COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ÜÇÜNCÜ KISIM

BÜKER – TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no.29921/96)

KARAR

STRAZBURG

24 EKİM 2000

İşbu karar, Sözleşme’nin 44/2 maddesi hükümleri uyarınca kesinlik kazanmaktadır. İşbu

karar metni, Mahkeme’nin seçilmiş karar ve hükümleri resmi raporlarında nihai şekilde

yayınlanmasından önce Sekreterya revizyonuna tabidir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Büker – Türkiye davasında,

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ( 3. Kısım ),

Sn. J.P. COSTA, Başkan,

Sn. W. FUHRMAN,

Sn. L. LOUCAIDES,

Sn. P. KÜRİS,

Sn. R. TÜRMEN

Sn. N. BRATZA

Sn. K. TRAJA, Yargıçlar,

ile Kısım Sekreteri Bn.S.DOLLÉ’nin katılımı ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Heyeti

olarak toplanmış,

6 Temmuz 1999, 21 Mart 2000 ve 3 Ekim 2000 tarihlerinde yapılan gizli görüşmeler

sonucunda,

yukarıda

son

anılan

tarihte

benimsenmiş

olan

aşağıdaki

karara

varmıştır:

USULİ İŞLEMLER

1. Davanın nedeni, bir Türk vatandaşı olan Cengiz Büker’in ("başvuran"), 2 Ekim

1995 tarihinde, İnsan Haklarını ve Temel Hakları Korumaya Dair Sözleşme'nin ("Sözleşme")

eski 25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na

("Komisyon") yaptığı başvurudur (başvuru no. 29921/96).

2. Başkan tarafından başvurana Mahkeme huzurunda kendi kendisini temsil etme izni

verilmiştir (İçtüzük 36/3) fakat başvuranın isminin açıklanmaması yönündeki talebi

reddedilmiştir (İçtüzük 47/3). Davalı Hükümet (“Hükümet”) bu yargılamaya yönelik olarak

Ajan tayin etmemiştir.

3. Başvuran, iç hukuktaki bir mahkemenin kendi lehinde vermiş olduğu kararı

müteakip üniversitedeki görevine makul bir süre içinde iade edilmediği gerekçesiyle

Sözleşme’nin 6. maddesi uyarınca şikayette bulunmuştur.

4. Başvuru, Mahkeme'ye, 1 Kasım 1998 tarihinde, Sözleşme'nin 11 No'lu Protokolü

yürürlüğe girdiğinde (11 No'lu Protokol'ün 5. maddesinin 2. fıkrası) gönderilmiştir.

5. Başvuru, Mahkeme'nin 3. Bölümü'ne verilmiş (İçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu

bölüm içinde davayı inceleyecek olan daire (Sözleşme'nin 27§1 Maddesi), İçtüzüğün 26§1

maddesine uygun olarak teşekkül etmiştir.

6. 21 Mart 2000 tarihli bir kararla Daire, başvuruyu kabuledilebilir bulmuştur.

7. Taraflara danıştıktan sonra, Daire, duruşma yapmaya gerek olmadığına karar

vermiştir. Ne başvuran ne de Hükümet, kabuledilebilirlik sonrası süreçte davanın esaslarına

ilişkin olarak görüş sunmuşlardır.

OLAYLAR

I.DAVAYA ESAS TEŞKİL EDEN OLAYLAR

8. Başvuran, başlangıcı 9 Aralık 1985 olan iki yıllık bir sözleşmeyle Erciyes

Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde yardımcı doçent olarak çalışmaktadır. Türk hukuku uyarınca

kendisi memur statüsündedir.

9. Üniversite rektörlüğü 21 Aralık 1987’de başvuranın mesleki yetersizliğini gerekçe

göstererek sözleşmesini yenilememe kararı almış, fakat bu karardan bankadan maaşını

çekmeye gittiğinde haberdar olmuştur.

10. Bunun üzerine başvuran 4 Mart 1988 tarihinde rektörlüğün bu kararına karşı

Kayseri İdare Mahkemesi’nde dava açmıştır. 6 Aralık 1989 tarihinde (karar no.1), adı geçen

mahkeme, idarenin başvuranın mesleki yetersizliğine ilişkin görüşünü kanıtlayamadığı

gerekçesiyle başvuranın lehine karar vermiş ve idari kararı iptal etmiştir. 29 Haziran 1990

tarihinde, mahkemenin verdiği karar Üniversite rektörlüğüne tebliğ edilmiş; ancak rektörlük,

iç hukukta öngörülen 60 günlük süre içinde mahkeme kararına uymamıştır.

