CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

AVCI VE DİĞERLERİ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:70417/01)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

27 HAZİRAN 2006

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

1

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 70417/01 başvuru no’lu davanın nedeni, dört

Türk vatandaşı Mesut Avci, Ümit Kanlı, Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal’ın

(Başvuranlar) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 24 Mayıs 2001 tarihinde, Avrupa

İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS) 34. maddesi uyarınca yapmış

oldukları başvurudur.

Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal sırasıyla 4 ve 14 Haziran 2005

tarihlerinde vefat etmişlerdir. Berna Saygılı Ünsal’ın ebeveynleri Tevfik Fikret Saygılı

(babası) ve Necla Saygılı (anne) 24 Eylül 2005 tarihinde, başvuruyu devam ettirme niyetinde

olduklarını dile getirmişlerdir. Aynı şekilde Kenan Korkankorkmaz’ın ailesi, Hasan

Korkankorkmaz (erkek kardeşi), Hüsnü Korkankorkmaz (erkek kardeşi), Emine

Korkankorkmaz (annesi) ve Şevket Korkankorkmaz (erkek kardeşi), kanuni mirasçıları olarak

başvuruyu devam ettirmek istediklerini ileri sürmüşlerdir.

Pratik nedenlerden dolayı, “başvuranlar” sıfatı, ilgili aile fertlerine verilmesi gerekse

de, mevcut dava Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal olarak adlandırılmaya devam

edilecektir (Bkz. örneğin, Dalban-Romanya, no: 28114/95).

Başvuranlar, avukat yardımından faydalanarak, İzmir Barosu avukatlarından İ.G.

Kireçkaya tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Başvuranlar, Mesut Avci (M.A) 1967, Ümit Kanlı (Ü.K.) 1969, Kenan

Korkankorkmaz (K.K.) 1973 ve Berna Saygılı Ünsal (B.Ü.) 1971 doğumludurlar.

Başvuranlar, hapis cezalarını çektikleri sırada, sırasıyla 26 Eylül, 1 ve 15 Aralık ve 21

Eylül 2000 tarihlerinde F Tipi Cezaevleri projesine karşı eylem kampanyası çerçevesinde

açlık grevi başlatmışlardır.

M.A. ve Ü.K. 19 Aralık 2000 tarihinde, İzmir Atatürk Hastanesi’ndeki tutuklulara

ayrılan bölüme kaldırılmışlardır. Aynı şekilde B.Ü. 3 Şubat 2001 tarihinde ve K.K. 29 Mart

2001 tarihinde kaldırılmışlardır. Verilen sağlık raporlarında yoğun bakım gerektiren sağlık

durumlarının ciddiyet kazandığı belirtilmektedir.

K.K., M.A., Ü.K. ve B.Ü, sırasıyla 9, 13, 14 ve 26 Nisan 2001 tarihlerinde, doktor

raporu uyarınca aynı hastanenin acildeki yoğun bakım servisine nakledilmişlerdir. Doktor

raporunda sağlık durumları nedeniyle tutuklulara ayrılan bölümde kalmalarının uygun

olmayacağı belirtilmiş ve uygun bir bölümde tedavi görmeleri gerektiği salık verilmiştir.

Başvuranlar, bu bölümde kaldıkları süre boyunca, ayak bileklerinden biriyle bir metrelik

zincirle yatağa bağlanmışlardır. Hükümet’e göre, başvuranlar Jandarma Yönetmeliği’nin 51.

maddesine uygun olarak zincirlenmişlerdir.

Başvuranların temsilcileri, 18 Nisan 2001 tarihinde cezaevi yetkilileri ve açlık grevi

yapan kişilerin tedavilerinden sorumlu doktorlar hakkında İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı’na

şikayette bulunmuşlardır. Başvuranların temsilcileri, bilinci yerinde olmayan tutukluların

2

zincirle bağlanmasının, AİHS’nin 3. maddesine aykırı bir muamele oluşturduğunu

savunmuşlardır.

Başvuranların temsilcileri, 2 Mayıs 2001 tarihinde İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı’na

başvuruda bulunmuşlardır. Müvekkillerinin sağlık durumlarının kötüye gittiğini öne sürerek,

kendilerini ziyaret etmek ve özel olarak şikayetlerini almak istediklerini belirtmişlerdir.

Başvuranlar, 2001 yılının Mayıs ayında tutuklulara ayrılan bölüme nakledilmişlerdir.

