CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ARTUN VE GÜVENER -TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:75510/01)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

26 Haziran 2007

İşbu karar AİHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli

düzeltmelere tabi olabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (75510/01) başvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaşlarından Meral Tamer Artun ve Eren Güvener’in ( başvuranlar ), 20 Eylül 2001

tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne ( AİHM) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin

(“Sözleşme”) İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri güvence altına alan 34. maddesi uyarınca

yapmış olduğu başvurudur.

Başvuranlar, İstanbul Barosu avukatlarından Köksal Bayraktar tarafından temsil

edilmektedir.

OLAYLAR

Türk vatandaşları olan başvuranlar, Meral Tamer Artun ve Eren Güvener sırasıyla

1946 ve 1945 yılları doğumludurlar ve İstanbul’da ikamet etmektedirler. Meral Tamer Artun,

Milliyet gazetesinde çalışan bir gazetecidir. Eren Güvener de aynı gazetenin yazı işleri

müdürüdür.

A. Mevcut Dava Koşulları

Başvuran, Meral Tamer Artun tarafından yazılan “Enkazın baş sorumlusu kim?” ve

“7.4’lük deprem Demirel’i sarsmaz!” başlıklı yazılar sırasıyla 20 Ağustos 1999 ve 24

Ağustos 1999 tarihlerinde Milliyet gazetesinde yayımlanmışlardır. Sözkonusu yazılar genel

olarak, on binlerce vatandaşın ölümüne neden olan 17 Ağustos 1999 depreminin öncesinde ve

sonrasında gerekli önlemleri almayan yetkililerin özellikle de Cumhurbaşkanı Süleyman

Demirel’in ihmaline yönelik bir eleştiri içermektedir.

16 Kasım 1999 tarihli iddianame ile Bakırköy Başsavcılığı, Türk Ceza Kanunu’nun

158. maddesi uyarınca başvuranları, basın yoluyla Cumhurbaşkanı’na hakaret etmek ile

suçlamıştır.

Bağcılar Asliye Ceza Mahkemesi önünde başvuranlar, suçsuz olduklarını beyan

etmişlerdir. Çok partili bir toplumda üstlendikleri gazetecilik rolüne dikkat çekerek,

başvuranlar, 17 Ağustos 1999 depreminin öncesinde ve sonrasında gerekli önlemlerin

alınması bakımından yetkililerin ihmali hususunda çok sayıda tartışmaya neden olan kamu

yararına ilişkin politik sorunları işlediklerini ileri sürmüşlerdir. Başvuranlar ayrıca, yazıların

ihmalkar sorumluları belirleme ile Cumhurbaşkanı’nı ve bu kişileri eleştirmeye yönelik

olduğunu ve eleştirilerin özellikle Cumhurbaşkanı’nın kişiliğinin korunması için belirlenmiş

olan sınırları geçmediğini ileri sürmüşlerdir.

27 Eylül 2000 tarihli bir karar ile Asliye Ceza Mahkemesi, başvuranları, Türk Ceza

Kanunu’nun 158. maddesini çiğnedikleri gerekçesiyle bir yıl dört ay hapis cezasına

çarptırmıştır. Başvuran Meral Tamer Artun’un cezası ertelenmiş ve başvuran Güvener’in

cezası 970.000.000 TL ¹para cezasına çevrilmiştir. Kararın gerekçelerinde, Asliye Ağır Ceza

Mahkemesi, yazıların bazı bölümleri, depremde binaların sağlamlaştırılması için gerekli

¹Olayların meydana geldiği dönemde 665 Euro

2

önlemleri almayan yetkililerin olası sorumlulukları hakkında olmuş ve böylece kamu yararını

içermiş ise de diğer kısımların doğrudan Cumhurbaşkanı’nın kişiliğine yönelik olduğunu ve

kabuledilebilir eleştiri sınırlarını aştığını düşünmüştür.

Asliye Ceza Mahkemesi, sözkonusu söylemlerin özellikle başvuranlara atılı suçları

oluşturduğunu düşünmektedir.

