COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA ĠNSAN HAKLARI MAHKEMESĠ

KARAR

Djavit AN - TÜRKĠYE

BaĢvuru No: 20652/92

____________________________________________________________________________________________

Genel Müdür Yardımcılığı (AKGY) tarafından yapılmıĢ olup, Mahkeme‟yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiĢ olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koĢulu ile DıĢiĢleri

Bakanlığı, AKGY‟na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USULĠ ĠġLEMLER

BaĢvuru Ġnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması‟na yönelik SözleĢme‟nin eski 25.

maddesi uyarınca Türkiye Cumhuriyeti aleyhine Kıbrıs vatandaĢı Ahmet Djavit An

tarafından Komisyon‟a sunulan 20652/92 nolu baĢvurudan kaynaklanmaktadır.

BaĢvuran Profesör M. Shaw Q.C tarafından temsil edilmiĢtir. Hükümet ise Z. M. Necatigil

tarafından temsil edilmiĢtir.

BaĢvuran Türk ve KKTC makamlarının ikili toplantılara katılmak için Güney Kıbrıs‟a

gitmek üzere yeĢil hattı geçmesine izin verilmemesi sebebiyle SözleĢmenin 10,11 ve 13.

maddelerinin ihlal edildiğini ileri sürmüĢtür.

BaĢvuru hakkında 14 Nisan 1998 tarihinde kısmi kabul edilebilirlik kararı verilmiĢ 11 Nolu

Protokol‟ün 5/3 maddesi uyarınca 1 Kasım 1999 tarihinde Mahkeme‟ye sevkedilmiĢtir.

BaĢvuru Dördüncü Daire‟ye verilmiĢ ve Rıza Türmen‟in görevinden çekilmesiyle Hükümet

ad hoc yargıç olarak F. Gölcüklü‟yü atamıĢtır.

BaĢvuran ve Hükümet esaslar hakkındaki görüĢlerini Mahkeme‟ye sunmuĢlardır. Davaya

müdahil olarak katılan Kıbrıs Hükümeti de konu ile ilgili görüĢlerini sunmuĢ ve taraflar da

bu görüĢlere yanıt vermiĢlerdir.

1 Kasım 2001 tarihinde dava yeni oluĢturulan Üçüncü Daire‟ye sevkedilmiĢtir.

Dava Olayları

BaĢvuran Türk kökenli Kıbrıs vatandaĢı olup LefkoĢe‟de “yeĢil hat”tın kuzeyinde

oturmaktadır.

BaĢvuran Kıbrıs Türk tarafı makamlarını ve “iĢgal” olarak nitelendirdiği Türk askerinin

kuzeydekini varlığının eleĢtirmenlerinden biridir. Ayrıca 1989 yılında LeĢkoĢe‟de Kıbrıslı

Türkler ve Rumlar tarafından kurulan “ Bağımsız ve Federal Kıbrıs Hareketi” isimli derneğin

“Kıbrıslı Türk koordinatörüdür”. Sözkonusu derneğin hem kuzeyde hem de güneyde

koordinasyon komiteleri bulunmaktadır. Sözkonusu hareketin amacı iki toplum arasında

iliĢkileri kuvvetlendirmektir. Bu amaçla siyasi, kültürel, tıbbi ve sosyal karakterde iki

toplumlu toplantılar düzenlenmektedir.

BaĢvuran Türk ve Kıbrıslı Türk makamlardan sözkonusu toplantılara katılmak için izin

alamamıĢtır. 8 Mart 1992 ve 14 Nisan 1998 tarihleri arasında yapmıĢ olduğu 46 talepten

sadece altısı kabul edilmiĢtir. Reddedilen talepler, Mayıs 1992‟de LefkoĢe Uluslararası

Havaalanı‟nda düzenlenen UNFICYP (Kıbrıstaki BM Kuvvetleri) Bahar Festivali, UNHCR

tarafından düzenlenen iki taraflı tıbbi seminer, Ekim 1992‟de Ledra Palace‟da dernek

tarafından düzenlenen bir toplantı, komitenin yeniden organize edilmesi konusundaki iki

toplantı vs. idi. Ayrıca, Kıbrıslı Rumların baĢvuranın kuzeyde düzenlediği bir toplantıya

katılmalarına izin verilmemiĢtir.

BaĢvuran, TRNC yetkililerinin kendisi ile ilgili Kıbrıslı Rumlarla görüĢmesini yasaklayan bir

karar aldığını iddia etmiĢtir.

BaĢvuran 7 Mayıs 1992 tarihinde KKTC BaĢbakanı‟na mektup yazmıĢ ve ilgili karar

hakkında bilgi almak istemiĢ fakat yanıt alamamıĢtır.

29 Mayıs 1992 tarihinde TC DıĢiĢleri Bakanı‟na protesto mektubu göndermiĢ fakat yanıt

alamamıĢtır.

18 Mayıs 1994 tarihinde KKTC DıĢiĢleri ve Savunma Bakanlığı Konsolosluk ve Azınlık ĠĢleri

Genel Müdürlüğü tarafından 19 Nisan 1994 tarihli izin talebinin güvenlik, kamu çıkarı ve

devlete karĢı propaganda yapması gibi nedenlerle kabul edilmediği bildirilmiĢtir.

