığı hükümlüler 14 Aralık 1998 tarihinde temyize gitmiştir.

Hükümlüler savunmalarında Asliye Ceza Mahkemesi’nin yasayı ve muhakeme usulü

kurallarını ihlal ettiğini öne sürerek ayrı bir oturum düzenlemesi talebinde bulunmuştur.

Yargıtay 14 Şubat 2000 tarihinde başvuranlara tebliğ edilmeyen tebliğnameyi dikkate alarak,

dava koşullarının oturumun düzenlenmesini gerekli kılmadığını belirtmiş ve başvuranların

itirazını reddetmiştir. Buna karşın Yargıtay diğer sanıkların taleplerini haklı bulmuş ve bu

sanıkların suçlarını açıkça ortaya koyacak hiçbir kanıt unsurunun yer almadığına kanaat

getirerek Asliye Ceza Mahkemesi’nin kararını bozmuştur.

Bu kararın ardından 10 Mart 2000 tarihinde dernek kapatılmıştır.

Yargıtay’ın kararı geri göndermesinin ardından 28 Nisan 2000 tarihinde Asliye Ceza

Mahkemesi kendilerine yöneltilen olaylar hakkında kanıt yetersizliğinden başvuranlar

dışındaki sanıkların beraat etmesine karar vermiştir.

Birinci başvuran 18 Aralık 2000 tarihinde cezasını çekmek üzere tutuklanarak ceza evine

konulmuştur. Şartlı tahliye, davanın ertelenmesi ve 23 Nisan 1999 tarihinden önce işlenen

suçların cezasının infazına ilişkin yürürlüğe giren 4616 sayılı Kanun’un ardından başvuranın

cezası 25 Aralık 2000 tarihinde ertelenmiş ve başvuran serbest bırakılmıştır.

İkinci başvuran 4 Ocak 2001 tarihinde bu Kanun’dan yararlanmış ve cezası Asliye Ceza

Mahkemesi tarafından ertelenmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĠHS’NĠN 10. MADDESĠ’NĠN ĠHLAL EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI HAKKINDA

Başvuranlar sözkonusu beyanın AİHS ile tanımlanan ifade özgürlüğü kapsamı dışına

çıkmadığını ileri sürmektedir. Başvuranlar bu bağlamda, AİHS’nin 10. maddesine atıfta

bulunmaktadırlar.

Başvuranlar, sınırlı sayıda insanın önünde derneğin genel kurulunda yapmış oldukları

konuşma nedeniyle mahkum olduklarının altını çizerek, konuşmacıların görüşlerini dile

getirdiklerini ve ülke ve bölge sorunlarına ilişkin eleştiriler getirdiklerini öne sürmektedir.

Başvuranlara göre yapılan konuşmalar kendi bütünlüğü içinde değerlendirilmelidir.

Başvuranlar 2908 sayılı Kanun’a dayanarak mahkumiyet kararının derneğin feshedilmesini

amaçladığını, zira mahkumiyetin gerek TCK’da yer alan hükümlere, gerekse 3713 sayılı

Terörle Mücadele Kanunu’na dayandığını iddia etmektedirler.

Hükümet, başvuranların Asliye Ceza Mahkemesi tarafından bahse konu derneğin genel

kurulunda verilen beyanlar nedeniyle mahkum edildiklerini savunarak, yapılan müdahalenin

Anayasa ve 2908 sayılı Kanun’un 5. ve 37. maddeleri ile öngörüldüğünü eklemektedir.

AİHM, sözkonusu mahkumiyetin 10 § 1. madde ile güvence altına alınan başvuranların ifade

özgürlüğüne bir müdahaleyi oluşturduğu hususunda taraflar arasında bir ihtilafa yer

verilmediğini not etmektedir. Sözkonusu müdahalenin 10 § 2. madde gereğince yasa ile

öngörüldüğüne ve toprak bütünlüğünün korunması gibi meşru bir amacı izlediğine karşı

çıkılmamaktadır (Bkz. Yağmurdereli-Türkiye kararı, no: 29590/96, 4 Haziran 2002). AİHM,

bu hususu dikkate almaktadır, bununla birlikte, sözü edilen müdahalenin «demokratik bir

toplum için gereklilik» oluşturup oluşturmadığının bilinmesi gerekir.