Başvuranlar, temyiz yoluna başvurmuş ve sözkonusu söylemlerin ifade özgürlüğü

çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini dile getirmişlerdir.

Yargıtay, 2 Nisan 2001 tarihinde, ilk derece mahkemesi tarafından alınan kararı

onamıştır.

2. Avrupa Konseyi’nin Çalışmaları

Mevcut davada, öncelikle 12 Şubat 2004 tarihinde kabul edilen “ Medyadaki Politik

Tartışma Özgürlüğü Üzerine Deklarasyon”a gönderme yapmak uygun olacaktır.

Bununla birlikte, Avrupa Konseyi Parlamenterler Asamblesi’nin AİHS’nin 10.

maddesine uygun olarak demokratik bir toplumda ifade özgürlüğüne verdiği önemi belirten

1506 (2001) ve 1589 (2003) sayılı Tavsiye kararları bulunmaktadır.

Özellikle Türkiye ile ilgili olarak, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının

uygulanması hakkındaki 1297(2002) İlke kararında, Asamble, özellikle Türk Ceza

Kanunu’nun ve terörle mücadele yasalarının uygulanmasında ifade özgürlüğüne aşırı

müdahalenin de bulunduğu birtakım sorunların henüz çözülmemiş olduğunu üzülerek

görmektedir.

“Türkiye’nin Yükümlülük ve Vaatlerini Yerine Getirmesi” 1380 (2004) ilke kararında,

Asamble bir kez daha Türkiye’deki ifade özgürlüğü sorununu ele almıştır; ceza yasalarına

getirilen önemli eksiklikleri göz önünde bulunduran (Terörle Mücadele Yasasının 8.

maddesinin yürürlükten kaldırılması ile Türk Ceza Kanunu’nun 312, 159, 169. maddeleri ve

terörle mücadele yasasının 7. maddesindeki düzenlemeler söz konusudur) Asamble, “bundan

böyle hapis cezası gerektirmeyen iftira, karalama, hakaret suçlarında da bir gelişme”

beklediğini ifade etmiştir (aynı anlamda, bkz. 1381 (2004) İlke Kararı).

“Özellikle, hakaret suçunun cezalandırılmaması açısından, Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi yerleşik içtihadındaki hakarete ilişkin yasaların düzenlenmesi üzerine Bakanlar

Komitesi’ne cevap” başlıklı 7 Şubat 2007 tarihli Medya ve Yeni İletişim Hizmetleri Yürütme

Komitesi’nin hazırladığı raporu hatırlatmak gerekmektedir.

HUKUK AÇISINDAN

I. KABULEDİLEBİLİRLİK HAKKINDA

3

Başvuranlar, ulusal mahkemelerin kararlarının yeterince gerekçelendirilmemesi

nedeniyle adil yargılanma hakkından yararlanamadıklarından şikayetçi olmaktadırlar.

Başvuranlar, bu bağlamda AİHS’nin 6§1. maddesine atıfta bulunmaktadırlar.

Başvuranlar, ayrıca ihtilaflı makalelerin yayımlanması nedeniyle aldıkları

mahkumiyetlerin ifade özgürlüğü haklarını ihlal ettiğini ileri sürmektedirler. Başvuranlar,

AİHS’nin 10. maddesine atıfta bulunmaktadırlar.

Hükümet, yalnızca AİHS’nin 10. maddesi kapsamındaki şikayete ilişkin olarak iç

hukuk yollarının tüketilmediğini ileri sürmektedir. Hükümet, başvuranların yerel mahkemeler

önünde yalnızca kendilerine yönelik suçlamaları reddetmekle yetindiklerini ve başvuranların,

ifade özgürlüğü haklarına yönelik ihlal iddialarını özü itibariyle dahi gündeme

getirmediklerini belirtmektedir. Bu bağlamda Hükümet, Ahmet Sadık – Yunanistan Kararı’na

(15 Kasım 1996 tarihli karar, Derleme Hükümler ve Kararlar 1996-V) göndermede

bulunmaktadır.