BaĢvuranın daha sonraki tarihlerde kendisi hakkında güneye geçmesinin yasaklanması

kararının halen geçerli olup olmadığını öğrenmek amacıyla yaptığı giriĢimler yanıtsız

kalmıĢtır.

HUKUK

Hükümet’in ön itirazları

Komisyon Hükümet‟in itirazlarını 1) yetkisizlik 2) 6 ay kuralı 3) iç hukuk yollarının

tüketilmesi baĢlıkları altında toplamıĢtır.

Mahkeme Komisyon‟un 14 Nisan 1998 tarihli kabuledilirlik kararında sorumlu devletin ilk

baĢlık altındaki itirazlarını reddettiğini ve ikinci baĢlık altındaki itirazlarını da kısmen

reddettiğini gözlemlemiĢtir. Ġkinci baĢlık ile ilgili olarak Komisyon 8 Mart 1992 tarihinden

önceki olaylar bağlamındaki Ģikayetleri reddetmiĢtir. Üçüncü baĢlık altındaki Ģikayetleri ise

esaslarla birlikte inceleyecektir.

A. Ġlgili Ġhlaller Konusunda Türkiye’nin sorumluluğu

Sorumlu Devlet KKTC‟nin kendi kaderini tayin hakkı ilkesine dayanarak Kıbrıs Türk

toplumu tarafından kurulan bağımsız bir devlet olduğunu ileri sürerek geçiĢ noktalarının

kontrolü ve yönetiminin ayrıca izinler konusunun Türkiye‟nin değil KKTC‟nin denetiminde

olduğunu ileri sürmüĢtür. Sorumlu Devlet Loizidou ve Kıbrıs/Türkiye Davalarında

Mahkeme‟nin bulgularına itiraz etmiĢ ve ayrıca bu davanın kabuledilirlik kararında

Chrysostomos ve Papachrichrysostomou davasında verdiği kararı doğru yorumlamadığını

savunmuĢtur.

Mahkeme, Loizidou ( esaslar) davasında Türkiye‟nin yetkisi ve sorumluluğu konusundaki

itirazlarını reddettiğine atıfta bulunmuĢtur. Mahkeme 10 Mayıs 2001 tarihli Kıbrıs/ Türkiye

kararına da atıfta bulunmuĢ ve Loizidou kararında dile getirilen Türkiye‟nin sorumluluğu

konusunda yanlıĢ yaklaĢımda bulunduğu Ģeklindeki itirazları reddettiğini hatırlatmıĢtır.

Türkiye‟nin sorumluluğunun sadece mülk ile sınırlı olmadığını düĢünmektedir.

Bu nedenle Mahkeme, Sorumlu Devlet‟in itirazlarını reddetmiĢ ve Ģikayet konusu olayların

SözleĢmenin 1. maddesinin anlamı dahilinde Türkiye‟nin yetkisi altında olduğu ve böylece

Türkiye‟nin sorumluluğu bulunduğu sonucuna varmıĢtır.

Ġç Hukuk Yollarının Tüketilmesi

Mahkeme’nin Değerlendirmesi

Mahkeme, SözleĢmenin 35/1 maddesinde belirtilen iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralının

öncelikle iç hukuk yollarının tüketilmesi ve iddia edilen ihlal için tazmin sağlamayı

gerektirdiğini tekrarlamıĢtır.

Sözkonusu iç hukuk yolları hem teori hem de uygulamada etkili olmalıdır; aksi takdirde etkili

olduğu iddia edilemez. SözleĢmenin 35/1 maddesi ayrıca ilgili süreler içinde formal

gerekliliklere uygun Ģekilde ilgili ulusal mahkemeye baĢvuruyu gerekli kılar; ancak etkili ve

yeterli olmayan iç hukuk yollarının tüketilmesi zorunluluğu yoktur.

BaĢvuranın hangi iç hukuk yollarını tüketmediği konusunda Mahkeme‟ye açıkça bilgi vermek

ve Mahkeme‟yi bu konuda ikna etmek Sorumlu Devlet‟in görevidir.

Mahkeme SözleĢmenin 35/1 maddesinin uygulanması ile ilgili olarak 10 Mayıs 2001 tarihli

Kıbrıs/Türkiye Kararı‟nın 102. paragrafında eski 26. maddenin amaçları doğrultusunda (

Ģimdiki 35/1) “KKTC”deki çarelerin sorumlu devlet‟in “iç hukuk yolları” olarak

nitelendirilebileceğini, etkinliği konusunun ise özel Ģartlar altında değerlendirileceğine karar

verdiğini gözlemlemiĢtir. Bu bağlamda Mahkeme, bahsekonu kararda olduğu gibi baĢvuranın

ve Kıbrıs Hükümeti‟nin “KKTC” mahkemelerinin yasal olmadığı Ģeklindeki iddiası ile

Türkiye‟nin sözkonusu ihlallerden sorumlu olduğu iddiasının çeliĢtiğini düĢünmektedir.

Sözkonusu iddiayı Mahkeme kabul etmiĢtir.

Mahkeme aynı çeliĢkinin “KKTC” kurumlarının yasal olmadığı iddiası ile baĢvuranın ve

Kıbrıs Hükümeti‟nin 13. maddenin ihlal edildiği Ģeklindeki iddiası arasında da ortaya

çıkmaktadır: bir yandan ilgili Devlet‟in iç hukuk yolu olmadığını iddia ederken diğer yandan

bir iç hukuk yolu sunulmuĢ olsaydı bunun herhangi bir fayda sağlamayacağını söylemek

çeliĢki ortaya koymaktadır.