Sözü edilen konuşma, kendilerinin de aslen dernek üyesi olduğu yetkili mercilerin Tunceli

bölgesinin sorunlarına değin sürdürdükleri siyasetin eleştirisine dayanmaktadır.

AİHM, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin politik bir çağrı yapan ve insanları siyasi

mücadeleye çağıran konuşmaların içeriğinin derneğin statüsünde tanımlanan sosyal amaç ile

bağdaşmadığını kaydettiğini hatırlatmaktadır. DGM ayrıca, beş kişi tarafından genel kurulda

yapılan bu konuşmaların 2908 sayılı Kanun hükümleri uyarınca yasaya aykırı olduğuna itibar

etmiş, konuşmadan bazı bölümlere yer vermiştir.

AİHM, iç hukuk mahkemelerinin vermiş oldukları kararlardaki gerekçeleri incelemiş ve

bunların başvuranların ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi meşru kılmaya yetmediğine

itibar etmiştir (Bkz. mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4) kararı, no: 24762/94, 8 Temmuz

1999). Kuşkusuz, «Dersim’de Devlet yok. Savaş hukukunu kabul ederse Devlet, Dersimli de

ona göre hareket eder», «kontrgerilla Devletin içinde, polis, mafya ve Devlet iç içe» veya

«mücadeleyi daha boyutlu hale getirmeliyiz» gibi konuşmacılar tarafından aktarılan ifadeler

belirli bir şiddet öğesi ile örtüşmektedir.

AİHM, konuşmalarda geçen «mücadele» kelimesinin silahlı mücadele anlamında

kullanılmadığı tespitini yapmaktadır. Konuşma bağlamı incelendiğinde, daha ziyade bölge

sorunlarına çözüm bulmak amacıyla girişilecek faaliyetler bütününe göndermede

bulunulmaktadır. Konuşmaların tamamı dikkate alındığında, derneğin genel kurulunda dile

getirilen görüşlerin şiddet kullanımını, husumeti veya vatandaşlar arasında kini teşvik ettiği

söylenemez. Kanlı bir intikama çağrı yapılmamakta; kin ve şiddet hedeflenmemektedir (Bkz.

Abdullah Aydın-Türkiye (no:2), no: 63739/00, 10 Kasım 2005, ve a contrario, Sürek-Türkiye

(no:1) kararı, no: 26682/95 ve Gerger-Türkiye kararı no: 24919/94, 8 Temmuz 1999).

Diğer birçok davadan farklı olarak Yeşilgöz ve Firik’in yapmış oldukları konuşmalar

nedeniyle mahkum edilmemişler, failleri bile olmadıkları, fakat kültür derneğinin yöneticileri

sıfatıyla sorumlu tutulmuşlardır. Bu bağlamda, sözkonusu konuşmanın faillerinin

başvuranlarla birlikte sürdürülen soruşturma sonunda serbest bırakıldığını, haklarında hiçbir

kovuşturmanın başlatılmadığını hatırlatmak önemlidir. AİHM nezdinde dikkate alınacak

husus başvuranların ilgili yargı sürecinin konusunu teşkil etmeleridir (Bkz. mutatis mutandis,

Öztürk-Türkiye kararı, no: 22479/93).

