CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĠ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

SILAY-TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:8691/02)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

5 Nisan 2007

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek

olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir. ¹

____________________________________________________________________________________________

Genel Müdür Yardımcılığı (AKGY) tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı, AKGY’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

¹1 Nisan 2007 tarihinden önceki yapısıyla

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (8691/02) başvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaşı Mehmet Sılay’ın (başvuran) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 4 Ocak 2002

tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) Temel İnsan Haklarını güvence altına

alan 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi (AİHM) önünde Ankara barosu avukatlarından I. Aydos tarafından temsil

edilmektedir.

OLAYLAR

Başvuran 1949 doğumlu olup Ankara’da ikamet etmektedir.

16 Ocak 1998 tarihinde Anayasa Mahkemesi tarafından Refah Partisi’nin kapatılmasından

sonra adıgeçen partiden milletvekili olan başvuran 17 Aralık 1997 tarihinde kurulan Fazilet

Partisi’ne katılmıştır.

Başvuran 18 Nisan 1999 tarihindeki genel seçimlere kadar milletvekilliği görevini

yürütmüştür.

7 Mayıs 1999 tarihinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, Fazilet Partisi’nin kapatılması

talebiyle Anayasa Mahkemesi’ne dava açmış ve gerekçe olarak sözkonusu partinin laiklik

karşıtı faaliyetlerin odağı haline geldiği ve Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla kesin olarak

kapatılan Refah Partisi’nin devamı olduğu belirtilmiştir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı talebini desteklemek üzere, bazı parti yöneticileri ile

üyelerinin eylem ve beyanlarınının yanı sıra, başvuran tarafından yazılıp 1998 yılında

yayınlanan ve mahkeme kararıyla toplatılan “Parlamentodan Haber” adlı kitaba atıfta

bulunmuştur.

Fazilet Partisi temsilcileri Anayasa Mahkemesi’ne sundukları görüşlerinde, sözkonusu kitabın

aleyhlerinde delil olarak kabul edilmesine itiraz etmişlerdir. Sözkonusu eserde başvuranın

Meclis’te yapmış olduğu konuşmaların bir araya getirildiğini ve Fazilet Partisi’nin bilgisi

dışında yazılıp yayınlandığını belirten temsilciler, kitabın yayınlanmasından ötürü başvuran

hakkında herhangi bir cezai takibat başlatılmadığını da eklemişlerdir.

22 Haziran 2001 tarihinde Anayasa Mahkemesi partinin “laiklik karşıtı faaliyetlerin odağı”

haline geldiği gerekçesiyle, Anayasa’nın 68. ve 69. maddeleri ile 2820 sayılı Siyasi Partiler

Kanunu’nun 101. ve 103. maddelerine dayanarak Fazilet Partisi’nin kapatılmasına karar

vermiştir. Anayasa Mahkemesi bu karara varırken, diğerlerinin yanısıra sözkonusu kitabı

dikkate almıştır.

Anayasa Mahkemesi başvuranın, bu kitapta halkı, kamu otoritelerine karşı faaliyette

bulunmaya teşvik ettiğine kanaat getirmiştir.

Anayasa Mahkemesi ek ceza olarak, Anayasa’nın 69 § 8. maddesi gereğince aralarında

başvuranın da yer aldığı beş parti üyesinin, beş yıl süreyle herhangi bir siyasi partinin

kurucusu, üyesi, yöneticisi veya denetçisi olmalarını yasaklamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĠHS’NĠN 10. 11. VE EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 3. MADDESĠ’NĠN ĠHLAL

EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI HAKKINDA

AİHS’nin 10. maddesine atıfta bulunan başvuran Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM)

yapmış olduğu konuşma nedeniyle siyasi haklarına getirilen kısıtlama ile ifade özgürlüğünün

ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

Başvuran Anayasa Mahkemesi tarafından Fazilet Partisi’nin kapatılmasının ardından siyasi

haklarına getirilen kısıtlamalarla dernek kurma ve toplantı özgürlüğünün ihlal edildiğini öne

sürerek AİHS’nin 11. maddesini hatırlatmaktadır.

Başvuran aynı gerekçelere dayalı olarak Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğini

iddia etmektedir.

AİHM, yapılan şikayetlerin tamamının Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesi başlığı altında

incelenmesini uygun görmektedir.