Türk Hükümeti‟nin değindiği hukuki çarelerle ilgili olarak Mahkeme, davanın bu aĢamasında

öne sürdükleri itirazları savunmak için yeterli olmadığını düĢünmektedir. Türk Hükümeti,

öncelikle, idari veya karar gücüne sahip bir kimsenin kurum veya makamın kararları veya

idari eylemlerinin yargıya açık olmasını, ikinci olarak, “KKTC” makamlarına sunulan bir

dilekçeye yanıt alınamayınca DanıĢtay‟a baĢvurmanın mümkün olduğunu vurgulayarak

anayasal hükümlere gönderme yapmıĢtır. Mahkeme, Hükümet‟in bu konu ile ilgili

görüĢlerinin genel olduğunu belirtmiĢtir. Sorumlu Devlet atıfta bulunduğu iç hukuk yollarının

baĢvurana ne Ģekilde faydalı olacağını açıklamamıĢtır. Mahkeme ayrıca, idare

mahkemelerinde “yeĢil hat”taki izinlerin reddedilmesi hakkında bir karara varılamayacağını

düĢünmektedir.

Ayrıca Kıbrıslı Türklerin “KKTC” mahkemelerinde açtıkları davalarla ilgili olarak Türk

Hükümeti‟nin sunduğu dava listesi Mahkemenin vardığı sonuçları etkilemeyecektir.

Mahkeme bu bağlamda kendisine sunulan dava örneklerinin hiçbirinin sözkonusu dava ile

benzer olmadığını belirtmiĢtir.

Son olarak Mahkeme Komisyon‟un Kıbrıs/Türkiye davasında aldığı karara gönderme

yapmıĢtır: “KKTC”ye giriĢ düzenlemeleri ve uygulama kuralları “KKTC” Bakanlar

Kurulu‟nun kararlarına dayanmaktadır ve yargıya açık değildir. Komisyon Kıbrıslı Rumların

“KKTC”ye giriĢ ve çıkıĢlarını inceliyordu, bu davada olduğu gibi sözkonusu olan Kıbrıslı

Türkler değildi. Sorumlu Devlet, izni verme yetkisinin “KKTC” DıĢiĢleri ve Savunma

Bakanlığı‟na ait olduğunu belirtmiĢtir. Bu hususta iki durum arasında farklılık olduğu göze

çarpmaktadır. Sorumlu Devlet bu konuyu görüĢlerinde açıklığa kavuĢturmamıĢtır. Mahkeme

de bu konuyu incelemeyi gerekli görmemiĢtir.

Sorumlu Devlet ikna edici açıklamalarda bulunamadığı için ve yukarıdakilerin ıĢığında

baĢvurunun iç hukuk yollarının tüketilmediği iddiasıyla reddedilemeyeceği sonucuna

varmıĢtır. Mahkeme, bu nedenle Hükümet‟in bu konudaki itirazını reddetmiĢtir. Bu kararın

ıĢığında Mahkeme, idari uygulama konusuna değinmeyi gerekli görmemiĢtir.

Mahkeme Kıbrıs/Türkiye Davasındaki kararına uygun olarak, kararın bu davanın özel Ģartları

ile sınırlı olduğunu vurgulamıĢtır. Mahkeme bu kararın “KKTC” deki iç hukuk yollarının

yetersiz olduğu Ģeklinde genel bir yargı olarak algılanmaması gerektiğini sadece bu davada

olduğu gibi bazı özel Ģartlar altında ulusal mahkemelere baĢvuru yapmaksızın Mahkeme‟ye

yapılan baĢvuruların kabul edilebileceğini belirtmiĢtir.

II. SÖZLEġMENĠN 10. MADDESĠNĠN ĠHLAL EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI

BaĢvuran Türk ve Kıbrıslı Türk makamların ikili toplantılara katılmak için yeĢil hattı geçerek

güneye gitme izni verilmemesiyle 10 madde ile korunan ifade özgürlüğü, bilgi edinme ve

dağıtma özgürlüğünün ihlal edildiğini ileri sürmüĢtür.

Mahkeme ifade özgürlüğünün toplantı yapma özgürlüğünden ayrı düĢünülemeyeceğini

belirtmiĢtir. 10. madde ile güvenceye alınan düĢüncenin korunması 11. madde ile korunan

toplantı yapma özgürlüğünün amaçlarından biridir. Mahkeme bu konuyu ayrıca 10. madde

bağlamında incelemenin gerekli olmadığı görüĢündedir. Ancak 11. madde bağlamında

inceleme ve yorumlama yaparken 10. maddeye dayanacaktır.

III. 11. MADDENĠN ĠHLAL EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI

BaĢvuran ilgili makamların yeĢil hattı geçerek güneyde düzenlenen toplantılara katılmasına

izin verilmediği için 11. maddenin ihlal edildiğini iddia etmiĢtir.

