CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

D.A. ve B.Y. - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:45736/99)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

8 AĞUSTOS 2006

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

1

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 45736/99 başvuru no’lu davanın nedeni, Türk

vatandaşı D.A. ve B.Y.’nin (Başvuranlar) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 3

Aralık 1998 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS)

34. maddesi uyarınca yapmış oldukları başvurudur.

Başvurunun yapıldığı sırada AİHM önünde aynı avukatlar tarafından temsil edilen

başvuranlar, daha sonra davanın değişik aşamalarında farklı avukatlar tarafından temsil

edilmişlerdir. Son olarak adli yardımdan faydalanan D.A., İstanbul Barosu avukatlarından G.

Tuncer tarafından temsil edilmektedir. B.Y. ise İzmir Barosu avukatlarından S. Cengiz

tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

Başvurunun yapıldığı sırada 1953 doğumlu başvuran D.A. Buca (İzmir)

Hapishanesi’nde, 1968 doğumlu B.Y. ise Bergama (İzmir) Hapishanesi’nde tutukluydular.

Başvuranlar, 17 Temmuz 1998 tarihinde, sabah saat 6 sularında, İzmir Polisi’nin

silahlı aşırı sol örgüt “Komünist Parti İnşa Örgütü”’ne karşı yürüttüğü operasyonlar

çerçevesinde, Dikili’de bulunan bir apartmanda yapılan aramalar sonucunda diğer sekiz kişi

ile beraber yakalanarak gözaltına alınmışlardır. Polis aynı zamanda birçok silah ve mühimmat

ele geçirmiştir.

Aynı gün düzenlenen sağlık raporlarında, hiçbir lezyona rastlanılmadığı ve

başvuranların muayene edildiği saatler 11:45 ve 11:25 olarak belirtilmiştir. Ancak raporlarda

D.A.’nın boyun ve bel ağrılarının bulunduğu ve B.Y.’nin hepatit hastası olduğu belirtilmiştir.

Başvuranlar, açlık grevi başlatmışlardır.

İzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcılığı yine 17 Temmuz

1998 tarihinde, başvuranların gözaltı süresinin 21 Temmuz 1998 tarihine kadar uzatılmasına

izin vermiştir.

21 Temmuz 1998 tarihinde DGM yedek hakimi, gözaltı süresinin 24 Temmuz 1998

tarihine kadar uzatılmasına izin vermiştir.

Polis 22 Temmuz 1998 tarihinde başvuranların ifadelerini almıştır. Düzenlenme

saatleri belirtilmeyen tutanaklara göre, polisler sözkonusu örgütün faaliyetleri hakkında

başvuranlara çok ayrıntılı sorular sormuşlardır. Başvuranlar, bu sorulara her defasında “açlık

grevindeyim, ifade vermek istemiyorum” şeklinde cevap vermişlerdir.

Aynı gün başvuranlar, polisler eşliğinde sırasıyla saat 11:25 ve 11:10’da avukatlarıyla

görüşmüşlerdir. Polislerin düzenlediği tutanaklara göre D.A. avukatına iyi olduğunu

söylemiştir. B.Y. ise avukatına açlık grevinden dolayı güçsüz olduğunu ve işkence gördüğünü

söylemiştir. Tutanakta, başvuranlara eşlik eden polislerin B.Y.’yi, sağlık raporunda hiçbir

lezyona rastlanılmadığının belirtilmesi durumunda güvenlik kuvvetlerine iftira attığı

gerekçesiyle hakkında şikayette bulunacakları yönünde uyardıkları belirtilmiştir.

23 Temmuz 1998 tarihinde başvuranların her biri için üç sağlık raporu düzenlenmiştir.

2

İlk raporda D.A. hakkında, muayenenin saat 10:45’de yapıldığını ve ilgilinin sırt

ağrılarından ve cinsel organları ile karnına elektroşok uygulandığından şikayetçi olduğu

belirtilmektedir. Adli tabip, düzenlediği raporda hiçbir lezyona rastlamadığını ancak daha

ayrıntılı muayene edilmesi için başvuranın devlet hastanesine sevk edilmesini salık verdiğini

belirtmiştir.

