COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

DÖRDÜNCÜ DAİRE

BÜLBÜL – TÜRKİYE

(Başvuru no. 47297/99)

KARAR

STRAZBURG

22 Mayıs 2007

u karar AİHS’nin 44 § 2 maddesinde belirtilen şartlarda kesinlik kazanacaktır. Ancak, şekle

ilişkin değişiklik yapılabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Dava, İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, Kemal Bülbül (“başvuran”) isimli bir Türk vatandaşı

tarafından, 22 Aralık 1998 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılan başvurudan

(no. 47297/99) kaynaklanmaktadır.

Başvuran, Ankara Barosu’na bağlı avukat L. Kanat tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Başvuran 1963 doğumludur ve Ankara’da ikamet etmektedir. Olayların olduğu

dönemde, başvuran, HADEP (Halkın Demokrasi Partisi) Ankara İl Başkanı olarak görev

yapmaktaydı.

18 Kasım 1998 tarihinde, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde yer alan

askeri hakim, başvuranın gıyabında tutukluluğunu emretmiştir. Tutuklama emrine göre,

başvuran, yasadışı PKK (Kürdistan İşçi Partisi) örgütüne yardım ve yataklık yapmaktan sanık

durumundadır.

19 Kasım 1998 tarihinde, polis memurları HADEP Ankara merkezinde arama

yürütmüşlerdir ve başvuran gözaltına alınmıştır. Başvuran tarafından imzalanan arama ve

yakalama tutanağında, başvuranın bir gün önce Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi

tarafından verilen tutuklama emrine uygun olarak gözaltına alındığı açıklanmıştır.

Yakalanmasını müteakip, başvuran, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde bulunan

askeri hakimin huzuruna çıkarılmış ve askeri hakimin emri üzerine tutuklu yargılanmaya

başlamıştır.

26 Kasım 1998 tarihinde, başvuran, tutuklama emri hakkında temyiz başvurusunda

bulunmuş ve serbest kalmayı talep etmiştir.

27 Kasım 1998 tarihinde, bir tanesi askeri hakim olmak üzere üç hakimden oluşan

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi, suçun niteliğini ve delillerin durumunu göz önünde

bulundurarak başvuranın temyiz başvurusunu reddetmiştir.

8 Aralık 1998 tarihinde, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı,

başvuran hakkında onu Ceza Kanunu’nun 169. maddesi uyarınca PKK’ya yardım ve yataklık

yapmakla suçlayan bir iddianame sunmuştur.

12 Temmuz 1999 tarihinde, başvuranın tutuksuz yargılanmasına karar verilmiştir.

24 Şubat 2000 tarihinde, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi, başvuranı PKK’ya

yardım ve yataklık yapma suçundan mahkum etmiş ve onu üç yıl dokuz ay hapis cezasına

çarptırmıştır.

1

Yargıtay’da işlemler sürmekte iken 21 Aralık 2000 tarihinde, 23 Nisan 1999

tarihinden önce işlenen suçlara ilişkin olarak şartla salıverilmeye, dava ve cezaların

ertelenmesine dair yeni mevzuat (4616 Sayılı Kanun) yürürlüğe girmiştir. Buna göre, 23 Ocak

2001 tarihinde, Yargıtay, ilk derece mahkemesinin kararını bozmuştur.

2 Mayıs 2001 tarihinde, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi, başvuran hakkındaki

davanın ertelenmesine karar vermiştir. 4616 sayılı Kanun’a göre, söz konusu dava, ancak,

başvuranın, mahkemenin erteleme kararından itibaren beş yıl içinde aynı nitelikte veya daha

ciddi nitelikte bir suç işlemesi halinde yeniden başlayacaktır.

Dosyada yer alan belgelerden anlaşılmaktadır ki erteleme süresi içinde başvuran

hakkında bir suçlama yapılmamıştır.

