CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĠ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

OKUTAN - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 43995/98)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRASBOURG

29 Temmuz 2004

____________________________________________________________________________________________

Genel Müdür Yardımcılığı (AKGY) tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı, AKGY’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

1

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (43995/98) başvuru no’lu davanın nedeni

Kemal Okutan’ın (başvuran) Avrupa İnsan Hakları Komisyonuna 1 Ağustos 1998 tarihinde

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Temel İnsan Haklarını güvence altına alan 25. maddesi

uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)

önünde Ankara barosu avukatlarından L.Kanat tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

Başvuran, 1957 doğumlu olup Ankara’da ikamet etmektedir.

Başvuran siyasi bir parti olan HEP’in (Halkın Emeği Partisi) genel sekreter yardımcısı

sıfatıyla 15 Aralık 1991, 25 Mart ve 19 Eylül 1992 tarihli siyasi içerikli toplantılara iştirak

etmiştir. 15 Aralık 1991 ve 19 Eylül 1992 tarihli beyanlar partinin olağanüstü kongresinde

verilmiştir. 25 Mart 1991 tarihli konuşma Çağdaş Hukukçular Derneği’nin düzenlediği

toplantı sırasında yapılmıştır.

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcısı 25 Ağustos, 13 Kasım ve 24

Aralık 1992 tarihli iddianamelerle 1991 tarihli Terörle Mücadele Şubesinin 8 § 1 maddesi

uyarınca başvuranı bu üç söylem ile Devletin toprak bütünlüğüne karşı bölücülük

propagandası yapma suçu ile itham etmiş, konuşmalardan alıntılar yapmıştır.

İddianamede Başsavcı, Partinin ikinci olağanüstü kongresinin ertesinde yayımlanan

gazetelerin ismi yasadışı örgüt PKK ile özdeşleştirilen partinin kongresinin bu örgütün gövde

gösterisine dönüştüğü hususunda hemfikir olduklarının altını çizmektedir. Ayrıca «kongrenin

yapıldığı salonda yalnızca bir türk bayrağının bulunmasına karşın kimliği belirsiz militanlar

terörist örgüt PKK’nın sarı, kırmızı, yeşil renkli bayrağını omuzlarında taşımışlardır.

Kongreye katılan katılımcıların tümü [militanlar da dahil] zafer işareti yaparak «biji PKK, biji

Apo» [yaşasın PKK, yaşasın öcalan, yaşasın kürdistan] sloganları atmışlar, mendil

büyüklüğünde PKK bayraklarını çıkararak sallamışlardır (...). Türk Milli Marşı çalınmazken,

İran’da 1940’lı yıllarda kabul edilen mahabat kürt marşı çalınmıştır (...)». Başsavcıya göre

konuşmacılar terör örgütünün sivil halka yönelik şiddetlerine sessiz kalırken, kürt halkına

terör örgütü PKK ile mücadele eden güvenlik güçlerine karşı silahlı mücadelede bulunma

tavsiyesinde bulunmuşlardır. Diğer yandan Başsavcıya göre sanığın eylemleri hazırlanan

söylemlerin takdir topladığı siyasi toplantılardan ayrı değerlendirilemez buna ek olarak PKK

örgütünün de eylemlerinin dikkate alınması gerekmektedir.

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi başvuranın yaptığı üç konuşmanın yer aldığı soruşturma

dosyasının birleştirilmesine karar vermiştir.

Mahkeme heyeti karşısında başvuran hakkında yapılan suçlamaları reddetmiş, sözü edilen

konuşmalarda Türkiye’nin toprak bütünlüğünü tehlikeye atacak bir davranışta bulunmadığını

savunmuştur. Bunun yanı sıra bölücülük ithamını gerektirecek suç unsurunun oluşmadığını da

ileri sürmüştür.

DGM, 23 Haziran 1994 tarihli kararı ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun

uygulanmasına istinaden başvuranı altı yıl hapis ve 250.000.000 TL. para cezasına

çarptırmıştır.

2

Başvuran bu karar karşısında temyize gitmiştir. Yargıtay 18 Aralık 1995 tarihinde 3713 sayılı

kanunun 8. maddesinin 27 Ekim 1995 tarihinde değiştirildiği gerekçesiyle sözkonusu kararı

bozmuştur.

Devlet Güvenlik Mahkemesi kararı yeniden incelemiş, 7 Kasım 1996 tarihli karar ile

başvuranı üç yıl hapis ve 300.000.000 TL. para cezasına çarptırmıştır.

Başvuran bu karar karşısında yeniden temyiz başvurusunda bulunmuştur. Yargıtay 7 Kasım

1996 tarihli kararı onamıştır. Karar ilk derece mahkemesindeki dosyasına 6 Şubat 1998

tarihinde eklenmiştir.