11. Rektörlük bu kararı temyiz etmiş ve dosya 22 Mayıs 1990 tarihinde, Danıştay’a

gönderilmiştir. 13 Haziran 1990 tarihinde Danıştay 5. Dairesi, Kayseri İdare Mahkemesi’nin

anılan kararını bozmuştur. 30 Temmuz 1990 tarihinde, karar, Üniversite rektörlüğüne tebliğ

edilmiş ve dava dosyası da Kayseri İdare Mahkemesi’ne geri gönderilmiştir.

12. 5 Temmuz 1991 tarihli kararla (karar no.2) Kayseri İdare Mahkemesi, Danıştay’ın

kararına uymuş ve Üniversite Rektörlüğü’nün başvuranın sözleşmesini yenilememe kararını

kanuna uygun bulmuştur.

13. 21 Ağustos 1991 tarihinde, başvuran, bu kararı Danıştay 5. Dairesi’nde temyiz

etmiştir. 4 Ekim 1991 tarihinde dosya mahkemeye gönderilmiş ve 18 Mart 1992 tarihinde

Danıştay 5. Dairesi Kayseri İdare Mahkemesi’nin 5 Temmuz 1991 tarihli kararını onamıştır.

14. 13 Ekim 1992 tarihinde, başvuran, Danıştay 5. Dairesine başvurarak karar

düzeltme isteminde bulunmuştur. 21 Haziran 1993 tarihinde, Danıştay 5. Dairesi, Kayseri

İdare Mahkemesi’nin 5 Temmuz 1991 tarihli kararını bozarak vermiş olduğu kararı

düzeltmiştir. Dava, Kayseri İdare Mahkemesi’ne gönderilmiştir.

15. Kayseri İdare Mahkemesi, 2 Aralık 1993 tarihli kararıyla (karar no.3), Danıştay’ın

21 Haziran 1993 tarihli kararına uymuş ve yine Üniversite Rektörlüğü’nün 1987 yılında

vermiş olduğu kararı iptal etmiştir. 19 Şubat 1994 tarihinde bu karar Üniversite

Rektörlüğü’ne tebliğ edilmiştir. Rektörlük, iç hukukun öngörmüş olduğu 60 günlük süre

içersinde yine kararın gereğini yerine getirmemiştir.

16. 23 Şubat 1994 tarihinde Üniversite Rektörlüğü Kayseri İdare Mahkemesi’nin

kararını (karar no.3) temyiz etmiştir. 27 Haziran 1994’te Danıştay 8. Dairesi, temyiz

başvurusunu reddetmiş ve kararı onamıştır. Kararda, idarenin, başvuranın mesleki

yetersizliğine ilişkin görüşünü kanıtlayamadığı yine ifade edilmiştir.

17.Üniversite Rektörlüğü Danıştay 8.Dairesine karar düzeltme talebinde bulunmuştur.

23 Mart 1995 tarihinde, Danıştay 8. Dairesi bu talebi reddetmiştir.

18. 25 Mart 1995 tarihinde başvuran, Rektörlüğe noter aracılığıyla bir yazı

göndererek üniversitedeki eski görevine iade edilerek maaş ve diğer parasal haklarının

kendisine verilmesini talep etmiştir.

19.7 Aralık 1995 tarihinde başvurana Üniversite Rektörlüğünden 23 Kasım 1995

tarihi itibariyle göreve iade edildiğini bildiren 4 Aralık 1995 tarihli bir yazı gönderilmiş ve15

Aralık 1995’te de başvuran, göreve başlamıştır.

20. 27 Aralık 1995 tarihinde başvuran istifa ederek, Rektörlükten emeklilik

işlemlerinin başlatılmasını istemiştir.

21. Başvuran Kayseri İdare Mahkemesi’nde Üniversite Rektörlüğüne karşı açtığı üç

ayrı dava ile görevine iade talebini onaylayan iç hukuk mahkemelerinin kararlarına uygun

olarak hak kazandığı maaş ve diğer parasal haklarının ödenmesini talep etmiştir.

22. Kayseri İdare Mahkemesi 25 Ocak 1994, 25 Ocak 1995 ve 16 Ocak 1996

tarihinde verdiği üç ayrı kararda, Rektörlüğün adı geçen mahkemenin başvuran lehine vermiş

olduğu iki kararın gereklerini 60 günlük süre içinde gayri kanuni olarak yerine getirmediği ve

Rektörlüğün, sözleşmesini feshetme kararının hukuk dışı bulunması hususunda başvuranın

uğradığı zararlardan sorumlu olduğu sonucuna varmıştır. Söz konusu dönemde başvuranın

maaşının ve diğer parasal haklarının ödenmesine karar vermiştir. Nihayetinde bu miktarlar

başvurana ödenmiştir.

