CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

EMEK PARTİSİ VE ŞENOL- TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:39434/98)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

31 MAYIS 2005

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 39434/98 başvuru no’lu davanın nedeni, Emek

Partisi (EP) ve Türkiye Cumhuriyeti uyruklu Osman Nuri Şenol’ün (Başvuranlar), 11 Ağustos

1997 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS) eski 25.

maddesi gereğince Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yaptıkları başvurudur.

Başvuranlar İstanbul Barosu avukatlarından K.T. Sürek tarafından temsil

edilmektedirler.

OLAYLAR

Birinci başvuran EP, Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan siyasi bir partidir.

İkinci başvuran, Osman Nuri Şenol olayların geçtiği dönemde bu siyasi partinin başkanı idi.

EP, 25 Mart 1996 tarihinde kurulmuş, ardından parti tüzüğü ve programına ilişkin

bilgiler İçişleri Bakanlığı’na verilmiştir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, 22 Mayıs 1996 tarihinde, Anayasa Mahkemesi’ne

EP’nin kapatılması yönünde talepte bulunmuştur. Cumhuriyet Başsavcısı, iddianamesinde

partiyi, Anayasa’yı ve Siyasi Partiler Kanunu’nu ihlal etme suçuyla itham etmiştir.

Cumhuriyet Başsavcısı’na göre, EP tüzüğünün içeriği ve hedefleri, toprak bütünlüğünü, milli

birliği ve devletin resmi dilini ihlal etmektedir.

Başvuran Parti’nin avukatı, 24 Haziran 1996 tarihinde, yazılı ön savunmalarını

sunmuştur. Avukat, Cumhuriyet Başsavcısı’nın iddianamesinde, bir yandan milli birliğin

korunması amacıyla Türk dilinin eğitimde ve kültürel faaliyetlerde kullanılan tek dil olmasını

savunarak, Türkiye’deki gerçekleri görmezden geldiğini, diğer yandan EP’nin ise bu birliğe

karşı azınlıkların oluşmasını hedeflediğini belirtmektedir. Avukat, azınlıklar gibi toplumsal

oluşumların yapay olamayacağını ve siyasi söylemlerini dile getiren devlet adamları

tarafından da kabul edilen tarihi olayların sözkonusu olduğunu hatırlatmıştır. Başvuran

Parti’nin avukatı, kapatılma talebinin gerçek amacının, çalışanlara siyaset yapmayı

yasaklamak olduğunu ve onları sadece birer seyirciye indirgemek isteğinin yattığı sonucuna

varmıştır.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı 27 Haziran 1996 tarihinde, esas hakkındaki

görüşlerini sunmuştur.

Başvuran Parti de, 15 Ağustos 1996 tarihinde, esas hakkındaki savunmalarını

sunmuştur. Parti’nin avukatı, özellikle AİHS’nin 10, 11, 17 ve 18. maddeleri ile beraber 1

No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesine atıfta bulunmuştur.

Taraflar 7 Ekim 1996 tarihinde, Anayasa Mahkemesi önünde savunmalarını sözlü

olarak sunmuşlardır.

Anayasa Mahkemesi, 14 Şubat 1997 tarihinde, Siyasi Partiler Kanunu’nun 101.

maddesi uyarınca, tüzük ve programı “devletin toprak bütünlüğünün yanısıra milli birliği ve

resmi dilini ihlal eden nitelikte” olduğu ve dolayısıyla sözüedilen Kanun’un 78 a) ve 81 a) ve

b) maddelerini ihlal ettiği gerekçesiyle EP’nin kapatılması kararı vermiştir.

Anayasa Mahkemesi, verdiği kararda, ilk olarak etnik kökeni ne olursa olsun Türk

topraklarında yaşayan kişilerin, ortak kültürleri aracılığıyla birlik oluşturduğuna dair anayasal

ilkeleri hatırlatmaktadır. Anayasa Mahkemesi’ne göre, bu kişilerin hepsi Türkiye Cumhuriyeti

vatandaşıydı ve Türk milletini oluşturmaktaydı. Ayrıca Anayasa Mahkemesi, Lozan

Anlaşması’na göre, farklı bir dil veya etnik kökenin kendi başına, bir gruba azınlık niteliğini

kazandırmaya yeterli olmadığını hatırlatmaktadır.

EP programının, toprak bütünlüğünü ve milli birliğini ihlal eden nitelikte sözler

içerdiğine dair iddia hakkında, Anayasa Mahkemesi, kürt kökenli vatandaşların, Türkiye’nin

her bölgesinde diğer Türk vatandaşlarla aynı haklara sahip olduklarını belirtmiştir. Aksini

söylemek terörist örgütlerin eylemlerini haklı bulma anlamına gelecektir.