Mahkeme’nin Değerlendirmesi

Mahkeme, baĢvuranın 11. madde bağlamındaki Ģikayetinin seyahat özgürlüğü ile; Kıbrıs‟ın

güneyine gidebilmek, sınırlı olmadığını gözlemlemiĢtir. GörüĢlerinde de ifade ettiği gibi

“yeĢil hat”tı geçmesine izin verilmemesi sonucunda toplantılara katılamadığını ve 11.

maddeye aykırı olarak toplantı yapma özgürlüğünün engellendiğini iddia etmiĢtir. Mahkeme

Loizidou Davasındaki esaslar) bulgularına gönderme yaparak Sorumlu Devletin seyahat

özgürlüğü hakkındaki benzer argümanlarını reddetmiĢtir.

2. Genel Prensipler

Mahkeme toplantı yapma özgürlüğünün ifade özgürlüğü ile birlikte demokratik toplumların

temel taĢlarını oluĢturduğunu gözlemlemiĢtir. Bu yüzden yapılan yorum dar kapsamlı olamaz.

Bu özgürlük hem gizli hem de kamuya açık olarak yapılan toplantıları kapsadığı için

toplantıyı düzenleyen Ģahıslarca da kullanılabilir.

Mahkeme SözleĢmeci Devletlerin toplantı özgürlüğünü güvenceye almakla kalmamalı aynı

zamanda bu hak üzerinde makul olmayan sınırlamalar yapmaktan da kaçınmalıdırlar.

Son olarak Mahkeme, 11. maddenin amacının bireyi SözleĢme hakları konusunda yetkililerin

keyfi müdahalelerinden korumanın dıĢında, ek olarak pozitif sorumluluklar yüklenebileceğini

düĢünmektedir.

3. Bahsekonu Prensiplerin Bu Davaya Uygulanması

Bu davada Mahkeme, Komisyon‟un 14 Nisan 1998 tarihli kabuledilirlik kararında baĢvurunun

sadece 8 Mart 1992 tarihinden sonraki kısmını kabuledilebilir bulduğunu belirtmiĢtir.

Mahkeme‟nin yetkisi sadece 14 Nisan 1998 tarihine kadar sunulan Ģikayetleri incelemekle

sınırlıdır. Bu süre içinde sunulmayan ihlal iddiaları bu kararın kapsamı dıĢındadır.

Mahkeme, ilgili dönemde Sorumlu Devlet‟in baĢvurana güneye geçmek için birçok sefer izin

verilmediğini, izin verilen zamanların verilmeyenlerden çok az olduğunu gözlemlemiĢtir.

Mahkeme, baĢkalarına izin verildiği halde baĢvurana izin verilmediğini de gözlemlemiĢtir.

Mahkeme ayrıca 1996 yılının ikinci yarısından sonra kısıtlama ve hatta yasak konulmasıyla

“KKTC” yetkililerinin iki toplumlu görüĢmelere karĢı takındığı sert yaklaĢımla bağlantılı

olarak Kıbrıs/Türkiye davasındaki saptamalarını tekrarlamıĢtır. Bu davada 2 ġubat 1996 14

Nisan 1998 yılları arasında baĢvuranın toplantılara katılmak amacıyla güneye geçiĢ için

yaptığı her baĢvuru reddedilmiĢtir.

Mahkeme, baĢvurana izin verilmemesinin oradaki iki toplumlu görüĢmelere katılmasını ve

dolayısıyla her iki toplumdan insanlarla toplantı yapmasını engellediğini düĢünmektedir.

Mahkeme, bu durumun SözleĢmenin ihlaline yolaçacağı görüĢündedir. (bkz. Loizidou/

Türkiye ( esaslar) prg. 63 ).

Bu nedenle Mahkeme baĢvuranın 11. madde ile güvenceye alınan hakkına müdahale edildiği

sonucuna varmıĢtır.

Böyle bir müdahale SözleĢmenin 2. maddesinde belirtilen yasal amaçlara uygun olduğu ve de

demokratik bir toplumda gerekli olduğu kanıtlanmadığı sürece ilgili maddenin ihlaline yol

açabilir.

Öncelikle getirilen kısıtlamanın “kanunla öngörülmüĢ” olup olmadığı incelenmelidir.

Mahkeme kanunla öngörülmüĢ olmanın ilgili tedbirin öngörülmüĢ olmasını gerektirdiğini

tekrarlamıĢtır. Bireyler davranıĢının sonuçlarının kendisine neler getireceğini düzenlenmiĢ

olan kanunlarda görebilmelidir. Ancak sözkonusu davada konu ile ilgili yasal bir

düzenlemenin bulunduğuna dair Hükümetçe bilgi verilmemiĢtir.

Mahkeme bu nedenle baĢvuranın toplantı özgürlüğüne getirilen kısıtlamanın SözleĢmenin1/2

maddesi bağlamında kanunla öngörülmüĢ olmadığını düĢünmektedir.

Bu nedenle Mahkeme 11. maddenin ihlal edildiği sonucuna varmıĢtır.

IV. SÖZLEġMENĠN 13. MADDESĠNĠN ĠHLAL EDĠLDĠĞĠ ĠDDĠASI

BaĢvuran, SözleĢmenin 10. ve 11. maddelerinin ihlallerine iliĢkin olarak etkili bir iç hukuk

yolu olmayıĢının 13. maddenin ihlal edilmesine yol açtığını ileri sürmüĢtür.