HUKUK

I. AİHS’NİN 5 §§ 3 VE 4. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, tutuklu yargılanmasını emreden askeri hakimin ve tutuklama emrine ilişkin

temyiz başvurusu hakkında karar veren mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmadığını iddia

etmiştir. Bu bağlamda, başvuran, AİHS’nin 5 §§ 3 ve 4. maddesine aftta bulunmuştur. Söz

konusu maddenin ilgili kısımları şöyledir:

“3. Bu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koşullara uyarınca yakalanan veya tutulu

durumda bulunan herkes hemen bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili kılınmış

diğer bir görevli önüne çıkarılır; kendisinin makul bir süre içinde yargılanmaya veya adli

kovuşturma sırasında serbest bırakılmaya hakkı vardır…

4. Yakalama veya tutuklu durumda bulunma nedeniyle özgürlüğünden yoksun kılınan

herkes, özgürlük kısıtlamasının yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar vermesi

ve yasaya aykırı görülmesi halinde kendisini serbest bırakması için bir mahkemeye başvurma

hakkına sahiptir.”

Hükümet, askeri hakimlerin devlet güvenlik mahkemeleri heyetinde yer almamasını

öngören 1999 tarihli anayasa değişikliğine atıfta bulunmuştur. Hükümet, aynı zamanda, devlet

güvenlik mahkemelerinin, 2004 itibarıyla kaldırılmış olduklarını belirtmiştir.

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, başvurunun bu kısmının iç hukuk yollarının tüketilmemesi gerekçesiyle

reddedilmesi gerektiğini savunmuştur. Bu hususta, Hükümet, Ceza Muhakemeleri Usulü

Kanunu’nun, şu anda kaldırılmış olan, 112 § 3. maddesine atıfta bulunmuştur. Söz konusu

maddeye göre, ceza mahkemesi, başvuranın tutukluluk halinin devamının gerekli olup

olmadığını kendiliğinden düzenli aralıklarla incelemek durumundadır. Hükümet’in görüşüne

göre, başvuran, ceza davasının sonucunu beklemeden AİHM’ye başvuruda bulunduğu için

şikayetine ilişkin iç hukuk yollarını tüketmemiştir.

AİHM, başvuranın, 19 Kasım 1998 tarihinde tutuklu yargılanmasına karar

verildiğinde, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 298. maddesi uyarınca temyiz

başvurusunda bulunarak tutuklu yargılama kararının bozulmasını talep ettiğini

2

gözlemlemiştir. AİHM, ayrıca, başvuranın 5 §§ 3 ve 4. madde uyarınca olan şikayetinin,

tutuklu yargılanmasını emreden askeri hakimin ve tutukluma emrine karşı temyiz

başvurusunu reddeden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsız ve tarafsız olmadığı

iddiasına ilişkin olduğunu gözlemlemiştir. AİHM, AİHS’nin 35. maddesinin, sadece iddia

edilen AİHS ihlallerine ilişkin olan ve etkili ve yeterli tazmin sağlayan hukuk yollarının

tüketilmesini gerektirdiğini yinelemiştir. Bir başvuranın, iddia konusu ihlale ilişkin tazmin

şansı tanımayan hukuk yollarına başvurması gerekli değildir (Şen – Türkiye, no. 41478/98, 30

Nisan 2002). Söz konusu davada, devlet güvenlik mahkemeleri heyetinde askeri yargıç

bulunması olayları gerçekleştiği dönemde iç hukuka uygun olduğu ve bu hakimin tutuklama

emri verme yetkisi olduğu için, AİHM, şikayetlerine ilişkin tazmin talep edebileceği bir iç

hukuk yolunun başvuran için mevcut olmadığını değerlendirmiştir.

AİHM, yukarıda belirtilenler karşısında, Hükümet’in ön itirazını reddetmiştir.

AİHM, aynı zamanda, bu şikayetin, AİHS’nin 35 § 3. maddesi anlamı dahilinde,

dayanaktan yoksun olmadığını kaydetmiştir. Ayrıca, başka açılardan da kabuledilmez

olmadığını belirtmiştir. Dolayısıyla, kabuledilebilir olduğuna karar verilmelidir.

B. Esaslar

AİHS’nin 5 § 3. maddesi

Başvuran, tutuklu yargılanmasını emreden askeri hakimin bağımsız ve tarafsız olarak

değerlendirilemeyeceğini iddia etmiştir.