Öte yandan, AİHM daha önce de benzer sorunların dile getirildiğini ve bunların AİHS’nin 10.

maddesinin ihlal tespiti ile sonuçlandığını hatırlatmaktadır (Bkz. özellikle Abdullah Aydın-

Türkiye kararı, no: 42435/98, 9 Mart 2004). AİHM, terörle mücadeleye bağlı özel zorlukları

dikkate almakla birlikte mevcut başvuruyu mahkemenin yerleşik içtihadı ışığında incelemiş

ve Hükümetin davanın farklı sonuçlandırılmasına neden olacak hiçbir tespiti ve delili

sunmadığına itibar etmiştir. AİHM, (Bkz. İbrahim Aksoy kararı, Incal-Türkiye kararı, 9

Haziran 1998).

AİHM, yapılan müdahalenin orantılılığı sözkonusu olduğunda dikkate alınacak hususlardan

birinin de verilen cezanın ağırlığı olduğunu hatırlatmaktadır.

Mevcut durumda, başvuranların mahkumiyeti öngörülen amaçlarla orantılı bulunmamakta ve

«demokratik bir toplum için zorunluluk» teşkil etmemektedir. O halde AİHS’nin 10. maddesi

ihlal edilmiştir.

II. AĠHS’NĠN 6 § 1. MADDESĠ’NĠN ĠHLAL EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI HAKKINDA

Başvuranlar Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın tebliğnamesinin kendilerine tebliğ

edilmemesi doğrultusunda hakkaniyete uygun olarak bir dava hakkından yoksun

kaldıklarından şikayetçi olmaktadırlar. Başvuranlar bu tebliğnamenin tebliğ edilmemesi ile

AİHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedirler.

AİHM, başvuranlar tarafından öne sürülen benzer şikayetin daha önce de incelendiğini ve

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın görüşünün tebliğ edilmediğinden ve muhakeme

bakımından bu görüşlere yazılı olarak karşılık vermenin olanaksız olmasından AİHS’nin 6 §

1. maddesinin ihlali ile sonuçlandığını belirtmektedir.

AİHM, yapılan başvuruyu incelemiş ve Hükümetin davanın seyrini farklı sonlandıracak hiçbir

tespiti ve delili sunmadığına itibar etmiştir.

Bu nedenle AİHS’nin 6 § 1. maddesi bu bakımdan ihlal edilmiştir.

III. AĠHS’NĠN 41. MADDESĠ’NĠN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuranların her biri 7.500 Euro maddi zarara uğradıklarını iddia etmektedir. Ayrıca manevi

zararın tazmini olarak Yeşilgöz 10.000 Euro, Firik 7.500 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu miktarlara karşı çıkmıştır.

AİHM, ihlal tespiti ile iddia edilen maddi zarar arasında hiçbir illiyet bağı bulunmadığından

bu talebi reddetmiş, buna karşın manevi tazminat olarak Yeşilgöz’e 7.500 Euro ve Firik’e

6.500 Euro ödenmesini kararlaştırmıştır.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlar iç hukukta ve AİHM önünde yapmış oldukları yargı giderleri için 6.420 Euro

talep etmektedir.

Hükümet bu miktara karşı çıkmıştır.

Mahkemenin bu yöndeki yerleşik içtihadı dikkate alındığında AİHM, tüm yargı giderleri için

başvuranlara birlikte 2.000 Euro ödenmesine karar vermiştir.

C. Gecikme Faizi

Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

faiz oranına üç puanlık bir artış eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĠHM, OYBĠRLĠĞĠYLE,

1. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı’nın tebliğnamesinin başvuranlara tebliğ edilmemesi

nedeniyle AİHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) AİHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek suretiyle Savunmacı

Hükümetin;

i. manevi tazminat olarak, Selman Yeşilgöz’e 7.500 (yedi bin beş yüz) Euro ve Ali

Firik’e 6.500 (altı bin beş yüz) Euro ödemesine;

ii. masraf ve harcamalar için başvuranlara toplam 2.000 (iki bin) Euro ödemesine;

iii. yukarı belirtilen miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eşit oranda faiz uygulanmasına;

4. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĠġTĠR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddesine

uygun olarak 27 Haziran 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.