II. İLGİLİ İÇ HUKUK

23. İdari Yargılama Usulü Kanunu:

Madde 28/1: (10 Haziran 1994 tarihindeki değişiklik uyarınca)

“İdare, ...idari mahkemelerin esasa...ilişkin kararlarının icaplarına göre gecikmeksizin

işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın

idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.”

Madde 28/3:

“...İdari mahkemelerin kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde

bulunulmayan hallerde idare aleyhine... yetkili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat

davası açılabilir.”

Madde 28/4:

“Mahkeme kararlarının otuz gün içinde kamu görevlilerince kasten yerine

getirilmemesi halinde ilgili, idare aleyhine dava açabileceği gibi, kararı yerine getirmeyen

kamu görevlisi aleyhine de tazminat davası açılabilir.”

Madde 52: (5 Haziran 1990’daki değişiklik uyarınca)

“1.Temyiz...yoluna başvurulmuş olması, hakim, mahkeme veya Danıştay kararlarının

yürütülmesini durdurmaz.

...

4.Kararın bozulması, kararın yürütülmesini kendiliğinden durdurur.

Madde 54/1: (5 Haziran 1990’daki değişiklik uyarınca)

“1. Taraflar, ...Danıştay’ın temyiz üzerine verdiği kararlar...hakkında bir defaya

mahsus olmak üzere kararın tebliği tarihini izleyen onbeş gün içinde düzeltme isteminde

bulunabilirler...”

HUKUK

I. SÖZLEŞMENİN 6/1 MADDESİNİN İHLALİ İDDİASI:

24. Başvuran, Üniversite yönetiminin idare mahkemelerinin kendi lehinde vermiş

olduğu kararları uygulamaması nedeniyle üniversitedeki görevine iade edilmesinin yedi

buçuk yıl sürdüğünü ve bu nedenle Sözleşme’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğini öne

sürmektedir. 6/1 aşağıdaki gibidir:

“Medeni hak ve yükümlülüklerinin belirlenmesinde...herkes davasının makul bir süre

içinde... hakkaniyete uygun bir biçimde görülmesini isteme hakkına sahiptir.”

A. Madde 6/1’in Uygulanabilirliği

25. Mahkeme, söz konusu dönemde memur olan başvuranın Sözleşme’nin 6/1

maddesindeki koruma önlemlerine dayanabileceği hususunun tartışılmadığına dikkat çeker.

Mahkeme, statüsüne rağmen başvuranın, kamu hukuku tarafından tevdi edilen yetkileri ve

Devletin ve diğer kamu görevlilerinin genel çıkarlarını korumak için oluşturulan görevlerin

kullanılmasına doğrudan veya dolaylı katılımını içeren bir görevde bulunmadığı için aksi

yönde düşünmek için herhangi bir sebep görmemektedir.

Madde 6/1 uygulanabilir bulunmuştur.

B. Madde 6/1’e Uygunluk

26. Hükümet yargılamanın, tarafların muhtelif derecelerde değişik iç hukuk yollarına

başvurmalarını içeren karmaşık bir süreç olduğunu belirtmiştir. Hükümet, bu sürecin,

başvuranın işlemleri başlattığı tarih olan 4 Mart 1988’de başladığını ve Danıştay 8.

Dairesinin Üniversite Rektörlüğünün karar düzeltme talebini reddettiği 23 Mart 1995

tarihinde de bittiğini belirterek bu sürenin yarısının başvuranın açtığı davalar ve bunların

yürütülmesiyle geçtiğini öne sürmüştür. Dahası Hükümet, Üniversite yetkililerinin yanı sıra

ilgili dönemde ondörtten fazla karar veren yerel mahkemelerin de makul olmayan bir

gecikmeyle suçlanamayacağını belirtmiştir.

27. Başvuran, yetkililerin, gayri hukuki olarak görevden uzaklaştırıldığına ilişkin

şikayetini onaylayan Kayseri İdare Mahkemesi’nin ilk kararına uymadığını belirtmektedir.

Yetkililerin yargı kararlarına uymamasının kendisini bu kararların gereklerini yerine getirmek

için temyiz sürecine başvurmak zorunda bıraktığını ve temyize gitme hakkını kullandığı için

hatalı bulunamayacığını öne sürmektedir. Başvurana göre, olağandışı olduğunu düşünmediği

yargılamanın uzunluğu kendi sorumluluğu olarak olarak görülemez.