AİHM, başvuranların, sözkonusu mahkemeler önünde, dava konusu yazıların, 17

Ağustos 1999 depreminin öncesinde ve sonrasında gerekli önlemlerin alınması hususunda

kamu yararına ilişkin sorunlar hakkında görüşlerini yansıttıklarını ileri sürdüklerini not

etmektedir. Bununla birlikte, AİHM, başvuranların temyiz başvuruları sırasında, ifade

özgürlüğü haklarına açıkça göndermede bulunduklarını gözlemlemektedir.

Buradan, başvuranların, AİHM önünde sundukları mevcut şikayetlerini yerel

mahkemeler önünde de sunmuş olduklarının düşünülmesi gerektiği sonucu çıkmaktadır.

Bu durumda AİHM, Hükümet’in itirazını reddetmekte ve AİHS’nin 10. maddesine

ilişkin şikayetin – AİHS’nin 6§1. maddesi kapsamında düzenlendiği gibi- AİHS’nin 35§3.

maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun olmadığını gözlemlemektedir. Ayrıca

kabuledilemezliğe dair hiçbir gerekçe göremeyen AİHM, başvurunun kabuledilebilir

olduğunu ilan etmektedir.

II. ESAS HAKKINDA

A. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği iddiasına ilişkin olarak

AİHM, dava konusu mahkumiyet kararının, AİHS’nin 10§1. maddesinin güvence

altına aldığı başvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahale oluşturmasının taraflar arasında

ihtilaf konusu olmadığını kaydetmiştir. Üstelik müdahalenin kanun tarafından öngörüldüğüne

ve 10§2. maddesi bakımından başkasının şöhretinin korunması gibi yasal amaç güttüğüne

itiraz edilmemektedir (Birol-Güven, başvuru no: 44104/98, 1 Mart 2005). AİHM, bu

değerlendirmeyi benimsemiştir. Buna karşın uyuşmazlık, bu müdahalenin “demokratik bir

toplumda gerekli olup olmadığı” sorununa dayanmaktadır.

Hükümet, dava konusu makalelerin Cumhurbaşkanı aleyhinde hakaret niteliğindeki

söylemlere dayandığından, başvuranların mahkumiyetlerinin demokratik bir toplumda gerekli

olduğunu belirtmektedir.

Kabuledilebilir eleştiri sınırları hususunda ise AİHM, sıradan bir kimse ile

karşılaştırıldığında bu sınırların, halka mal olmuş bir kişi olarak hareket eden siyaset adamları

4

için daha geniş olduğunu birçok kez kabul etmiştir. Siyasetçilerin fiil ve davranışları

kaçınılmaz olarak ve bilinçli bir şekilde, gazetecilerin olduğu kadar vatandaşların da sıkı

denetimine tabidir. Bir siyaset adamı, özellikle de kendisi eleştiriye yol açabilecek halka açık

konuşmalar yaptığı cihetle daha fazla hoşgörü göstermelidir. Elbette siyaset adamının namını

sadece özel hayatıyla sınırlı kalmayacak şekilde, koruma hakkı vardır. Bu korumanın şartları

ile siyasi sorunların özgürce tartışılmasının getirdiği yararlar denge içinde olmalı ve bu

çerçevede ifade özgürlüğüne getirilecek istisnalar için dar yorum yapılmalıdır (Bkz. özellikle,

Oberschlick-Avusturya (no:2), 1 Temmuz 1997 tarihli karar, Derleme 1997-IV, Lingens -

Avusturya, 8 Temmuz 1986 tarihli karar, Pakdemirli-Türkiye, başvuru no: 35839/97, 22 Şubat

2005).

Kuşkusuz dava konusu yazılar, 1999 yılında meydana gelen depremin öncesinde ve

sonrasında gerekli önlemleri almayan yetkililere ve ülkenin kötü yönetiminden sorumlu

tutulan dönemin Cumhurbaşkanı’na yönelik şiddetli bir eleştiri içermektedir.