M.A., Ü.K. ve K.K. hakkında 31 Mayıs 2001 tarihinde, Ceza Muhakemeleri Usulü

Kanunu’nun (CMUK) 399§1 ve 2 maddesi uyarınca işlem yapılmıştır. İzmir Devlet Güvenlik

Mahkemesi (DGM) altı aylık bir süre için cezalarının infazının ertelenmesine karar vermiştir.

Böylelikle aynı gün serbest bırakılmışlardır.

4 Haziran 2001 tarihinde, sözkonusu hüküm gereğince B.Ü. hakkında da işlem

yapılmış ve aynı gün serbest bırakılmıştır.

Buca Kaymakamı, 13 Haziran 2001 tarihli bir kararla, Cezaevi yönetiminde görevli

jandarmalar aleyhinde inceleme başlatılmasına gerek olmadığına karar vermiştir. Yoğun

bakım ünitesine kaldırılan tutuklu ve mahkumların ne kelepçelendiğini ne de zincirlendiğini

belirtmiştir. İki jandarma, güvenliği ve tutukluların korunmasını sağlamak amacıyla odanın

dışında nöbet tutmaktaydı. Korunmayan odalara kaldırılan tutukluların, yatağın başına ayak

bileklerinden zincirle bağlandıklarını belirtmiştir. Sözkonusu tedbirin, ulusal mevzuata uygun

olarak ve kaçma girişimini engellemek amacıyla güvenlik gerekçesiyle alındığını açıklamıştır.

Belirtilmeyen bir tarihte, bu karar başvuranlara tebliğ edilmiştir. Başvuranlar Bölge

İdare Mahkemesi’ne bu karara karşı itiraz etmemişlerdir.

İzmir Cumhuriyet Savcılığı, 17 Haziran 2003 tarihli iddianameyle, Türk Ceza

Kanunu’nun (TCK) 245. maddesine dayanarak, kelepçeyi usulsüz bir şekilde kullanarak kötü

muamele yaptıkları gerekçesiyle, sorumlu jandarmalar aleyhinde soruşturma açılmasını

istemiştir.

K.K. serbest bırakıldıktan sonra da evinde açlık grevi yapmaya devam etmiş ve 4

Haziran 2005 tarihinde vefat etmiştir.

Serbest bırakıldıktan sonra Almanya’ya kaçan B.Ü. 14 Haziran 2005 tarihinde,

Türkiye’ye döndüğünde, Tunceli’de bulunan Mercan vadisinde PKK’lı teröristlere karşı

yapılan askeri operasyon sırasında öldürülmüştür.

HUKUK AÇISINDAN

I. HÜKÜMETİN ÖN İTİRAZI HAKKINDA

Hükümet, başvuranlar kaymakamlık kararına karşı Bölge İdare Mahkemesi’ne

başvuruda bulunmadıklarından dolayı iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında

bulunmuştur.

Başvuranlar, bu argümana itiraz etmekte ve karar kendilerine tebliğ edildiğinde koma

halinde olduklarını savunmaktadırlar.

3

AİHM, 2 Aralık 2003 tarihli kabuledilebilirlik kararında, sözkonusu itirazın

başvuranların şikayetlerinde ortaya konulan sorunlara yakından bağlı sorunları ortaya

çıkardığını belirttiğini hatırlatmaktadır. Sonuç olarak bu itirazı esasla birleştirmeye karar

vermiştir.

AİHM, AİHS’nin 35§1 maddesinin, iddialar Sözleşme organlarına sunulmadan evvel,

Sözleşmeci Devletlere aleyhlerinde iddia edilen ihlallerin telafi edilmesi olanağını sunduğunu

hatırlatmaktadır (Bkz. örneğin, Hentrich-Fransa, 22 Eylül 1994 tarihli karar ve Remi-Fransa,

23 Nisan 1996 tarihli karar). Böylece AİHM önüne getirilecek olan şikayet, en azından özü

bakımından, öncelikle ilgili ulusal mahkemeler önünde ulusal hukukun şart koştuğu süre

zarfında ve şekillerde ortaya konulmalıdır (Cardot-Fransa, 19 Mart 1991 tarihli karar).