Anayasa Mahkemesi, “programın bütünlüğünü incelerken, ‘emperyalizm’, ‘kürt

zulmü’, ‘Kürt ve Türk işçiler’, ‘devletin demokratikleşme şekli’ vs. gibi sözlerin anlamının

açıkça anlaşıldığını” belirtmiştir. Anayasa Mahkemesi, EP programının önerilerinin,

Kürtçe’nin gelişmesini ilerletme maskesi altında, Türkiye’nin milli birliğini ve toprak

bütünlüğünü bozacak azınlıkları oluşturmayı hedeflediğine kanaat getirmektedir. Sonuç

olarak, EP’ninkine benzer bölücülüğü ve Türk milletinin bölünmesini destekleyici hedefler,

kabul edilemez. Dolaysıyla bu hedefler sözkonusu partinin kapatılmasını haklı

göstermektedir.

Anayasa Mahkemesi’nin, EP’nin kapatılması yönünde verdiği karar, 2820 sayılı

Kanun’un 107§1 maddesine uygun olarak parti mallarının satılıp Hazine’ye aktarılmasına

ipso jure neden olmuştur.

Anayasa Mahkemesi’nin verdiği karar 26 Haziran 1998 tarihinde, Resmi Gazete’de

yayınlanmıştır. Verilen bu kararla, parti kurucularının ve yöneticilerinin başka bir siyasi

oluşumda benzeri görevlerde bulunmaları yasaklanmıştır (Anayasa’nın 69. maddesi ve 2820

sayılı Kanun’un 95§1 maddesi).

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 11. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, EP’nin kapatılmasının, AİHS’nin 11. maddesinin güvence altına aldığı

dernek kurma özgürlüklerini ihlal ettiğini iddia etmektedirler.

AİHM, sözkonusu parti kapatmanın, AİHS’nin 11. maddesinin güvence altına aldığı

başvuranların dernek kurma hakkına müdahale oluşturmasının taraflar arasında ihtilaf konusu

olmadığını not etmektedir. Üstelik müdahalenin kanun tarafından öngörüldüğüne ve 11§2.

madde bakımından toprak bütünlüğünün korunması gibi yasal amaç güttüğüne itiraz

edilmemektedir (Bkz. Sosyalist Türkiye Partisi (STP) ve diğerleri-Türkiye, 12 Kasım 2003,

no: 26482/95, § 27 ve 28). AİHM, bu değerlendirmeyi benimsemektedir. Buna karşın

uyuşmazlık, bu müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığı sorusuna

dayanmaktadır.

Hükümet, bu noktada, toprak bütünlüğünü tehdit eden ve binlerce ölüme yol açan bir

terörizm döneminde, siyasi parti yöneticilerinin, teröristlere destek veren beyanlarda

bulunmaktan, iddialarını dile getirmekten veya övgüler yağdırmaktan çekinmeleri gerektiğini

savunmaktadır. Anayasa Mahkemesi tarafından dikkate alınan dava konusu sözlere atıfta

bulunan Hükümet, bu koşullarda EP’nin kapatılmasının “demokratik toplumda gerekli”

olduğuna ve kamu düzeninin korunması gibi zorunlu bir sosyal ihtiyaca cevap verdiğine

kanaat getirmektedir.

AİHM, EP’nin, daha faaliyetlerini başlatamadan kapatıldığını dolayısıyla, bu önlemin

sadece EP’nin programına dayanarak alındığını not etmektedir. Ulusal mahkemeler gibi

AİHM de dava konusu müdahalenin gerekliliğini değerlendirirken EP’nin programına

dayanarak karar verecektir.

Bu davada uygulanacak içtihat, Refah Partisi ve diğerleri-Türkiye kararının (no:

41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, 2003-II) 86-89 ve 96-100 paragraflarında

tanımlanmıştır. Özellikle AİHM’ye göre, bir siyasi parti ancak iki koşulda mevzuatın veya

devletin yasal veya anayasal yapılarının değiştirilmesi yönünde kampanya yürütebilir: 1) bu

amaçla kullanılan bütün yollar her bakımdan yasal ve demokratik olmalıdır; 2) önerilen

değişikliğin kendisi, temel demokratik prensiplerle bağdaşmalıdır. Kaçınılmaz olarak

buradan, sorumlularının şiddete başvurmayı teşvik eden veya demokrasinin bir veya birçok

kuralına riayet etmeyen veya demokrasiyi yıkmayı amaçlayan ve de demokrasinin tanıdığı

hak ve özgürlükleri tanımayan siyasi bir projeyi öneren siyasi partinin, bu gerekçelerden

dolayı verilen yaptırımlara karşı AİHS’nin korunmasını ileri süremeyeceği sonucu ortaya

çıkmaktadır (Yazar ve diğerleri-Türkiye, no: 22723/93, 22724/93 ve 22725/93, 2002-II, § 49,

sözüedilen Refah Partisi ve diğerleri, § 98).