Sorumlu Hükümet, baĢvuranın 13. madde bağlamındaki Ģikayetlerinin iç hukuk yolları

konusu ile yakından iliĢkili olduğunu ve “KKTC” içinde baĢvuranın yararlanabileceği etkili

iç hukuk yolları bulunduğunu ifade etmiĢtir. Ek olarak Komisyon‟un Chrysostomos ve

Papachrysostomou/ Türkiye Kararında olduğu gibi baĢvuranın 13. madde bağlamında

Ģikayette bulunamayacağını çünkü varolan iç hukuk yollarına baĢvurmadığını ifade etmiĢtir.

BaĢvuran ve Kıbrıs Hükümeti iç hukuk yolları ile ilgili görüĢlerini tekrarlamıĢlar ve bu

konunun 13. madde bağlamındaki etkili iç hukuk yolları konusuna uygulanabileceğini

tekrarlamıĢlardır.

Mahkeme, Hükümet‟in mümkün iç hukuk yolları ile ilgili olarak herhangi bir örnek

vermediklerini gözlemlemiĢtir. Dolayısıyla bu tür iç hukuk yollarının etkili olabileceğini

kanıtlayamamıĢlardır.

SözleĢmenin 13. maddesinin ihlal edildiği sonucuna varılmıĢtır.

SÖZLEġMENĠN 41. MADDESĠNĠN UYGULANMASI

BaĢvuran, iki toplum arasında anlaĢmaya varmak suretiyle Kıbrıs‟ta barıĢı sağlamak amacıyla

ifade ve toplantı özgürlüklerini kullanmak için yaptığı uzun süreli giriĢimlerin kendisini

büyük ölçüde yıprattığını ifade etmiĢtir.

BU NEDENLERDEN DOLAYI MAHKEME,

1. Bire karĢı altı oyla Hükümet‟in ön itirazlarının reddedilmesine,

2. Oybirliğiyle 10. madde bağlamındaki Ģikayeti ayrıca incelemenin gerekli olmadığına,

3. Bire karĢı altı oyla SözleĢmenin 11. maddenin ihlal edildiğine,

4. Bire karĢı altı oyla 13. maddenin ihlal edildiğine,

5. 1‟e karĢı altı oyla

a) Sorumlu Devletin baĢvurana SözleĢmenin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleĢtiği

tarihten itibaren üç ay içinde aĢağıdaki meblağları ödemesine,

i) Manevi zarar konusunda 15,000 Euro;

ii) masraf ve harcamalar konusunda 4,715 Euro;

iii) yukarıdaki meblağlara uygulanabilecek vergilerin eklenmesine,

b) yukarıdaki meblağlara Avrupa Merkez Bankası‟nın uyguladığı faiz oranlarına üç puan

eklemek suretiyle elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına,

6) Oybirliğiyle baĢvuranın diğer adil tazmin taleplerinin reddedilmesine

KARAR VERĠLMĠġTĠR.

SözleĢmenin 45/2 maddesi ve Ġç Tüzük‟ün 74/2 maddesi uyarınca Gölcüklü‟nün karĢıoyu

bu karara eklenmiĢtir.

YARGIÇ GÖLCÜKLÜ’NÜN MUHALEFET ġERHĠ

(Çeviri)

Bu dava ile ilgili olarak aĢağıdaki nedenlerden dolayı çoğunluğun görüĢünü

paylaĢmadığımı veya vardıkları sonuçlara katılmadığımı üzüntüyle belirtmek istiyorum.

1. Kıbrıs adası üzerinde iki toplum- Türk ve Rum Toplumları- eĢit Ģartlarda her zaman iyi

koĢullarda olmasa da halen yan yana yaĢamaktadırlar.

2. Kıbrıs “krizi” akla geldiğinde 15 Temmuz 1974 tarihinin önemi hatırlanacaktır. Bu

tarihte Rum albayları adayı Yunanistan‟a bağlamak için (enosis) darbe yapmıĢlardı.

Devlet BaĢkanı BaĢpiskopos Makarios ülkeden kaçmıĢ ve BM Güvenlik Konseyi‟nden

yardım talep etmiĢti.

3. Amacı Kıbrıs Devleti‟nin varlığına son vermek olan darbenin ardından ( iki garantör

devletin olaya ilgisizliği karĢısında) Türkiye tek baĢına müdahale etmiĢtir; sözkonusu

müdahale, üç devlet arasındaki garanti anlaĢmasına dayanıyordu. ( Ġngiltere, Yunanistan

ve Türkiye). AnlaĢmaya göre durum gerektirdiğinde ayrı ayrı veya birlikte müdahalede

bulunmak mümkündü. Sözkonusu hükmün uygulanmasıyla müdahale gerçekleĢtirilmiĢtir.

4. Yukarıda değinilen olaylar büyük ölçüde mevcut siyasi düzeni değiĢtirmiĢ, iki

toplumun ayrılmasına ve adanın ikiye bölünmesine yolaçmıĢtır. ( adanın güneyi Rumlara

kuzeyi Türklere ayrılmıĢtır). Bu ayrılığın 1963 yılından beri

uygulandığını da

eklemeliyim. Durumun günden güne kötüye gitmesiyle tampon bölge oluĢturulmuĢ ve

1964 yılında araya BM gücü yerleĢtirilmiĢtir.

Son olarak BM gücünün koruması ve gözetimi altında adanın kuzeyi ve güneyi arasında

yeĢil hat oluĢturulmuĢtur. Türk ve Rum makamları arasında nüfus mübadelesi için

anlaĢmaya varılmıĢtır.