AİHM, 5 § 3. maddenin içerdiği en temel özelliklerden birinin, keyfilik riskini en aza

indirmeyi ve hukukun üstünlüğünü korumayı amaçlayan yargısal denetim olduğunu

belirtmiştir. Yargısal denetime ilişkin şartlara uygun usulleri geliştirmek yargı makamlarının

görevidir; ancak, bu usuller aynı zamanda AİHS ile uyumlu olmalıdır (Estrikh – Letonya, no.

73819/01, 18 Ocak 2007).

Yargısal denetim, AİHS’nin 5 § 3. maddesine göre “yargıç” veya “adli görev yapmaya

yasayla yetkili kılınmış diğer bir görevli” tarafından gerçekleştirilmelidir. 5 § 3. maddede

belirtilen yargıç, her biri yakalanan kişi için bir teminat oluşturan belli şartları karşılamalıdır.

Söz konusu şartların en önemlilerinden biri yürütmenin ve tarafların bağımsızlığıdır

(Schiesser – İsviçre, 4 Aralık 1979 tarihli karar).

Söz konusu davada, başvuran, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi üyesi olan bir

askeri hakimin emri üzerine tutuklu yargılanmaya başlamıştır. Bu aşamada, AİHM, devlet

güvenlik mahkemeleri heyetinde yer alan askeri hakimlerin konumunu geçmişte incelemiş

olduğunu anımsamıştır. Düzenli olarak AİHS’nin 6 § 1. maddesi uyarınca ihlal tespit eden

AİHM, devlet güvenlik mahkemesi heyetinde yer alan askeri hakimin aynı zamanda orduda

görevli bir asker olduğu ve ordunun da sonuçta yürütmeden emir alan bir kurum olduğu

gerçeğini göz önünde bulundurmuştur. İkinci olarak, askeri hakim askeri disipline tabidir ve

bu amaçla ordu tarafından hakkında değerlendirme raporları düzenlenmiştir. Ayrıca, askeri

hakimin tayin edilmesine ilişkin kararlar büyük ölçüde idari makamlar ve ordu tarafından

alınmaktaydı (bkz. Incal – Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar). AİHM, 6 § 1. madde

uyarınca sorun ortaya çıkaran bu tespitlerin 5 § 3. madde açısından da geçerli olduğunu

değerlendirmiştir.

3

Özetle, AİHM, başvuranın tutuklu yargılanması emrini veren askeri hakimin

yürütmeden bağımsız olarak kabul edilemeyeceği gerekçesiyle AİHS’nin 5 § 3. maddesinin

ihlal edildiği kararını vermiştir.

AİHS’nin 5 § 4. maddesi

Başvuran, ayrıca, tutuklama emrine ilişkin temyiz başvurusu hakkında karar veren

mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmadığını ileri sürmüştür.

AİHM, bu aşamada, “mahkemeye başvurma” hakkını içeren AİHS’nin 5 § 4.

maddesinin mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığı şartını koşmadığını ve böylece, diğer

şeylerin yanı sıra, “bağımsız ve tarafsız bir mahkeme”ye atıfta bulunan 6 § 1. maddeden

farklılık gösterdiğini yinelemiştir. Ancak, AİHM, bazı kararlarında, yürütmenin

bağımsızlığının “mahkeme” kavramının en esas unsurlarından biri olduğu sonucuna varmıştır

(bkz. Neumeister – Avusturya, 27 Haziran 1968 tarihli karar; D.N. – İsviçre [BD], no.

27154/95). AİHM’nin görüşüne göre, diğer şeylerin yanı sıra bir kimsenin özgürlüğünden

yoksun kılınması gibi hassas bir konuya ilişkin olan AİHS’nin 5 § 4. maddesinin,

mahkemenin tarafsızlığını temel bir gereklilik olarak öngörmemesi düşünülemezdir.