Başvuran, saat 11:45’de devlet hastanesinde bir jinekolog tarafından muayene edilmiş

ve doktor hiçbir lezyon yada anomali tespit etmediğini belirtmiştir.

Son sağlık raporu adli tabip tarafından düzenlenmiştir. Adli tabip devlet hastanesinde

yapılan muayenelere atıfta bulunarak, günlük faaliyetlerini engelleyebilecek yada kötü

muamele yapıldığını düşündürecek herhangi bir belirtinin bulunmadığını belirtmiştir.

B.Y. konusunda ise ilk raporda, başvuranın saat 10:40’da adli tabip tarafından

muayene edildiği belirtilmiştir. Başvuran, bulantılarının olduğu ve penis, karın ve sağ ayak

parmaklarına elektroşok uygulandığı yönünde şikayetlerde bulunmuştur. Adli tabip, muayene

sırasında hiçbir lezyona rastlamamış, ancak daha ayrıntılı muayene edilmesi için başvuranın

devlet hastanesine sevk edilmesini salık vermiştir.

Devlet hastanesi doktorunun saat 11:45’de düzenlediği raporda, yukarıda bahsedilen

bölgelerde herhangi bir yanık izine rastlamadığı belirtmiştir.

Belirtilmeyen bir saatte adli tabip tarafından düzenlenen son sağlık raporunda, yapılan

bu son muayeneye atıfta bulunulmuştur. Raporda, başvuranın hayatını tehlikeye sokacak

herhangi bir lezyonun olmadığı ve günlük faaliyetlerini devam ettirmesi için hiçbir engelin

bulunmadığı belirtilmiştir.

Cumhuriyet Savcısı’nın sorusu üzerine başvuran B.Y., polislerin düzenlediği tutanakta

belirtilen 18 Temmuz 1998 tarihinde doktor tarafından muayene edilmeyi reddettiği

yönündeki ifadesinin doğru olduğunu onamıştır.

İzmir DGM Cumhuriyet Savcısı, 17 Ağustos 1998 tarihli iddianameyle, silahlı çeteye

mensup oldukları gerekçesiyle başvuranların mahkum edilmesini istemiştir.

Başvuranlar ve diğer sekiz kişi belirtilmeyen bir tarihte, gözaltı sırasında işkence

gördükleri iddiasıyla Birleşmiş Milletler Örgütüne şikayette bulunmuşlardır. Birleşmiş

Milletler İnsan Hakları Komisyonu’nun özel raportörünün ihbarı üzerine, 11 Eylül 1998

tarihinde, İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma başlatmış ve şikayetçilerden ikisinin

gözaltına alınmadığı ve diğer şikayetçiler konusunda ise dava konusu polisler aleyhinde hiçbir

aleyhte delil olmadığı gerekçesiyle takipsizlik kararı vermiştir.

Başvuranlar, 1998 yılı Eylül ayında İzmir Cumhuriyet Savcılığı’na aynı şikayette

bulunmuşlardır.

İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı, 12 Ekim 1998 tarihinde yukarıda bahsi geçen sağlık

raporlarına atıfta bulunarak, polisler aleyhinde delil yetersizliği gerekçesiyle takipsizlik kararı

vermiştir.

Başvuranların, 14 Aralık 1998 tarihinde Karşıyaka Ağır Ceza Mahkemesi’nde

yaptıkları itirazı reddetmiştir.

3

Başvuran, 1998 yılında maruz kaldığı işkencelerin ve 2004 ve 2005 yıllarında

kendisine yapılan muamelelerin yer aldığı Türkiye İnsan Hakları Vakfı tarafından düzenlenen

8 Nisan 2005 tarihli belgeyi tebliğ etmiştir. Bu belgede özellikle hemoroid ve dişle ilgili

sağlık sorunlarına yer verilmiştir. 27 Aralık 2004 tarihinde yapılan muayene konusunda, sağ

omuz ve koldaki bir yıldır devam eden ağrılara da yer verilmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar, Türkiye’de işkence uygulamasının olduğunu iddia etmekte ve 23

Temmuz 1998 tarihine kadar süren sorgulamalar sırasında işkence gördüklerini ileri

sürmektedirler. Böylelikle başvuranlar, polislerin kıyafetlerini zorla çıkardıklarını, gözlerini

bağladıklarını, darp ettiklerini, basınçlı soğuk su sıktıklarını, kulaklarına, ayak parmaklarına

ve jenital organlarına elektroşok uyguladıklarını belirtmişlerdir. Ayrıca D.A., polislerin

kendisine parmakla tecavüz ettiğini iddia etmektedir. Sözkonusu kötü muameleler bütün

gözaltı boyunca devam etmiş, ancak yaraların daha sonra kaybolması için daha çok ilk üç gün

yoğun bir şekilde kötü muamele yapılmıştır.