Başvuran AİHS’nin 10. maddesine istinaden kararın yeniden gözden geçirilmesi talebinde

bulunmuştur. Yargıtay 23 Şubat 1998 tarihinde bu başvuruyu reddetmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĠHS’NĠN 10. MADDESĠNĠN ĠHLAL EDĠLMESĠNE ĠLĠġKĠN

Başvuran hakkında verilen mahkumiyet kararı ile ifade ve düşünce özgürlüğüne bir

müdahalede bulunulduğunu ileri sürmekte bu doğrultuda AİHS’nin 10. maddesini

hatırlatmaktadır.

Mahkeme daha önce de benzer şikayetlerin yer aldığı kararların incelendiğini ve netice

itibariyle AİHS’nin 10. maddesinin ihlali ile sonuçlandığını hatırlatmaktadır (Bkz. özellikle

Ceylan-Türkiye no: 23556/94, § 38, AİHM 1999-IV, Öztürk-Türkiye no: 22479/93, § 74,

AİHM 1999-VI, sözü edilen İbrahim Aksoy § 80, Karkın-Türkiye, no: 43928/98, § 39, 23

Eylül 2003, ve Kızılyaprak-Türkiye kararları, no: 27528/95, § 43, 2 Ekim 2003).

Mahkeme, bu yöndeki içtihatlar ışığında mevcut başvuruyu incelemiş ve Hükümetin davanın

seyrine etki edecek hiçbir delili sunmadığını ifade etmiştir. AİHM, sözü edilen dönemde

hazırlanan söylemlerde kullanılan terimleri ve bu doğrultuda olayların meydana geldiği sırada

terörle mücadelenin güçlüklerini dikkate almaktadır (Bkz. sözü edilen İbrahim Aksoy kararı,

§ 60 ve Incal-Türkiye kararı 9 Haziran 1998, 1998-IV, s. 1568, § 58).

Mezkur beyanlar Türkiye’nin güneydoğusunda meydana gelen terör olaylarına karşı güvenlik

güçlerinin yürütmüş olduğu mücadelenin ağır bir eleştirisine dayalı olarak yapılmıştır.

AİHM, Devlet Güvenlik Mahkemesinin bahsekonu konuşmada geçen terimler ile Türkiye’nin

toprak bütünlüğünün hedef alındığı değerlendirmesini yaptığını hatırlatmaktadır.

Mahkeme iç hukuk mercilerinin almış olduğu kararlardaki gerekçelere dayanarak başvuranın

düşünce ve ifade özgürlüğüne müdahalede bulunulduğu tespitini yapmaktadır (Bkz. mutatis

mutandis, Sürek-Türkiye kararı (no: 4), no: 24762/94, § 58, 8 Temmuz 1999). AİHM,

başvuranın türk siyasi yaşamında bir siyasetçi olarak kendini ifade ettiğini, ne şiddet

kullanımını, kini teşvik ettiğini ne silahlı direnişi savunduğunu gözlemlemektedir. Mahkeme

nezdinde bütün bunlar dikkate alınması gereken unsurlardır (Bkz. a contrario, Sürek-Türkiye

3

kararı, (no:1) 26682/95, § 62, AİHM 1999-IV ve Gerger-Türkiye kararı, no: 24919/94, § 50, 8

Temmuz 1999).

Yapılan müdahalenin orantılılığı hususunda verilen cezanın ağırlığı da dikkate alınması

gereken unsurlardır.

Mevcut durumda «demokratik bir toplum için zaruret» amacı öngörüldüğünde başvurana

verilen mahkumiyet cezası izlenen amaç ile doğru orantılı bulunmamaktadır. Bu durumda

AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AĠHS’NĠN 6. MADDESĠNĠN ĠHLAL EDĠLMESĠNE ĠLĠġKĠN

Başvuran kendisini yargılayan ve mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin bünyesinde

askeri hakimi bulundurması nedeniyle «tarafsız ve bağımsız» bir mahkeme olarak kabul

edilemeyeceğini iddia etmektedir.

Başvuran Yargıtay nezdinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının tebliğnamesinin ulaşmaması

nedeniyle aynı zamanda savunma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmekte ve bu yönde

AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3 b) maddesine atıfta bulunmaktadır.

1. Devlet Güvenlik Mahkemesinin Tarafsızlığına ve Bağımsızlığına İlişkin

Mahkeme daha önceki kararlarda buna benzer pek çok şikayetlerin dile getirildiğini ve

bunların AİHS’nin 6 § 1 maddesinin ihlal edildiği yönünde sonuçlandırıldığını ortaya

koymaktadır. (Bkz. söz edilen Özel kararı, §§ 33-34, ve Özdemir kararı, §§ 35-36, 6 Şubat

2003).