28. Mahkeme, başvuranın, sözkonusu yargılamanın uzunluğunun ‘olağandışı’

olmadığını kabul ettiğini müşahede etmektedir. Başvuran, görüşünde, yetkililerin kendi

lehine verilen ilk karara uymamalarının kendisini bu kararın uygulanmasını sağlamak için

çeşitli vesilelerle mahkemelere tekrar başvurmak zorunda bıraktığını belirtmiştir.

29. Mahkeme, Sözleşme’nin 6/1 maddesi tarafından güvence altına alınan dava açma

hakkının, bir Sözleşmeci Devlet’in iç hukuk sistemi, taraflardan birinin zararına olarak, kesin

ve bağlayıcı yargısal kararın yürütülmesini sağlayamadığı takdirde, aldatıcı olacağını

düşünmektedir. Sözleşme’nin 6/1 maddesinin yargısal kararların uygulanmasını

korumaksızın davacılara ayrıntılı usuli güvenceler getirmesi gerektiği şeklinde düşünülmesi

mümkün değildir (bkz.19 Mart 1997 tarihli Hornsby-Yunanistan kararı, RD 1997-II. s.510-

511, §40).

30. Mahkeme, başvuranın şikayetinin, üniversite yetkililerinin yerel bir mahkemenin

nihai kararının gereğini yerine getirmemesine ilişkin olmadığına dikkat çekmektedir.

Başvuranın dayanak olarak gösterdiği Kayseri İdare Mahkemesi’nin 6 Aralık 1989 tarihli

kararı kendisinin işverene yönelik haklarını sona erdirici nitelikte olmayıp, Danıştay

8.Dairesi’nin 23 Mart 1995 tarihli, üniversitenin 27 Haziran 1994 tarihinde yapmış olduğu

karar düzeltme talebini reddettiği kararla sonuçlanan temyiz ve karşı temyiz sürecinin ilk

aşamasını teşkil etmektedir (bkz. 17. paragraf).

31. Mahkeme, başvuran tarafından şikayet konusu edilen bir durumu bütünüyle

Sözleşme’nin ışığında değerlendirmek zorunda olduğunu hatırlatır. Bu görevi yerine

getirirken kendisine sunulan kanıtlar uyarınca başvurandan değişik bir hukuki çıkarıma

varmakta da özgürdür ( örneğin, bkz., 6 Kasım 1980 tarihli Gazzardi-İtalya kararı, A Serisi

no. 39, S. 23, §63).

32. Bunu göz önünde bulunduran Mahkeme, başvuranın davasını, m. 6/1’de

öngörülen ‘makul süre’ gerekliliğine uygunluk açısından inceleyecektir. Bu bağlamda

Mahkeme, başvuranın şikayetinin davalı Hükümet’e bu başlık altında bildirildiğine ve

tarafların da görüşlerini buna göre hazırladığına dikkat çeker.

33. Mahkeme, başvuranın iddiasının nihai olarak belirlenmesi için geçen sürenin

makuliyetini, Mahkeme’nin genel kriterleri uyarınca değerlendirecektir. Bu kriterler: davanın

karmaşıklığı, başvuran ve ilgili yetkililerin davayı takibi ve ihtilafta başvuranın tehlikedeki

çıkarı (bkz, no. 30979/96, AİHM 2000, Frydlender-France [GC].

34. Bu bağlamda Mahkeme, başvuranın hakkını arama sürecinin 4 Mart 1988’de

Üniversite yönetimini dava etmesiyle başladığını ve 7 Aralık 1995’te Üniversite yönetiminin

göreve iade edildiğine ilişkin yazısıyla son bulduğuna dikkat çeker. Mahkeme, Hükümet’in

yargılama sürecinin, Danıştay’ın üniversitenin karar düzeltme talebini reddettiği tarihte sona

erdiğine ilişkin itirazına katılmamaktadır. Mahkeme’nin kanaatine göre, kararın gereğinin

yerine getirilmesindeki gecikme de yargılamanın uzunluğuna eklenmelidir.

35.Bu yedi buçuk yıllık süre istisnai bir biçimde uzundur ve daha yakın bir

incelemeye layıktır. Bu sürenin uzunluğu, hiçbir biçimde, dava konusunun karmaşıklığı,

üniversite ve başvurana iç hukuk yollarının tanımış olduğu karşılıklı temyiz yollarının

kullanılması gibi kavramlarla açıklanamaz. Mahkeme, her iki tarafın da başvurduğu iç hukuk

mahkemelerinin kararlarını göreceli olarak hızlı verdiğine de dikkat çeker.