Bu davada, başvuranın tutukluluk emrine ilişkin temyiz başvurusu, biri askeri hakim

olmak üzere üç üyeden oluşan Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından incelenmiş ve

reddedilmiştir. AİHM, geçmişte, devlet güvenlik mahkemelerinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı

hususunu AİHS’nin 6 § 1. maddesi açısından incelemiş olduğunu ve heyette askeri hakim

bulunmasının söz konusu hükmü ihlal ettiği kararını verdiğini anımsamıştır (bkz., yukarıda

anılan, Incal; Özel – Türkiye, no. 42739/98, 7 Kasım 2002). AİHM’nin askeri hakimin

konumu ile ilgili düşünceleri yukarıda özetlenmiştir. Bu davada ise AİHM’den, söz konusu

hususu 5 § 4. madde açısından incelemesi talep edilmiştir. Ancak, AİHM, askeri hakimlerin

konumu ile ilgili Incal kararında 6. madde bağlamında ifade edilen düşüncelerin 5 § 4. madde

bağlamında eşit derecede geçerli olduğu ve bu hükümde geçen “mahkeme (court)”

sözcüğünün 6. maddede geçen “mahkeme (tribunal)” sözcüğünün gerektirdiği gibi bağımsız

ve tarafsız bir kurum olarak yorumlanması gerektiği görüşündedir. AİHM, yasadışı bir örgüte

üyelikle suçlanan bu davadaki başvuranın, Incal davasındaki başvuran gibi, Ankara Devlet

Güvenlik Mahkemesi heyetinde askeri hakim bulunması nedeniyle mahkemenin, davanın

niteliği ile ilgili olmayan hususlardan etkilenebileceği konusunda haklı olarak endişe

duyabileceğini belirtmiştir. Sonuç olarak, başvuranın tutuklama emrine ilişkin temyiz

başvurusu hakkında karar veren Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi, AİHS’nin 5 § 4.

maddesi açısından bağımsız ve tarafsız bir mahkeme değildir.

Yukarıda belirtilenler ışığında, AİHM, AİHS’nin 5 § 4. maddesinin de ihlal edildiği

kararını vermiştir.

II. AİHS’NİN 5 § 2. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, AİHS’nin 5 § 2. maddesi uyarınca, kendisine yakalanma nedenlerinin

bildirilmediğini iddia etmiştir.

AİHM, başvuran tarafından imzalanan arama ve yakalama tutanağının, başvuranın, 18

Kasım 1998 tarihinde Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından verilen tutuklama

emrine dayanarak gözaltına alındığını açık bir şekilde belirttiğini gözlemlemiştir. AİHM, bu

4

nedenle, başvuranın, yakalanma nedenlerinden haberdar olarak kabul edilmesi gerektiği

sonucuna varmıştır.

AİHM, başvurunun bu kısmının, AİHS’nin 35 §§ 3 ve 4. maddesi uyarınca açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

III. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, AİHS’nin 6 § 1. maddesi uyarınca, Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi

heyetinde askeri hakim bulunması nedeniyle davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme

tarafından görülmediği konusunda şikayetçi olmuştur. Ayrıca, hakkındaki suçlamaların

kendisine hemen bildirilmediğini iddia etmiştir. Başvuran, şikayetlerine ilişkin olarak

AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3 (a) ve (c) maddesine atıfta bulunmuştur.

Hükümet, başvuru yapıldığında başvuran hakkındaki davanın Ankara Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nde devam etmekte olduğu gerekçesiyle başvurunun bu kısmının zamansız

olduğunu ileri sürmüştür.

AİHM, başvuranın, AİHS’nin 35 § 1. maddesinin gereklerini yerine getirip

getirmediği hakkında karar vermeyi gerekli görmemektedir; zira bu şikayet, aşağıda belirtilen

gerekçelerden ötürü, her halükarda, kabuledilmez bulunmalıdır.

AİHM, başvuranın, kendisine göre, sonucunda beraat ettiği bir dava veya devam

etmeyen bir dava zarfında gerçekleşen, AİHS’nin 6. maddesi uyarınca davanın hakkaniyete

uygun olarak görülmesi hakkına ilişkin bir ihlalden şikayetçi olmayabileceğini yinelemiştir

(bkz., bu hususta, I.I. – Bulgaristan, no. 44082/98, 25 Mart 2004).