AİHM’ye göre, AİHS’nin 3. maddesi hükümlerine ilişkin şikayet konusunda, bir

kimse bu madde hükümlerinin ihlaline dair savunulabilir bir iddiayı dile getirdiğinde, etkili

başvuru kavramı, Devlet tarafından sorumluların kimliklerinin tespit edilmesi ve

cezalandırılmasına yönelik etkili ve derinlemesine araştırmaların yapılmasını gerektirmektedir

(Assenov ve diğerleri-Bulgaristan, 28 Ekim 1998 tarihli karar ve Selmouni-Fransa, no:

25803/94). Yoğun bakımda bulundukları halde hastanedeki yatağa zincirlenmeleri

gerçeğinden yola çıkılarak başvuranların savunulabilir niteliği bulunan iddialarının, bu tarz bir

soruşturma yürütülmesi için hem ileri sürülen olaylar hem de dava edilen kişilerin niteliği

bakımından yeterince ciddi olduğuna kanaat getirmektedir.

AİHM, başvuranların hastanede kaldıkları sırada görevli olan jandarmalar aleyhindeki

iddianamenin İzmir Cumhuriyet Savcılığı tarafından 17 Haziran 2003 tarihinde, yani olaydan

iki yıl sonra verildiğini gözlemlemektedir. Ancak bu yargılamanın sonucu ile ilgili hiçbir bilgi

AİHM’ye tebliğ edilmemiştir.

Sonuç itibariyle AİHM, Hükümet tarafından öne sürülen iç hukuk yollarının

tüketilmediğine yönelik itirazın kabuledilemez olduğuna karar vermiştir.

II. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar, açlık grevi yapmalarına ve bilinçlerinin yerinde olmamasına rağmen,

kendilerinin hastane yatağına zincirle bağlanmalarının AİHS’nin 3. maddesine aykırı bir

muamele teşkil ettiğini iddia etmektedirler.

Hükümet, AİHS’nin 3. maddesinin bu davaya uygulanmasına itiraz etmekte ve dava

konusu fiillerin gerekli asgari ciddiyet seviyesini geçmediğine dikkati çekmektedir. Hükümet,

kelepçe takılması ve 3. maddenin ihlalinin bulunmadığı konularında AİHM’nin içtihadına

göndermede bulunmaktadır (Herczegfalvy-Avusturya, 24 Eylül 1992 tarihli karar ve Raninen-

Finlandiya, 16 Aralık 1997 tarihli karar). Ne olursa olsun, Hükümet JT-I Jandarma

Yönetmeliği’nin 51. maddesi hükümlerinin öngördüğü kelepçe takılması olayı, bu davada,

terör faaliyetleri nedeniyle mahkum edilen başvuranların tehlikeli olması durumu ile haklı

gösterilebilir.

Hükümet, başvuranların hastanede bulundukları koşullar konusunda, tutuklulara

ayrılan hastanedeki ilgili bölümlerin güvenli olduğunu, demir parmaklıklarla kaplı kapı ve

pencerelerinin bulunduğunu ve tutukluların bu alanın içinde serbestçe dolaşabildiklerini

belirtmektedir. Hükümet, bu tutukluların sözkonusu alanın dışında, uygun tedavilerin

4

yapılması amacıyla güvenli olmayan odalarda tutulduklarını açıklamaktadır. Tutuklular ayak

bileklerinden yatakların başına kelepçelenmişlerdir. Ayrıca Hükümet, açlık grevi yapan bazı

kişilerin tutuklulara ayrılan bölümde yer olmadığından dolayı güvenli olmayan odalara

yerleştirildiklerine dikkati çekmektedir. Yoğun bakım servisinde kaldıkları süre içinde

kelepçelenen başvuranlar da, aynı şekilde tutulu bulundurulmuşlardır.

AİHM, AİHS’nin 3. maddesi alanına girmesi için, bir kötü muamelenin asgari ciddiyet

seviyesine ulaşmasının gerektiğini hatırlatmaktadır. Bu seviye, muamelenin süresi ile fiziksel

ve ruhsal etkilerinin yanısıra, bazen mağdurun cinsiyeti, yaşı ve sağlık durumu gibi davaya

ilişkin verilerin tümüne bağlıdır (Bkz. özellikle Kudla-Polonya, no: 30210/96 ve Peers-

Yunanistan, no: 28524/95).

Uygulanan tedavinin amacını gözönüne almak ve özellikle kişiyi aşağılama ya da

alçaltma isteğinin bulunup bulunmadığını değerlendirmek uygun olacaktır. Ancak böyle bir

amacın bulunmaması, zorunlu olarak 3. maddenin ihlal edilmediği sonucuna varılmasını

sağlamayacaktır (Peers).