Kamu yararına ilişkin meşru sorunları gündeme getiren bir tartışma bağlamında,

siyaset adamına yönelik hakaretin sözkonusu olduğu klasik bir hakaret davasını oluşturan

mevcut davada, dava konusu olan özgürlük belli bir düzeyde abartıya hatta provokasyona

imkan tanıdığından (Erdoğdu-Türkiye, 25723/94), AİHM, Cumhurbaşkanı’nın koruma altına

alınan kişiliğine saldırı olarak incelenebilecek veya Cumhurbaşkanı aleyhinde izin verilen

eleştiri sınırlarını geçecek(sözü edilen Pakdemirli) hiçbir şeye rastlamamaktadır.

Üstelik başvuranlar, çevrenin ve halk sağlığının korunması (Bkz. özellikle Mamère-

Fransa, başvuru no: 12697/03) ve 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen deprem

bağlamındaki sözkonusu sorunları ele alan Türk yetkililerinin tavrı gibi kamu yararı açısından

özel önem taşıyan konulara değinmişlerdir. Ayrıca, yetkililerin ihtilaflı tedbirin

“gerekliliği’ne” karar vermede sahip oldukları takdir payı sınırlı idi.

Oysaki olayların meydana geldiği dönemde, devlet başkanlarına, onlarla ilgili

bilgilerin ve fikirlerin gündeme getirilmesinde diğer kişilere göre daha fazla koruma sağlayan

ve bu kişilere yönelik hakaret niteliği taşıyan açıklamaların yazarlarına da daha fazla cezayı

öngören Türk Ceza Kanunu’nun 158. maddesi uyarınca, dava konusu eleştirilerin doğrudan

Süleyman Demirel’in kişiliğine yönelik olduğunu ve kabuledilebilir eleştiri sınırlarını aştığını

düşünen yerel mahkemeler, başvuranları bir yıl dört ay hapis cezasına çarptırmıştır.

AİHM, olay ve hukuk bakımından bu durumun, basın mensuplarına sözkonusu

cezaların uygulanmasına ilişkin AİHM yerleşik içtihadından doğan genel ilkelere aykırı

olduğuna kanaat getirmektedir.

AİHM, öncelikle, yasa bakımından, Türk Ceza Kanunu’nun 158. maddesinin

Cumhurbaşkanı’na müşterek hukuk kapsamında tanınan bir hüküm olduğunu

gözlemlemektedir. Sözkonusu bu hüküm, “tahkir” veya “tezyif” olarak getirilebilecek

yorumlara bağlı olarak, Cumhurbaşkanı’nı hakarete karşı korumaktadır. Bu bağlamda AİHM,

Colombani ve Diğerleri-Fransa kararında yabancı devlet başkanlarına ilişkin olarak verilen

kararın, daha ziyade bir devletin kendi başkanının itibarını koruma hususundaki menfaati ile

ilgili olduğu kanaatindedir: böyle bir menfaat, kendisi ile ilgili bilgilendirme ve fikirler ifade

etme hakkı karşısında, bir devlet başkanına ayrıcalık veya özel bir koruma tanımayı haklı

çıkarmamaktadır. Aksini düşünmek, bugünkü siyasi uygulama ve kavramlarla

bağdaşmamaktadır (mutatis mutandis, Colombani ve diğerleri- Fransa, başvuru no: 51279/99,

bkz. ayrıca, Pakdemirli).

5

AİHM, Parlamenter Meclisi’nin çalışmalarının yönelimini ve Avrupa Konseyi üye

ülkelerde sözkonusu konudaki uygulama ve yaptırıma ilişkin gelişimi hatırlatmaktadır.

Ayrıca, basın alanında işlenen bir ihlal için hapis cezası verilmesinin gazetecilerin ifade

özgürlüğü ile ancak, istisnai hallerde, özellikle de örneğin, nefret veya şiddete teşvik söylemi

hipotezinde (Sürek ve Özdemir no 23927/94 ve 24277/94) olduğu gibi diğer temel haklara

ciddi saldırı olması durumlarında çelişmez.