Hükümet, AİHM’nin bu şikayeti incelemeyeceğine kanaat getirmektedir. Zira bu

şikayet daha önce başka bir uluslararası kuruma sunulmuştur. Hükümet, işkence ve kötü

muameleyi yasaklayan Türk Ceza Kanunu hükümlerini açıklayarak, bu davada, başvuranların

söylediklerinin aksini belirten çok sayıdaki sağlık raporları gözönüne alınarak verilen

takipsizlik kararlarını ileri sürmektedir. Hükümet, bu şikayetin reddedilmesini istemektedir.

AİHM, başka bir uluslararası örgütün müdahale etmesi sorununun incelenmesinin

gerekli olmadığına kanaat getirmektedir (Bkz. Eşber Yağmurdereli (karar), no: 29590/96).

Zira her halükarda başvurunun bu kısmının aşağıdaki gerekçelerden dolayı kabul

edilemeyeceğini düşünmektedir.

Bu davada, başvuranların AİHM önünde ileri sürdükleri kötü muameleler, özellikle

elektroşok, basınçlı su sıkma ve elle tecavüz gibi kötü muamelelerden ibarettir.

AİHM, bu konuda, başvuranların Türkiye’de işkence uygulamasının olduğuna dair

mevcut davada somut ve uygun olaylara dayanmayan genel kanısına delil niteliği

kazandırılabileceğini söyleyemez (Bkz. Kaplan-Türkiye (karar), no: 24932/94 ve mutatis

mutandis Labita-İtalya, no: 26772/95). Bununla birlikte AİHM, başvuranların, işkence

iddialarına dayanak olarak en ufak bir maddi unsur veya herhangi bir delil başlangıcı

sunmadıklarını ve ikna edici bir açıklama getirmediklerini not etmektedir. Türkiye İnsan

Hakları Vakfı’nın düzenlediği belge ise, başvuran D.A.’nın hemoroid ve dişle ilgili sağlık

problemleri hakkında olup, olayların meydana geldiği tarihten altı yıl sonra ve 2004 ve 2005

yıllarında maruz kaldığı muameleleri açıklamak üzere hazırlandığından dolayı, gözönünde

bulundurulamaz (Balyemez-Türkiye, no: 32495/03). Ayrıca bu belgede, 27 Aralık 2004 tarihli

muayene konusunda, omuzlarda ve sağ kolda “bir yıldır süren” ağrıların bulunduğuna yer

verilmiştir.

AİHM, bu durumda gizli gözaltının sözkonusu olmadığını tespit etmektedir (Bkz.

Kaplan).

4

Hiç kuşkusuz AİHM, bir kimsenin gözaltı sırasında yapılan kötü muameleler

konusunda delil elde etmesinin zor olabileceğini kabul etmektedir. AİHM, başvuranların delil

sunmaktaki karşılaştıkları zorluğun, uygun dönemde dile getirilen şikayetler karşısında,

kısmen de olsa yetkili makamların etkili bir şekilde hareket etmemesinden kaynaklandığı

durumların olabileceğini de kabul etmektedir (Bkz. mutatis mutandis, Caloc-Fransa, no:

33951/96, İlhan-Türkiye, no: 22277/93 ve Labita).

Hal böyleyken, dosyadan gözaltı süresi sona ermeden ve sona erdikten sonra

başvuranların adli tabip tarafından muayene edildikleri ortaya çıkmaktadır. Daha sonra,

söylediklerini destekleyen olası lezyonları ortaya koymak amacıyla, başvuranların uzmanlar

tarafından yapılan birçok sağlık muayenesinden geçmişlerdir. Oysa bu sağlık raporların

hiçbirinde, başvuranların maruz kaldıkları bazı kötü muamelelerin, –vurgulamak gerekir-

olaylardan çok sonra bile fark edilebilecek kötü muamelelerin olduğunu düşündürecek kadar

ciddi olduklarına dair herhangi bir belirti tespit edilmemiştir.