5. Öncelikle tampon bölgenin ve yeĢil hattın statüsüne açıklık getirmek istiyorum.

Kıbrıs‟daki operasyon hakkındaki 7 Aralık 1989 tarihli raporunda – Güvenlik Konseyi

Belgesi- S/21010- BM Genel Sekreteri 19 Temmuz 1989 tarihinde tampon bölgede

yapılan bir gösteri ile ilgili gözlemlerini aktarmıĢtır. :

“19 Temmuz akĢamı, sayısı 1000‟ e yaklaĢan Kıbrıslı Rum gösterici, BM tampon bölgesine girmeye

çalıĢmıĢ ve UNFCYP gözetleme kulesini yıkmıĢlardır. Göstericiler UNFICYP askerleri tarafından

oluĢturulan hattı kırmıĢlar ve eskiden okul olarak kullanılan bir binaya girmiĢlerdir.

Genel Sekreter Ģu Ģekilde devam etmiĢtir:

“ Yukarıda anlatılan olaylar adada gerilim yaratmıĢ ve hem BM merkezinde hem de LefkoĢe‟de durumu

çözmek için giriĢimde bulunulmuĢtur. (bkz. Avrupa Ġnsan Hakları Komisyonu tarafından 8 Temmuz 1993

tarihinde Chrysostotomos ve Papachrysostomou/ Türkiye davası ile ilgili olarak benimsenen rapor, baĢvuru

no. 15299/89 ve 15300/89, prg. 42; bkz. Komisyon tarafından aynı tarihte Loizidou/Türkiye davası

hakkında benimsenen karar, baĢvuru no. 15318/89, prg. 76).

6. Güney ve Kuzey Kıbrıs arasındaki seyahat özgürlüğü Temmuz 1974‟ten itibaren sona ermiĢtir

ancak bu konudaki sorumluluk ne sadece Türkiye‟ye ne de KKTC‟ye aittir. “YeĢil hat”tın

korunması konusundaki sorumluluk BirleĢmiĢ Milletler‟e aittir.

Kıbrıs‟ın bölünmesi Türkiye‟nin müdahalesi sonucunda değil, iki toplum arasında (Rum ve Türk)

31 Temmuz ve 2 Ağustos 1975 tarihlerinde yapılan anlaĢma sonucunda gerçekleĢmiĢtir. Bu

anlaĢma BM gözetiminde gerçekleĢtirilmiĢtir. 1977 ve 1979 yıllarında Viyana‟da yapılan

anlaĢmalarla iki taraflı çözüm sağlanmıĢ ve her iki toplumun da kendi topraklarının yönetimini

üstlenmesi kararlaĢtırılmıĢtır. Seyahat özgürlüğü, ikamet gibi konular iki taraflı sistem altında

çözümlenecektir.

Benim vardığım ilk sonuç KKTC uluslararası toplum tarafından tanınmamıĢ olmasına rağmen,

“yeĢil” hat ve tampon bölge konusunda zamanın ihtiyaçlarına ve gereklerine göre saygı

gösterilmesi gerektiğidir. Yukarıda değinilen Titina Loizidou raporu bu konuya açıklık

getirmektedir:

“82. Komisyon, bu bağlamda “ Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti‟nin” statüsünü incelemekle yükümlü

değildir. BaĢvuranın Kuzey Kıbrıs‟ta tutuklandığı 19 Mart 1989 tarihinde gerçekleĢen gösteri Kıbrıs‟taki

tampon bölge ile ilgili olarak yapılan anlaĢmaların ihlali anlamını taĢımaktadır. BaĢvuranın yakalanıp

gözaltına alınmasına dayanak oluĢturan hükümler sözkonusu alanı korumaya yöneliktir. Bu nedenle keyfi

olduğu düĢünülemez.

83. Dolayısıyla Komisyon, baĢvuranın yakalanması ve gözaltına alınmasının 5 § 1 (f) maddesine uygun

olduğuna ve Kıbrıs‟ta tampon bölgeyle ilgili uluslararası anlaĢmalarla kurulan düzene uygun olduğuna karar

vermiĢtir.”

Bundan dolayı “tampon bölge” ve “yeĢil hat” kavramları “açık yeĢil alan” veya “bahçe”

anlamına gelmez; bu yerler insanların istediği zaman girip çıkacakları, arkadaĢlarıyla

buluĢabilecekleri “parklar” veya “spor alanları” değildir.

7. Djavit An davasının belirgin siyasi rengini akıldan çıkarmamalıyız. Tabii Mahkeme,

davanın hukuki yönüne odaklanmalı; ama her zaman siyasi durumlara yakalanmaktan ve

bunları “davanın olguları” olarak incelemekten kaçınamaz. Uluslararası hukuk, yasadıĢı

eylemler sonucu ortaya çıkmıĢ olsa bile, uluslararası tarihi ve siyasi durumları ilgili ve geçerli

“olgular” olarak dikkate alır. 1989 yılından önce uluslararası hukuktaki genel eğilim, bir

nesilden daha eskiye gidilmemesi yönündeydi; bugün bu bakıĢ açısı değiĢmiĢtir ve geçmiĢ,

yasadıĢılığın kaynağına kadar irdelenmektedir (Balkanlarda meydana gelen olaylar gibi).