A. Tarafların görüĢleri

Hükümet, AİHS hükümleri ve AİHM içtihatları ile uyum sağlaması amacıyla yasalarda

yapılan değişiklikleri hatırlatmaktadır. Hükümet bu doğrultuda Anayasa’nın 69. maddesinde

öngörülen değişiklik ile Anayasa Mahkemesi’nin bir siyasi partiyi kapatmak yerine dava

fiillerinin ağırlığına göre ilgili partiyi devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun

bırakmaya karar verebileceğini belirtmektedir. Hükümete göre bir siyasi partinin

kapatılmasından daha hafif yaptırımların getirilmiş olması, ülke açısından siyasi partilerin

özgürlüğü alanında gerçekleştirilmiş önemli reformlardandır.

Başvuran iddialarını yinelemekte ve kitabında yer alan söylemler bağlamında milletvekili

dokunulmazlığına sahip olduğunu öne sürmektedir. Başvuran mahrum bırakıldığı siyasi

hakların temel yapısının altını çizmektedir.

B. AĠHM’nin değerlendirmesi

1. Genel ilkeler

AİHM, Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin oy verme ve seçimlerde aday olma hakkı gibi

hukuken korunan menfaatleri güvence altına aldığını hatırlatır (Bkz. Mathieu-Mohin ve

Clerfayt-Belçika kararı 2 Mart 1987, Hirst-Birleşik Krallık (no2) no: 74025/01, son olarak

Zdanoka-Letonya no: 58278/00, 16 Mart 2006 ve Lykourezos-Yunanistan no: 33554/03

kararları). Hukukun üstünlüğünü esas alan gerçek demokrasinin temellerinin oluşturulması ve

korunması bakımından bu haklar mutlak değildir, «üstü örtülü» sınırlar mevcuttur ve

Sözleşmeci Devletler bu doğrultuda kendilerine tanınan takdir yetkilerini kullanmak

durumundadır (Bkz. Matthews-Birleşik Krallık no: 24833/94, Labita-İtalya kararı no:

26772/95).

Bununla birlikte AİHM’ye Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinde yer alan hükümlerin

uygulanmasını gözetmek düşmekte; seçimlerde oy vermeye ve aday olmaya bağlı hakların

özüne dahi dokunulmaması, etkinliğini yitirmemesi, meşruiyetini koruması ve kullanılan

araçların orantısız olmaması gerekir. Özellikle, yasama organlarının seçiminde halkın hür

iradesini sekteye uğratacak hiçbir engel yer almamalı-başka bir deyişle, genel oylama halkın

isteğini yansıtmalı, etkin olmalı ve bütünlük önünde bir engel oluşturmamalıdır. Yine, halkın

hür iradesiyle yaptığı ve demokratik olarak ortaya koyduğu seçim, demokratik düzeni

zorlayıcı gerekçelerin mevcut olması haricinde seçim sisteminin düzenlenmesinde hiçbir

değişikliğe uğramamalıdır. Kaldı ki AİHM’nin daha önce de ifade ettiği üzere bu hüküm

herkese seçimlerde aday olma ve bir kez seçildiğinde temsil hakkını güvence altına

almaktadır (Bkz. Selim Sadak vd.-Türkiye no: 25144/94, 26149/95, 26154/95, 27100/95

kararları ve sözü edilen Lykourezos kararı). Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesi gerçek bir

siyasi rejimin temel ilkesini benimsemektedir ve AİHS sistemi içinde temel bir öneme

sahiptir.

2. Mevcut başvuruya uygulanması

Anayasa Mahkemesi Anayasa’nın 69 § 6. maddesine dayalı olarak Faziletin “laiklik karşıtı

faaliyetlerin odağı” haline geldiğine karar vermiş, bu bağlamda Anayasa Mahkemesi’nin

Faziletin kapatılması yönünde aldığı kararda yer alan gerekçeler aralarında başvuranın da yer

aldığı kimi başkan ve yöneticilerin fiillerine etki etmiştir. İkinci bir yaptırım olarak da

başvuran da dahil beş siyasetçiye beş yıllığına siyasi kısıtlamalar getirmiştir.

AİHM, başvuranın siyasi haklarına getirilen geçici kısıtlamaların netice itibariyle Türk siyasi

rejiminin laik yapısının korunmasını amaçladığını not etmektedir. Bu ilkenin Türkiye’deki

demokrasi açısından önemi dikkate alındığında, AİHM sözkonusu önlemin mevcut düzenin

sağlanması ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması bakımından meşru amaçları

içerdiğine itibar etmektedir.