AİHM, başvuranların gözaltındayken, “Devlet görevlileri karşısında zayıf, güçsüz ve

kaygı duygularını uyandıracak” bir durumda olabileceklerini kabul etmeye hazırdır (Bkz.

İlhan ve Aksoy-Türkiye, 18 Aralık 1996 tarihli karar). Ancak AİHM, ilk önce ve uygun

açıklamalar olmadığında, başvuranların gözaltı süresinin sona ermesinden sonraki dönemde

de durumun devam etmesini kabul edemez.

Ancak adli makamlar, başvuranların daha sonraki şikayetler konusunda etkili başvuru

yürütme yükümlülüğünü yerine getirmemekle itham edilemez. Zira, ancak başvuranların

iddialarının “savunulabilir” olarak kabul edilmesi durumunda, bu makamların bu

yükümlülüğü yerine getirmesi gerekir. Bu davada, Temmuz ayı boyunca hazırlanan birçok

sağlık raporu gözönüne alındığında, böyle bir durumun sözkonusu olmadığı ortaya

çıkmaktadır (Bkz. diğerleri arasında Salman-Fransa, no: 21986, İlhan, Çakıcı-Türkiye, no:

23657/94 ve Aksoy).

Kısacası AİHM, polislerin başvuranlara şikayetçi oldukları kötü muameleleri

uyguladıklarına yönelik makul bir şüpheye neden olacak (Bkz. a contrario, bir tutuklu

hakkındaki AİHM kararında yer verilen gözaltının sona ermesinin ardından hazırlanan sağlık

raporları, yara izlerinin bulunduğunu belirtmektedir, Kekil Demirel-Türkiye, no: 48581/99)

ve/yada ulusal adli makamların bu davadaki tutumlarını sözkonusu yapacak hiçbir unsurun

bulunmadığını gözlemlemektedir (Bkz. diğerleri arasında, Yılmaz-Türkiye (karar), no:

50743/99, Fidan-Türkiye (karar), no: 24209/94, Uykur-Türkiye (karar), no: 24599/95 ve Ş.T.-

bkz. mutatis mutandis Klaas-Almanya, 22 Eylül 1993 tarihli karar).

Sonuç olarak AİHM, başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğuna ve

AİHS’nin 35§1 ve 4 maddesi uyarınca kabuledilemez ilan edilmesi gerektiğine kanaat

getirmektedir.

II. AİHS’NİN 5. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar, yedi günlük gözaltı süresini ortaya koyarak, AİHS’nin 5§3 maddesinin

ihlal edildiğini ileri sürmektedirler.

Hükümet, gözaltı süresinin olayların meydana geldiği dönemde yürürlükte olan

mevzuata uygun olduğunu ve diğer yandan, gözaltı süresinin ilk dört günden sonraya

uzatılmasına adli makamların izin verdiğini ileri sürmektedir.

5

A. Kabuledilebilirlik Hakkında

Hükümet, Kekil Demirel tarafından yapılan başvuru hakkında 4 Temmuz 2000 tarihli

kısmi kabuledilebilirlik kararına AİHM’nin dikkatini çekmiştir. Sözkonusu kararda AİHM,

başvuranlarla aynı cezaevinde kalan tutuklunun gözaltı süresine ilişkin şikayeti kabuledilemez

bulmuştur.

Oysa AİHM, başvuranların gözaltı süresinin 23 Temmuz 1998 tarihinde sona erdiğini

ve yukarıda adıgeçen başvurunun Kekil Demirel tarafından 4 Mayıs 1999 tarihinde, yani

gözaltı süresinin sona ermesinin ardından altı ay sonra yapıldığını, halbuki başvuranların

mevcut başvuruyu 3 Aralık 1998 tarihinde yaptıklarını tespit etmektedir.