AİHM, mevcut davada Hükümetin davanın seyrini farklı şekilde sonuçlandıracak hiçbir

tespiti ve delili sunmadığını incelemektedir. Başvuranın «ulusal güvenliğe» yönelik işlenen

suçlardan yargılanmasının anlaşılabilir olduğu, bunun yanı sıra başvuranın aralarında askeri

bir hakimin de yer aldığı Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin TCK’ya dayalı olarak yapmış

olduğu yargılama hususunda endişe duymasının yerinde olduğu kanısındadır. Üstelik Devlet

Güvenlik Mahkemesinin davanın gerekçesine yabancı mülahazalar ışığında başvuran

hakkında sebepsiz bir yargı kararı aldığı sonucu çıkmaktadır. Bu nedenle başvuranın bu yargı

makamının tarafsız ve bağımsız olmadığı yönündeki şüphelerinin dikkate alınması

gerekmektedir (Bkz. sözü edilen Incal-Türkiye kararı, 9 Haziran 1998, 1998-IV s. 1573 § 72).

AİHM, başvuranı yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin AİHS’nin 6 § 1

maddesinde yer alan bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliğini taşımadığı neticesine

varmaktadır.

2. Cezai Yargılama Sürecinin adilliği hakkında

Hükümet bir ihlalin bulunduğu iddiasına karşı çıkmaktadır.

AİHM, benzer davalarda da dile getirildiği üzere tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun bir

mahkemenin her halükârda adil ve hakkaniyete uygun bir yargılama sürecini garanti altına

alamayacağını hatırlatmaktadır.

4

Başvuranın bağımsız ve tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğinin tespiti

ışığında Mahkeme mevcut şikayeti incelemeye gerek duymamaktadır (Bkz. diğerleri arasında

sözü edilen Çıraklar kararı, s. 3074, §§ 44-45).

III. AĠHS’NĠN 41. MADDESĠNĠN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesinde yer alan unsurlar.

A. Maddi ve manevi tazminat

Başvuran 40.000 Euro’ya denk düşen maddi zarara uğradığını iddia etmektedir.

Başvuran manevi zarar başlığı altında 30.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu noktada görüş bildirmemiştir.

İddia edilen gelir kaybına gelince Mahkeme, başvuranın 10. maddenin ihlali ile maddi kayba

uğraması arasında doğrudan bir bağlantı bulunmadığına itibar etmektedir (Bkz. aynı anlamda,

Karakoç ve diğerleri-Türkiye kararı, no: 27692/95, 28138/95 ve 28498/95, § 69, 15 Ekim

2002). Bu nedenle AİHM bu talebi reddetmektedir.

Öne sürülen cezanın miktarını kanıtlayıcı hiçbir belge sunulmadığından AİHM bu talebi

reddetmiştir.

Manevi tazminatla ilgili olarak Mahkeme, ilgilinin olayların koşulları ile birtakım

karışıklıklara uğramış olabileceğini dikkate alarak Sözleşmenin 41. maddesinde yer alan adil

tazmin başlığı altında başvurana manevi tazminat olarak 6.000 Euro ödenmesini

kararlaştırmıştır.

AİHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyetin, 6 § 1 maddesine göre tarafsız ve

bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği görüşüne vardığında, prensip olarak en

uygun tazminin, zamanında, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından başvuranı yeniden

yargılamanın olacağı kanaatine varmaktadır (Bkz. sözü edilen Gençel kararı, § 27).

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran, Mahkeme organları nezdinde yaptığı masraf ve harcamalara ilişkin 3.000 Euro

tazminat talebinde bulunmuş, bu yönde Ankara Barosunun belirlediği ücret tarifesini delil

olarak sunmuştur.

Hükümet görüş bildirmemiştir.

Mahkeme, mahkemenin bu doğrultudaki içtihatları ışığında başvurana 2.500 Euro ödenmesine

karar vermiştir.

5

C. Temerrüt Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı % 3 'lük bir faiz

oranının uygulanacağını belirtmektedir.

BU SEBEPLERDEN DOLAYI MAHKEME, OYBĠRLĠĞĠYLE,

1. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliğinden

yoksun bulunması nedeniyle AİHS’nin 6 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6. maddesine ilişkin diğer şikayetlerin incelenmesine gerek olmadığına;

4. AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden T.L.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümetin

başvurana:

i.

Manevi tazminat olarak 6.000 (altıbin) Euro;

ii.

iii.

Masraf ve Harcamalara ilişkin 2.500 (ikibinbeşyüz) Euro ödemesine;

Tüm miktarın vergiden muaf tutulmasına;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Hükümetin,

Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit

faizi uygulamasına;

5. Adil tazmine ilişkin talebin reddine;

KARAR VERMĠġTĠR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2 ve 3 maddelerine

uygun olarak 29 Temmuz 2004 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.

6