EP’nin demokrasi ilkelerine aykırı amaç güdüp gütmediği sorusu konusunda, Türkiye

Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi, EP’yi, milli ve toprak bütünlüğünü yıkmak amacıyla Türk

milletini bir yanda Türkler diğer yanda Kürtler olmak üzere ikiye ayırmaya çalışmakla

suçlamıştır.

AİHM, EP’nin programının dava konusu bölümlerinin, işçi sınıfının Türkiye’de ve

dünyada gelişmesi hakkındaki analizi ve Hükümet’in bölücü faaliyetlerle nasıl mücadele

ettiği üzerine yapılan eleştiriyi içerdiğini saptamaktadır. AİHM, EP’nin savunduğu ilkelerin,

ortaya konulduğu gibi, demokrasinin temel ilkelerine aykırı olmadığını kabul etmektedir.

EP’nin hedeflerinin, terör faaliyetlerini meşru göstermek amacıyla PKK tarafından öne

sürülen hedeflerle benzerlik gösterdiğine dair Hükümet’in savı konusunda, AİHM, yukarıda

belirtilen ilkelerin siyasi bir oluşum tarafından savunulmasının, terör eylemlerine verilen bir

destek olarak algılanmasına indirgenildiği takdirde, bu konuya ilişkin sorunları demokratik

tartışmalar çerçevesinde inceleme olasılığını azaltacağını ve de silahlı hareketlerin bu ilkelerin

savunmasını tekeline almasına neden olacağını, bunun da, 11. maddenin amacına ve

dayandığı demokratik ilkelerle ters düşeceğini hatırlatmaktadır (sözüedilen Yazar ve diğerleri,

§ 57).

EP’nin, ülkedeki demokratik rejimi tehlikeye sokacak nitelikte siyasi bir projesinin

bulunmadığı ve/veya siyasi amaçlar için kuvvete başvurma çağrısının veya kanıtın

bulunmadığı gözönüne alınırsa, sözkonusu partinin kapatılmasının, “zorunlu toplumsal bir

ihtiyaca” cevap verdiği ve de “demokratik toplumda gerekli” olduğu makul olarak

düşünülemez.

Dolayısıyla AİHS’nin 11. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 9, 10 VE 14. MADDELERİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar ayrıca, AİHS’nin 9, 10 ve 14. maddelerinin ihlal edildiğini iddia

etmektedirler. AİHM, 11. madde alanında incelenen aynı olaylara ilişkin şikayetleri ayrıca

incelemeye gerek olmadığına kanaat getirmektedir (Bkz. Özgürlük ve Demokrasi Partisi

(ÖZDEP)-Türkiye, no: 23885/94, § 49, 1999-VIII).

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuranlar, 15.000 Euro tutarında manevi zarara uğradıklarını iddia etmektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

AİHM, EP’nin henüz faaliyetlerine başlamadan kapatılmasına karşın, (a contrario, 25

Mayıs 1998 tarihli Sosyalist Parti ve diğerleri-Türkiye kararı, 1998-III, § 67), kapatılmasının

başvuranlarda ve diğer parti kurucuları ile üyelerinde (mutatis mutandis Comingersoll S.A.-

Portekiz, no: 35382/97, 2000-IV) yoksunluk hissi uyandırdığı kanısındadır. AİHM,

hakkaniyete uygun olarak başvuranlara istedikleri rakamın tümünü vermenin uygun olacağına

kanaat getirmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlar ayrıca, hiçbir kanıt sunmadan ulusal mahkemeler ve AİHM’de yapılan

masraf ve harcamalar için 3.000 Euro talep etmektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

AİHM, Strazburg organları önündeki usul işlemlerinin süresini ve karmaşıklığını

gözönüne alarak, istenilen rakamın tümünü başvuranlara ödemenin uygun olacağına kanaat

getirmektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERDEN DOLAYI MAHKEME OYBİRLİĞİYLE,

1. AİHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine;

2. AİHS’nin 9 ve 10. maddeleri ile birlikte 14. maddeye göre yapılan diğer şikayetleri

incelemeye gerek olmadığına;

3. a) Bu kararın, AİHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilmek üzere Savunmacı

Hükümet’in;

i. manevi tazminat için 15.000 Euro ( on beş bin Euro)

ii. masraf ve harcamalar için 3.000 Euro (üç bin Euro)

iii. miktara yansıtılabilecek KDV ve pul, harç ve masraflarla birlikte başvuranlara

ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklenmek

suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;

karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 31 Mayıs 2005 tarihinde, İçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.