Ayrıca AİHM, bu şikayetin AİHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan

yoksun olduğunu tespit etmektedir. AİHM, başka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi tespit

etmediğinden başvuruyu kabuledilebilir ilan etmektedir.

B. Esasa Dair

AİHM, dava konusu gözaltı süresinin 17 Temmuz 1998 tarihinde başvuranların

yakalanmasıyla başladığını ve 23 Temmuz 1998 tarihinde başvuranlar hakkında tutuklu

yargılama kararı verildikten sonra sona erdiğini not etmektedir.

AİHM, Brogan ve diğerleri-Birleşik Krallık kararında, ilgilinin hakim önüne

çıkarılmaksızın geçen dört gün altı saatlik gözaltı süresinin, teröre karşı toplumu koruma

amacı olsa da, 5§3 maddesi tarafından kesin olarak belirlenen zaman sınırlarını geçtiğine

kanaat getirdiğini hatırlatmaktadır.

Dolayısıyla AİHM, bu davada başvuranların “hakim önüne çıkarılmadan” yedi gün

süreyle gözaltında tutulmalarının gerekli olduğunu kabul edemez.

Dolayısıyla AİHS’nin 5§3 maddesi ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuran D.A., maddi zarar konusunu AİHM’nin takdirine bırakmaktadır. Başvuran

B.Y., maddi zararını kanıtlamasının zor olduğunu, ancak olaylardan önce boyacılık

mesleğinin olduğunu ileri sürmektedir.

Başvuranlar, manevi zarar konusunda sırasıyla 25.000 Euro ve 13.500 Euro

istemektedirler.

Hükümet, aşırı ve dayanaksız olan bu taleplerin reddedilmesini istemektedir.

AİHM, tespit ettiği ihlale ilişkin maddi zararın, dosya unsurlarından ortaya

çıkarılamayacağını tespit etmektedir. Dolayısıyla bu bakımdan başvuranlara bir tazminat

ödenmesine gerek yoktur (Demir ve diğerleri-Türkiye, 23 Eylül 1998 tarihli karar).

6

Buna karşın AİHM, başvuranların yedi gün süreyle gözaltında tutulduklarını tespit

etmekte ve bunun da başvuranlara manevi zarara neden olduğunun kuvvetle ihtimal olduğuna

kanaat getirmektedir. AİHM, hakkaniyete uygun olarak başvuranların her birine 1.500 Euro

ödenmesine karar vermiştir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran, masraf ve harcamalar için toplam 3.000 Euro istemektedir.

Hükümet, delil bulunmadığı gözönüne alınarak bu iddianın reddedilmesini

istemektedir.

AİHM içtihadına göre, bir başvurana sadece tespit edilen ihlalle ilişkisi olan ve

gerçekliği, gerekliliği ve makul oranda olan masraf ve harcamalar ödenmektedir (Beyeler-

İtalya (adil tazmin), no: 33202/96).

AİHM, delil bulunmadığından dolayı başvuranların taleplerini kabul edemez. Buna

karşın mevcut davanın hazırlanması amacıyla bazı masrafların yapılması gereklidir. Bu

davada AİHM, elinde bulunan unsurları ve yukarıda belirtilen kriterleri gözönüne alarak

başvuranların her birine yapılan bütün harcamalar için 1.000 Euro ödenmesinin makul

olduğuna kanaat getirmektedir. Başvuran D.A konusunda AİHM, Avrupa Konseyi’nden adli

yardım adı altında alınan 630 Euro tutarının bu miktardan düşürülmesinin gerektiğine kanaat

getirmektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvuranların gözaltı süresine ilişkin şikayetlerinin kabuledilebilir, başvurunun geri kalan

kısmının ise kabuledilemez olduğuna;

2. AİHS’nin 5§3 maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) Bu kararın, AİHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in:

i. manevi tazminat için başvuranların her birine 1.500 (bin beş yüz) Euro;

ii. masraf ve harcamalar için D.A.’ya, 1.000 (bin) Euro’dan adli yardım adı altında

alınan 630 (altı yüz otuz) Euro düşürülerek kalan miktarı ve B.Y.’ye 1.000 Euro;

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle

gecikme faizi uygulanmasına;

4. Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine;

karar vermiştir.

7

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 8 Ağustos 2006 tarihinde, İçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

8