8. Kıbrıs‟ın kuzey kesimi bir kara delik değildir. Kuzeyde, kendi yasal sistemiyle, sosyal ve

siyasi bakımdan organize olmuĢ, demokratik ve bağımsız bir toplum vardır; bizim

sınıflandırmamız veya isimlendirmemizin bir önemi yoktur. Tayvan‟ın siyasi varlığı inkar

edilebilir mi?

Aslında, yukarıda bahsedilen Chrysostomos ve Papachrysostomou – Türkiye ve Titina

Loizidou – Türkiye davalarında Avrupa Ġnsan Hakları Komisyonu, baĢvuranların Ģikayetlerini

(kanunsuz gözaltı ve mülkiyet hakkıyla ilgili) kuzey Kıbrıs‟ta yürürlükte olan hukuk

açısından incelemiĢtir. Loizidou dava raporunda Komisyonun ne deddiğine bir bakalım:

“76. Komisyon, baĢvuranın, SözleĢmenin 5 § 1 maddesi kapsamında, „yasayla öngörülmüĢ bir usul uyarınca‟

özgürlüğünden yoksun bırakılıp bırakılmadığını incelemiĢtir. Komisyon, bir tutuklamanın „yasal‟ ve „kanunla

öngörülmüĢ bir usule‟ uygun olup olmadığı konusuyla ilgili olarak, SözleĢmenin ulusal hukuka atıfta

bulunduğunu ve iç hukukun kurallarına uyma zorunluluğu getirdiğini anımsatır...

77. Kıbrıs‟taki iç hukuk açısından Komisyon, CMUK‟un 155 § 14 (1) maddesi, (b) ve (c) paragrafları uyarınca,

polis memuru, suç iĢlediğini gördüğü kimseyi, uyarmaksızın, tutuklayabilir...

78. Ayrıca, Komisyon, tampon bölgeyi geçen baĢvuranın, kuzeyde, Kıbrıs Türk polisince tutuklandığını

gözlemlemektedir.

79. Yukarıdaki unsurları göz önüne alan Komisyon, baĢvuranın, [kuzey] Kıbrıs‟ta, CMUK‟un 155 § 14 (1)

maddesi uyarınca görev yapan polisler tarafından gözaltına alınmasının, SözleĢmenin 5 § 1 maddesinin

gerektirdiği „yasayla öngörülme‟ kuralına uygun olduğuna karar vermiĢtir.

9. Yargıç Baka‟nın Loizidou – Türkiye kararına (18 Aralık 1996 tarihli dava esasları

üzerindeki karar) iliĢkin muhalefet Ģerhinde belirttiği gibi:

“...Diğer taraftan, sadece Kuzey Kıbrıs'taki oluĢumun uluslararası olarak tanınmamasına dayanarak "KKTC"

Anayasası'nın 159. Maddesi ve diğer yasal hükümler tüm etkilerden mahrum bırakılarak bir tarafa atılamaz.”

Ayrıca Mahkemenin kendisi, Loizidou kararının 45. paragrafında Ģöyle demektedir:

“Ancak, Mahkeme, “etkilerinin göz ardı edilmesinin sadece bölge sakinlerinin zararına olacağı” örneğin doğum, ölüm

ve evlilik iĢlemlerinin kaydedilmesi gibi belli yasal düzenlemeler ve iĢlemlerin meĢruluğunun uluslararası hukuk

tarafından kabul edildiğini dikkate almaktadır. (bu bağlamda, bkz. Namibya‟da (Güney Batı Afrika) Devam Eden

Güney Afrika Varlığının Devletler Açısında Doğurduğu Yasal Sonuçlar Üzerine Tavsiye Kararı, 276 sayılı Güvenlik

Konseyi Kararı (1970), (1971) 16 sayılı Uluslararası Adalet Mahkemesi raporları, s.56, fıkra 125)”

SözleĢme amaçlarına uygun Ģekilde Türk hükümeti açısından dayanak teĢkil eden temel kanunun

159. maddesi gibi hükümlere yasal geçerlilik atfedilmemesi (bkz. yukarıda bahsedilen Loizidou

kararının 44. paragrafı), Mahkemenin, aynı kararın 45. paragrafında dediği gibi, “etkilerinin göz

ardı edilmesinin sadece bölge sakinlerinin zararına olmaz mı? Özellikle, Viyana anlaĢmalarından

sonra, on binlerce Kıbrıs Türkünün güneyden kuzeye göç ettirildiği hatırlanacak olursa?

10. Bu yüzden Mahkeme, kararın bu davanın özel Ģartları ile sınırlı olduğunu ve bu kararın

“KKTC‟ deki iç hukuk yollarının yetersiz olduğu Ģeklinde genel bir yargı olarak veya

baĢvuranların SözleĢmenin 35 § 1 maddesine uygun olarak, mevcut iĢleyen iç hukuk yollarına

baĢvurmaktan alıkonulduğu Ģeklinde algılanmaması gerektiğini vurgulamıĢtır (bkz. bu

davanın 37. paragrafı).

Bu davada, hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmediğine iliĢkin ön itirazı çoğunluk

tarafından reddedilmiĢtir, çünkü hükümet, bu davaya benzer davalar olduğunu Mahkemeye

ispat edememiĢtir. Davalı hükümet, baĢvuran dava açmadan önce, SözleĢme kapsamında

olduğu iddia edilen bir hakkı sağlamak yönünde adım atılmadığı için sorumlu tutulabilir mi?