Yasal bir tutukluluğa bağlı olduğu sürece kelepçe takılması durumu, normal olarak

AİHS’nin 3. maddesi bakımından sorun yaratmamakta ve makul olarak gerekli olduğu

düşünülenin ötesinde ne bir güç kullanımına ne de teşhir cezasına yol açmaktadır. Bu

bakımdan, özellikle kaçma, yaralama yada zarar verme (Raninen) riskinin yanısıra, nakil ve

hastane ortamında tıbbi tedavi bağlamını da düşünmek önem arz etmektedir (Mouisel-Fransa,

no: 67263/01).

Ancak, AİHM, her davanın kendi koşullarına önem verdiğini ve davayı cezaevi ortamı

dışında, özellikle hastanelerde mahkumların bağlanmasının gerekliliğini değerlendirmek

amacıyla olayları tek tek incelediğini hatırlatmaktadır (Henaf-Fransa, no: 65436/01).

Bu davada AİHM, öncelikle tarafların olaylar konusunda hemfikir olduklarını tespit

etmektedir. Başvuranlar hastanenin yoğun bakım servisinde tedavi edildikleri sırada

yataklarına ayak bileklerinden zincirle bağlanmışlardır.

AİHM, başvuranların tehlikeli olup olmaması konusunda ise, Hükümet görüşlerine

eklenen sağlık raporlarından anlaşıldığı üzere, her birinin ölüm tehlikesi içinde komada

olduğunu not etmektedir.

Bundan dolayı AİHM, başvuranların hastanenin yoğun bakım servisinde bulundukları

o halde, ki zaten jandarmalar başvuranların bulundukları odanın kapısında nöbet

beklediklerinden, kaçabileceklerine inanmamaktadır.

Sözüedilen Herczegfalvy davasında vardığı sonuç, yani “endişe verici” olduğu

düşünülen ancak sağlık gerekçeleri ile haklı gösterilen psikiyatri hastanesindeki zincirleme

olayı konusunda, ne başvuranlara ters düşebilir ne de mevcut davaya da uygulayabilir.

Gerçekten de mevcut davada, psikiyatrik bir hastanenin sözkonusu olmaması ve başvuranların

bulunduğu sağlık durumu karşısında faklı bir bağlam içinde gerçekleşmiş olmasının dışında,

hiçbir şey başvuranların zincire bağlanmalarını haklı göstermemektedir.

Bu davada, AİHM, ilgililerin sağlık durumları ve gerçek bir kaçma riskinin

bulunmadığı gözönüne alındığında, zincirle bağlama tedbirinin güvenlik gerekçeleri

bakımından orantısız olduğuna kanaat getirmektedir (Bkz. Henaf).

5

AİHM, ulusal makamların, yoğun bakım servisinde bulundukları sırada başvuranlara

karşı AİHS’nin 3. maddesi hükümleri ile bağdaşan bir muamelede bulunmadıkları

görüşündedir. AİHM, bu davada yukarıda incelenen koşullarda zincirle bağlanma nedeniyle

insanlık dışı bir muamelenin bulunduğu sonucuna varmaktadır.

Dolayısıyla AİHS’nin 3. maddesi ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 13. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar, ulusal makamların, şikayetlerinin ciddiliğine rağmen işlem

yapmadıklarını ileri sürmektedirler. Başvuranlar AİHS’nin 13. maddesini öne sürmektedirler.

Hükümet, benzeri muamele mağduru olan kişilerin, AİHS tarafından şart koşulan

etkililik ve ulaşılabilirlik derecesinde bulunan hukuki ve idari başvuru yollarına sahip

olduklarını savunmaktadır.

AİHM, AİHS’nin 13. maddesinin, AİHS’nin yer verdiği şekliyle hak ve özgürlüklerini

ileri sürmelerini sağlayan başvuru yolunun ulusal hukukta bulunmasını güvence altına aldığını

hatırlatmaktadır. Dolayısıyla bu hüküm, AİHS’ye dayandırılan “savunulabilir şikayetin”

içeriğini incelemeye yetkili kılan iç hukuk yolunun bulunmasını şart koşmaktadır. Aynı

şekilde bu hüküm tarafından getirilen yükümlülüklere uyum sağlama şekli konusunda