AİHM, sözkonusu tedbirin orantılılığı hususunda başvuranın siyasi haklarından geçici olarak

yoksun bırakılmasında demokratik düzeni zorlayıcı gerekçelerin mevcut olup olmadığını

incelemeye alacaktır. Bu itibarla AİHM, Faziletin kapatılması sonucunda başvuranın siyasi

haklarının sınırlandırılması doğrultusunda siyasi bir partinin feshine ilişkin anayasal

gerekçelerin de dikkate alınması gerektiği kanısındadır (Selim Sadak vd. kararı ile

karşılaştırınız). Olayların meydana geldiği dönemde yürürlükteki haliyle 69 § 9. maddenin

kapsamı oldukça genişti. Parti üyelerinin tüm görüş ve fiilleri fesih kararına zemin hazırlayan

Anayasa’ya aykırı eylemlerin odağı haline geldiği görüşünü destekler mahiyettedir. Sözü

edilen faaliyetlerin derecelendirilmesinde bir ayrıma gidilmemiştir. Bu bağlamda, bazı parti

üyelerinin ve özellikle parti genel başkanı ve yardımcısının başvuranın maruz kaldığı şekliyle

bir yaptırıma uğramadıklarını belirtmek gerekir.

AİHM’nin daha önce de ifade ettiği üzere siyasi hakların kısıtlanması ağır bir yaptırımdır.

Yukarıda bahse konu saptamalar ışığında AİHM, Anayasa Mahkemesi tarafından başvuran

hakkında verilen kararın öngörülen meşru amaçlar doğrultusunda orantılı olarak

nitelendirilemeyeceği neticesine varmaktadır. Bu durumda, sözkonusu müdahale başvuranın

seçilme hakkını özü itibariyle ihlalini oluşturmaktadır.

Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesini ihlal edilmiştir.

AİHM ayrıca Anayasa’nın 69 § 6. maddesinde “siyasi bir partinin bu nitelikteki fiilleri parti

yöneticileri ve üyeleri tarafından zımnen veya açıkça benimsendiği yahut doğrudan doğruya

anılan parti organlarınca işlendiği takdirde sözkonusu fillerin odağı haline gelmiş sayılmaz”

yönündeki değişikliği ilgiyle not etmektedir. Bununla birlikte, Anayasa’nın 69 § 7. maddesi

Anayasa Mahkemesi’ne siyasi bir partinin temelli kapatılması yerine dava konusu fiillerin

ağırlığına göre Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılması yetkisini

tanımıştır. Kuşkusuz bir kimsenin siyasi haklarının kısıtlanması daha az sıklıkla olacak ve

siyasi haklar güçlenecektir.

II. AĠHS’NĠN 41. MADDESĠ’NĠN UYGULANMASI

A. Tazminat

Başvuran kitabının 5000 baskısının toplatılmasını ile maddi zarara uğradığını bu miktarın

50.000.000.000 TL’ye [yaklaşık 30.200 Euro] karşılık geldiğini bu kaybın siyasi haklarına

getirilen kısıtlamalardan kaynaklandığını ileri sürmektedir.

Başvuran ayrıca manevi zarar olarak 5.000.000 ABD Doları talep etmektedir.

Gelir kaybı ile ilgili AİHM, gelecek bir tarihteki seçimler hakkında yorum yapmamakta ve

başvuranın bu talebini reddetmektedir. Kitabının toplatılması ile başvuranın kesin olarak

maddi bir zarara uğradığını kanıtlar bir bulgu yer almamaktadır. Üstelik başvuran bu

uygulamaya karşı çıkacak hiçbir girişimde bulunmamıştır.

AİHM başvuranın maruz kaldığı manevi zararın ihlal kararının tespiti ile giderileceği

kanaatine varmaktadır.

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran AİHM önünde yapmış olduğu masraf ve harcamalar için 10.000.000.000 TL

[yaklaşık 6.040 Euro] talep etmektedir, bu yönde kanıtlayıcı hiçbir belge sunmamıştır.

AİHM, mahkemeye sunulan unsurlar ve yerleşik içtihadından ileri gelen kriterler ışığında

başvurana yargılama gideri olarak 3.000 Euro ödenmesini uygun görmektedir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

faiz oranına 3 puanlık bir artış eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĠHM, OYBĠRLĠĞĠYLE,

1. Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğine;

2. AİHS’nin 10. ve 11. maddeleri hakkındaki şikayetlerin ayrıca incelenmesine gerek

olmadığına;

3. İhlal kararının tespitinin başvuranın uğradığı manevi zararın giderilmesi bakımından adil

bir tazmini oluşturduğuna;

4. a) AİHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek ve her türlü vergiden muaf

tutulmak üzere Savunmacı Hükümetin başvurana yargılama gideri olarak 3.000 (üç bin) Euro

ödemesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eşit oranda faiz uygulanmasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĠġTĠR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddesine

uygun olarak 5 Nisan 2007 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.