36. Mahkeme, işle ilgili ihtilafların doğaları gereği, işten çıkarılması nedeniyle geçim

kaynaklarını yitirecek olan ilgili kişi bakımından doğuracağı tehlikeler karşısında hızlı karar

verilmesi gerektiğini hatırlatır (üstte adı geçen Frydlendler kararı §45). Mahkemeye göre,

işbu davada asıl sorun, başvuranın, alanında akademik ve araştırmacı yeterliliğe sahip olup

olmadığıdır. Basit bir işveren-işçi uyuşmazlığının bu kadar uzun sürmesi, bu tür davalarda, iç

hukuk sisteminin etkinliği sorununu akla getirmelidir. Davalı Hükümet’in öne sürdüğü gibi,

tarafların başvurabileceği birçok iç hukuk yolunun bulunması, ilke olarak, kişi haklarının

korunmasına uygun olarak değerlendirilebilmesine karşın, bu durum, yetkilileri Sözleşme’nin

6/1 maddesi uyarınca üstlendikleri hukuk sistemlerini, mahkemelerin makul bir süre içinde

karar vermek de dahil olmak üzere yükümlülüklerini yerine getirecek şekilde düzenleme

görevinden muaf tutmaz (bkz. Üstte adı geçen Frydlender kararı, §45). Başvuran yargılama

sürecinin uzunluğunun ‘olağandışı’ olmadığını düşünse de bu süre Sözleşme’nin 6/1 maddesi

anlamında makul olarak değerlendirilemez.

37. Mahkeme, sürenin uzunluğunun aşırı olması nedeniyle Sözleşme’nin 6/1

maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.

II. SÖZLEŞMENİN 41.MADDESİNİN UYGULANMASI

38. Sözleşme’nin 41. maddesi aşağıdaki gibidir:

‘Mahkeme, işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun

bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.’

A. Zararlar

39. Başvuran bu başlık altında maddi ya da manevi herhangi bir tazminat talebinde

bulunmamıştır. Maaş kaybı nedeniyle tazminat aldığını, ancak aldığı miktarın iç hukuk

mahkemelerinde sürdürdüğü mücadelesinde karşılaştığı sıkıntıları karşılamaya yetmediğini

dile getirmekle yetinmiştir.

40.Hükümet, 6.Madde kapsamındaki şikayetin esasına ilişkin olarak sunduğu

görüşlerde başvuranın sözleşmesinin yenilenmemesinden dolayı uğradığı zarara yönelik yerel

mahkemeden tazminat aldığına işaret etmektedir.

41. Mahkeme, maddi tazminat başlığı altında herhangi bir ödemenin yapılmasına

gerek olmadığını düşünmektedir. Başvuran herhangi bir talepte bulunmamış ve Hükümet

tarafından da işaret edildiği üzre kendisi, maddi kaybına ilişkin olarak, yerel mahkemeden

tazminat almıştır.

42. Manevi zarar hususunda ise Mahkeme, başvuranın, üniversite yetkilileriyle

düştüğü anlaşmazlığı hızlı bir biçimde sonuçlandıramaması nedeniyle hayal kırıklığı ve

endişe içinde olabileceğinin düşünülebileceği kanaatindedir. Mahkeme, hakkaniyet ilkesine

uygun olarak, başvurana 5000 Fransız Frangı tutarında tazminat ödenmesine karar vermiştir.

B. Masraflar ve Harcamalar

43. Başvuran bu başlık altında da herhangi bir talepte bulunmamıştır.

44. Mahkeme, başvuranın, bu başlık altında herhangi bir talepte bulunmamasının bu

haktan vazgeçtiği şeklinde düşünülmesi gerektiği kanaatindedir.

B. Temerrüt faizi

45. Mahkeme’nin elindeki bilgilere göre, bu kararın alınması sırasında Fransa’da

geçerli yıllık yasal faiz oranı % 2.74’tür.

BU SEBEPLERDEN ÖTÜRÜ, MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. Sözleşme’nin 6/1 hükmünün ihlal edildiğine,

(a) Sözleşme’nin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten itibaren 3 ay içinde,

miktara yansıtılabilecek KDV ve masraflarla birlikte, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden

TL’sına çevrilmek üzere 5.000 Fransız Frangı’nın, davalı Devlet tarafından ödenmesine,

(b) üç aylık süre sonunda yapılan ödemeler için yıllık % 2.74 faiz uygulanmasına

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar İngilizce olarak verilmiş ve 11 Nisan 2000 tarihinde, İçtüzüğün 77.maddesinin

2.ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tefhim edilmiştir.

S.Dollé

J.P.Costa

Sekreter

Başkan