Önceden de belirtildiği gibi, mevcut dava koşullarında hiçbir şey hapis cezası

verilmesini haklı çıkaracak nitelikte değildi. Başvuran Artun’un cezasının ertelenmiş ve

başvuran Güvener’in cezasının para cezasına çevrilmiş olmasına karşın, doğası gereği böyle

cezalar kaçınılmaz olarak caydırıcı bir etki yaratmaktadır. Böyle bağışlayıcı hareketler, hiç

kuşkusuz, başvuranların durumunu hafifletmeyi amaçlasa da başvuranlarının

mahkumiyetlerini, adli sicil kaydının medyada çalışanların özellikle de gazetecilerin çalışma

tarzları üzerinde olabilecek uzun süreli, iz bırakan ve cesaret kırıcı olumsuz etkilerini

silmemektedir (mutatis mutandis, Cumpãnã ve Mazãre, Scharsach ve New

Verlagsgesellschaft- Avusturya, başvuru no: 39394/98).

Özetle, AİHM, mevcut durumda, yerel mahkemelerin, başvuranların ifade

özgürlüğüne “zorunlu” kısıtlama getirilmesinin ötesine geçtiklerini düşünmektedir.

Bu bakımından, AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

B. AİHS’nin 6§1. maddesinin ihlal edildiği iddiasına ilişkin olarak

Başvuranların mahkumiyetlerinin yeterince gerekçelendirilmediği iddialarına ilişkin

olarak, AİHM, AİHS’nin 10. maddesi kapsamındaki ihlal tespitinin bu şikayeti de kapsadığını

bu nedenle şikayetin, AİHS’nin 6§1. maddesi açısından ayrı olarak inceleme yapılmasını

gerektirmediğini düşünmektedir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuranların her biri maruz kaldıkları maddi ve manevi zarar için 60.000 Euro talep

etmektedir.

Hükümet bu iddialara karşı çıkmaktadır.

Başvuran Güvener ile ilgili olarak, AİHM, başvuranın ne ilk başvurusunda ne adil

tazmin başlığı altındaki görüşlerinde, ulusal mahkemeler tarafından çarptırıldığı para cezasını

gerçekten ödediğini AİHM’nin tespit etmesine olanak sağlayacak ödendi makbuzu gibi

herhangi kanıt unsuru sunmadığını gözlemlemektedir. AİHM, böylece başvuran Güvener’e

maddi tazminat başlığı altında bir tazminat ödenmesine gerek olmadığını düşünmektedir.

Başvuran Artun ile ilgili olarak, AİHM, tespit edilen ihlal ile iddia edilen tazminat

arasında nedensel bir bağ görememektedir ve bu talebi reddetmektedir.

6

Manevi tazminata ilişkin olarak, AİHM, dava koşullarından dolayı başvuranların belli

bir sıkıntı yaşamış olabileceklerine kanaat getirmemektedir. AİHS’nin 41. maddesi uyarınca

hakkaniyete uygun olarak, AİHM, başvuranlara manevi tazminat başlığı altında ortaklaşa

olarak 6.000 Euro ödenmesine hükmetmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

AİHM, başvuranların, ne başvuru formlarında ne ilerleyen süreçlerde masraf ve

harcamalara ilişkin olarak talepte bulunmadıklarını not etmektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artışın eklenmesinin uygun olacağına hükmeder.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM, OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6§1. maddesi kapsamında yapılan şikayetin ayrı olarak karara

bağlanmasına gerek olmadığına;

4. a) AİHS’nin 44§2. maddesi uyarınca, kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL’ye çevrilmek üzere miktara

yansıtılacak her türlü vergiden muaf tutularak Savunmacı Devlet tarafından

başvuranlara ortaklaşa olarak 6.000 Euro (altı bin Euro) manevi tazminat

ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar,

Hükümet’in Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının

üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin uygulanmasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca hazırlanmış olup, iç tüzüğün 77§ § 2 ve 3. maddelerine uygun

olarak 26 Haziran 2007 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.

7