Sözleşmeci Devletler, bir takım takdir payından faydalansalar bile, uygun telafi yollarını

sunmak zorundadırlar. 13. maddeden doğan yükümlülüğün kapsamı başvuranın, AİHS’ye

dayandırdığı şikayetin niteliğine göre değişmektedir. Ancak 13. maddenin gerektirdiği

başvuru yolu, kanun kapsamında olduğu kadar uygulamada da “etkili” olmalıdır. Öyle ki

özellikle bu başvuru yolunun kullanılması, Savunmacı Devlet yetkililerinin fiilleri ya da

ihmalkarlıkları nedeniyle haksız bir şekilde engellenmemelidir (Aksoy-Türkiye, 18 Aralık

1996 tarihli karar, Aydın-Türkiye, 25 Eylül 1977 tarihli karar ve Kaya-Türkiye, 19 Şubat 1998

tarihli karar).

AİHM, başvuranlara hastanede bulundukları sırada yapılan muameleye ilişkin şikayet

hakkında Savunmacı Devletin 3. madde bakımından sorumlu olduğuna hükmetmiştir. Bu

şikayet bundan böyle AİHS’nin 13. maddesi bağlamında “savunulabilir” bir şikayettir.

Bu davada, AİHM, Buca Kaymakamlığı’nın, 1 Haziran 2001 tarihinde, ulusal

mevzuatı ve Jandarma Yönetmeliğini uygulayarak, jandarmalar aleyhinde soruşturma

açmamaya karar verdiğini tespit etmektedir. Bu koşullarda başvuranlar, AİHS’nin 13.

maddesi uyarınca etkili başvuru yoluna sahip olamazlardı.

AİHM, İzmir Cumhuriyet Savcılığı’nın da 17 Haziran 2003 tarihinde sorumlu

jandarmalar aleyhinde sonucu bilinmeyen bir iddianame hazırladığını gözlemlemektedir.

AİHM, yukarıda açıklananları gözönüne alarak, iç hukuk yollarının 13. madde

uyarınca etkili olduklarının söylenemeyeceğine kanaat getirmektedir. Dolayısıyla bu davada

bu hükmün ihlal edildiğine kanaat getirmektedir.

IV. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

6

Başvuranlar maruz kaldıkları manevi zarar adı altında 40.000 Euro istemektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

AİHM, hakkaniyete uygun olarak başvuranların her birine ve ölen iki başvuranın

mirasçılarına manevi zarar adı altında 1.000 Euro ödenmesinin uygun olacağına kanaat

getirmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlar, ulusal mahkemeler ve AİHM önünde yaptıkları masraf ve harcamalar

için 3.000 Euro istemektedirler. Başvuranlar bu amaçla hiçbir belge sunmamaktadırlar.

Hükümet bu miktara itiraz etmektedir.

AİHM içtihadına göre, bir başvuran, ancak gerçekliği, gerekliliği ve makul oranda

oldukları sürece masraf ve harcamaların karşılanmasını sağlayabilir. Bu davada, AİHM,

elinde bulunan unsurları ve yukarıda belirtilen kriterleri gözönüne alarak, yapılan bütün

masraflar için 1.000 Euro’dan Avrupa Konseyi tarafından verilen adli yardım adı altında

alınan 630 Euro düşürülerek kalan miktarın başvuranlara ortaklaşa ödenmesinin makul

olduğuna kanaat getirmektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. Hasan Korkankorkmaz, Hüsnü Korkankorkmaz, Emine Korkankorkmaz ve Şevket

Korkankorkmaz’ın 4 Haziran 2005 tarihinde ölen başvuran Kenan Korkankorkmaz’ın yerine

geçebileceklerine;

2. Tevfik Fikret Saygılı ve Necla Saygılı’nın 14 Haziran 2005 tarihinde ölen Berna Saygılı

Ünsal’ın yerine geçebileceklerine;

3. İç hukuk yollarının tüketilmediğine yönelik Hükümet’in yaptığı itirazın reddine;

4. AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edildiğine;

5. AİHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;

6. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in:

i. Mesut Avci ve Ümit Kanlı adlı başvuranların her birine ve başvuranlar Kenan

Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal’ın mirasçılarına manevi tazminat olarak

1.000 (bin) Euro;

7

ii. başvuranlara ortaklaşa masraf ve harcamalar için 1.000 ( bin ) Euro’dan adli

yardım yoluyla Avrupa Konseyi’nden alınan 630 (altı yüz otuz) Euro

düşürülerek kalan miktarı;

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklemek suretiyle

gecikme faizi uygulanmasına;

7. Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 27 Haziran 2006 tarihinde, İçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

8