12. Bir kere daha vurgulamak isterim ki kuzey Kıbrıs bir boĢluk değildir. Uluslararası

durumuna karĢın, ada sakinlerinin tüm ihtiyaçlarını karĢılamaktadır. Özellikle yargı

makamları, aynen diğer devletlerde olduğu gibi görevlerini ifa etmektedir. Mahkemeler

kendilerine gelen davalara bakmaktadır. VatandaĢların yanı sıra yabancılar da, özellikle

Ġngiliz Ģirketleri, dava açabilmektedir.

13. Ġkinci tespitime gelince, bence bu dava iç hukuk yolları tüketilmediği için kabul edilemez

bulunmalıydı. Böyle olunca 13. madde kapsamındaki Ģikayet de düĢüyor.

14. Son olarak, bu dava ifade özgürlüğü veya toplantı özgürlüğüyle ilgili değildir. BaĢvuran,

fikirlerini yazılarında, yayımlarında ve Komisyona baĢvurusuyla ifade etmiĢtir. Ġstemesi

halinde yeĢil hattı geçmeden de güney Kıbrıs‟a ulaĢabilir. BaĢvuranın yeĢil hattı ve tampon

bölgeyi geçmesine sadece davalı hükümet engel olmamıĢ, aynı zamanda uluslararası

anlaĢmalar gereğince öncelikle BM güçlerince ve kuzeyde Kıbrıs Türk kuvvetleri, güneyde

ise Kıbrıs Rum kuvvetleri engel olmuĢlardır.

15. Gerçekte, bu dava sadece ve sadece seyahat özgürlüğüyle ilgilidir. Ama bu özgürlük

mutlak değildir. Uluslararası hukuka göre, bir devletin sınırları, Ģu veya bu mülke eriĢmek

veya arkadaĢlar edinmek için, sırf seyahat özgürlüğü adına, ihlal edilemez. Bu bağlamda

yargıç Bernhardt ve Lopes Rocha‟nın Loizidou davasına yönelik yazdıkları muhalefet

Ģerhinde taĢınmaz mallar hakkında belirttiklerine değinmek istiyorum. “Sn. Loizidou‟nun

davası, Türk birliklerinin kiĢinin mülküne ve serbest dolaĢım hakkına yönelttikleri bireysel bir

fiilin sonucu değil, bu 1974 yılında sınır hattının oluĢturulması ve bu güne kadar bu hattın

kapatılmasının bir sonucudur.” Sayın Djavit An‟ın davası da aynı sınırın kapatılmasının aynı

sonucudur.

16. Bu konuyla ilgili düĢüncelerimi Avrupa Ġnsan Hakları Komisyonunun Loizidou davasına

yönelik çıkarımlarıyla noktalamak istiyorum:

“97. Komisyon, mülk hakkıyla ilgili iddialarla seyahat özgürlüğü hakkıyla ilgili iddialar arasında bir ayırım yapılması

gerektiğini düĢünmektedir. Komisyon, Kıbrıs‟ta bir gösteri sırasında tampon bölgeyi geçtikten sonra tutuklanan

baĢvuranın, tampon bölgeyi ve yönetimini dikkate almaksızın, Kıbrıs adasında serbestçe dolaĢma hakkının ihlal

edildiğini iddia ettiğini ve bu iddiasına dayanak olarak da kuzeyde mülkü olmasını gösterdiğini gözlemlemektedir.

98. Komisyon, seyahat özgürlüğüne getirilen – özgürlüğünden yoksun bırakılmadan veya benzer bir durumdan

kaynaklanan – sınırlamaların, mülke eriĢim gibi diğer özgürlükleri etkileyebileceğini kabul etmektedir. Ama bu

özgürlükten yoksun bırakılma veya belirli bir bölgeye eriĢimin sınırlanması, 1 No‟lu Protokolün 1. maddesince

korunan hakka doğrudan müdahale olduğu anlamına gelmez. Diğer bir deyiĢle, bireyin mülkünden yararlanma hakkı,

doğal olarak, seyahat özgürlüğünü içermez (bkz. 19 Mayıs 1977 tarihli Yabancı Öğrenciler – Ġngiltere kararı, 7671/76

no‟lu baĢvurular, DR 9, s. 185 par. 186).

99. Dolayısıyla Komisyon, baĢvuranın SözleĢmenin 5. maddesi uyarınca incelenen, kuzey Kıbrıs‟a serbest geçme

hakkının, adanın kuzeyindeki mülkiyetine dayandırılamayacağına karar vermiĢtir.

100. Bundan dolayı, 1 No‟lu Protokolün 1. maddesiyle ilgili bir sorun tespit edilememiĢtir...

101. Komisyon SözleĢmeye ek 1 no‟lu Protokolün 1. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiĢtir.”

17. Üçüncü tespitim ise Ģöyledir: gözaltında veya tutuklu bulunup davası süren bir kimse özel ve

aile hayatının korunması hakkının (8. madde) veya katılamayacağı halde toplantı hakkının (11.

madde) ihlal edildiğini öne süremeyeceği gibi, bu davada da, baĢvuran açısından SözleĢmenin 11.

maddesinin ihlal edildiği düĢünülemez.