AİHM, bu davada, başvuran hakkındaki cezai işlemlerin 4616 sayılı Kanun’a uygun

olarak ertelendiğini gözlemlemiştir. Sonuç olarak, başvuran, Devlet Güvenlik Mahkemesi

tarafından mahkum edilmemiştir. Dava, ancak, başvuranın, mahkemenin erteleme kararından

itibaren beş yıl içinde aynı nitelikte veya daha ciddi nitelikte bir suç işlemesi halinde yeniden

başlayacağı için, erteleme kararı, davayı sona erdirmek olarak kabul edilebilir ( bkz. Withey –

İngiltere, no 59493/00; Koç ve Tambaş – Türkiye, no. 46947/99, 24 Şubat 2005; Güzel –

Türkiye, no. 65849/01, 18 Ekim 2005). Ayrıca, dosyaya göre, başvuran, erteleme süresi içinde

başka bir suçla suçlanmamıştır.

Yukarıda belirtilenler ışığında, AİHM, başvuranın, AİHS’nin 34. maddesi anlamı

dahilinde, ihlalden zarar gören kişi konumunda olduğunu iddia edemeyeceği sonucuna

varmıştır (bkz. F.A. – Türkiye, no. 36094/97, 1 Şubat 2005; Güneş – Türkiye, no. 38413/02, 1

Eylül 2005).

AİHM, başvurunun bu kısmının, AİHS’nin 35 §§ 3 ve 4. maddesi uyarınca açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

IV. AİHS’NİN 14. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

5

Başvuran, AİHS’nin 5 ve 6. maddeleri ile bağlantılı olarak 14. madde uyarınca, etnik

kökeni ve siyasi görüşleri bakımından ayrımcılığa tabi tutulduğu konusunda şikayetçi

olmuştur.

Hükümet bu konuda görüş bildirmemiştir.

AİHM, başvuranın, şikayetlerini kanıtlamadığını kaydetmiştir.

AİHM, başvurunun bu kısmının, AİHS’nin 35 §§ 3 ve 4. maddesi uyarınca açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

V. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi şöyledir:

“ Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Taraf’ın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

zarar gören tarafın hakkaniyete uygun bir surette tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuran, 10.000 Euro maddi tazminat ve 10.000 Euro manevi tazminat talebinde

bulunmuştur.

Hükümet, söz konusu miktarlara itiraz etmiştir.

AİHM, tespit edilen ihlal ile maddi tazminat talebi arasında bir sebep-sonuç ilişkisi

görmemiş; dolayısıyla, bu talebi reddetmiştir. Öte yandan, başvurana 1.500 Euro manevi

tazminat ödenmesine karar vermiştir.

B. Mahkeme masrafları

Başvuranlar, AİHM’de yapılan mahkeme masraflarına karşılık 4.350 Euro talep

etmiştir.

Hükümet, söz konusu miktara itiraz etmiştir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına göre, başvuran, ancak mahkeme

masraflarının zorunlu olarak ve gerçekten yapıldığı ve miktarının makul olduğu kanıtlandığı

durumda mahkeme masraflarının ödenmesi hakkına sahiptir. AİHM, başvuranın, talebini

doğrulayacak belgeler sunmadığını kaydetmiş; bu nedenle, talebi reddetmiştir.

BU SEBEPLERLE, AİHM OYBİRLİĞİ İLE

1. Başvuranın tutuklu yargılanmasını emreden askeri hakimin ve başvuranın tutuklama emrine

ilişkin temyiz başvurusu hakkında karar veren mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığına

ilişkin şikayetin kabuledilebilir ve başvurunun geri kalanının kabuledilmez olduğuna;

6

2. AİHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 5 § 4. maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) Sorumlu Devlet’in, AİHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten

itibaren üç ay içinde, başvurana, manevi tazminat olarak 1.500 Euro’yu (bin beş yüz

Euro), tabi olabilecek her türlü vergi ve harçtan muaf olarak, ödeme günündeki kur

üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevirerek ödemesine;

(b) Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

yukarıdaki miktarlara Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli faizinin üç puan

fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

5. Başvuranın adil tazmin talebinin kalanının reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi

uyarınca 22 Mayıs 2007 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

T.L. EARLY

Zabıt Katibi

Nicolas BRATZA

Başkan

7