COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ DAİRE

GÖG & KOLSUZOĞLU VE AGBAYIR – TÜRKİYE

(Başvurular no. 10332/02 ve no. 25805/02)

KARAR

STRAZBURG

24 Ocak 2008

İşbu karar AİHS’nin 44/2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli

düzeltmelere tabi olabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 10332/02 ve 25805/02 başvuru numaralı davanın

nedeni T.C. vatandaşları İlhami Gög, Zerife Kolsuzoğlu ve İslim Agbayir’ın (“başvuranlar”)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne sırasıyla 9 Ağustos 2001 ve 23 Aralık 2000 tarihlerinde

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca yapmış oldukları

başvurulardır.

Başvuranlar, Şanlıurfa Barosu avukatlarından A. Elçi ve O. Kaysı tarafından temsil

edilmişlerdir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvuranlar, sırasıyla, 1948, 1936 ve 1939 doğumludurlar ve Şanlıurfa’da ikamet

etmektedirler.

Başvuranlar, Şanlıurfa’nın Karaköprü beldesinde yer alan ve tapu sicilinde parsel

numarası 740 olarak kayıtlı olan bir arsanın ortak sahipleriydiler.

13 Nisan 1989 tarihinde, Şanlıurfa Valiliği, başka arsalarla birlikte başvuranların

arsasını kamulaştırma kararı almıştır. Kamulaştırma ile, söz konusu arsaların askeri ihtiyaçlar

için Savunma Bakanlığı’na tahsis edilmesi amaçlanmıştır.

1991 tarihinde, Savunma Bakanlığı, başvuranlara tazminat ödemeden arsaya el

koymuştur.

A. Fiili (de facto) kamulaştırmaya yönelik tazminat davası

24 Eylül 1996 tarihinde, İlhami Gög ve Zerife Kolsuzoğlu, diğer davacılarla birlikte,

fiili kamulaştırmaya karşı Bakanlık hakkında tazminat davası açmışlardır (esas no. 1996/857).

Bakanlığın, resmi bir kamulaştırma olmaksızın, arsalarını, 1991 tarihinden itibaren işgal

ettiğini ileri sürmüşlerdir.

Aynı tarihte, aynı durumdan şikayetçi olan İslim Agbayır da diğer davacılarla birlikte

dava açmıştır (esas no. 1996/855).

Başvuranlar, her iki davayı da kısmi taleplerle açmışlar ve ekspertiz raporlarının kısmi

taleplerini aşması halinde ek tazminat talebinde bulunma haklarını saklı tutmuşlardır.

Bakanlık, her iki davada da, arsayı 1970’li yılların ortalarından itibaren işgal ettiğini

ve davaların zamanaşımına uğramış olduğunu iddia etmiştir. Bakanlık, bu iddiasını 2942

sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 38. maddesine dayandırmıştır. Söz konusu maddeye göre,

fiili kamulaştırmaya ilişkin her türlü dava hakkı yirmi yıl sonra düşer ve bu süre taşınmaz

mala el koyma tarihinden başlar.

1

4 Aralık 1996 tarihinde, mahkeme, olay yeri incelemeleri yürütmüştür. Mahkeme

tarafından tayin edilen bilirkişiler, hem Gög hem de Kolsuzoğlu’nun 1/13 (on üçte bir)

hisseye sahip olduğu arsanın değerini 52,517,752,560 Türk Lirası olarak tespit etmiş;

Agbayır’ın 1/3 (üçte bir) hisseye sahip olduğu arsanın değerini ise 162,555,120,000 Türk

Lirası olarak tespit etmiştir.

Buna göre, 27 Aralık 1996 tarihinde, Şanlıurfa Hukuk Mahkemesi, başvuranlara kısmi

taleplerinin tam olarak ödenmesi, yani Agbayır’a (esas no. 1998/21) 80,000,000,000 Türk

Lirası; Gög ve Kolsuzoğlu’na (esas no. 1998/23) 26,000,000,000 Türk Lirası ödenmesi

yönünde iki karar vermiştir.

Temyiz üzerine, Yargıtay, her iki kararı da bozmuş ve hukuk mahkemesini, arsanın

değerine ilişkin inceleme kapsamını genişletmeye yönlendirmiştir.

Şanlıurfa Hukuk Mahkemesi, bu karara uygun olarak davayı yeniden başlatmıştır. Ek

incelemeleri aynı değerlendirmelerle sonuçlandığı için 27 Ekim 1998 tarihinde, başvuranlara

daha önce belirlenen miktarlarla aynı miktarların ödenmesi yönünde iki karar vermiştir.

Mahkeme, ayrıca, tartışma konusu arsanın Hazine adına tescil edilmesini emretmiştir.

Buna ek olarak, el koymanın gerçekleştiği yıla ilişkin bir tespitte bulunmuştur. Mahkeme,

başvuranlarca verilen tanık ifadelerinin Bakanlık tarafından sunulan belgelerden daha ikna

edici olduğuna karar vererek, el koymanın 1991 yılında gerçekleştiğine kanaat getirmiştir.

3 Aralık 1998 tarihinde, Yargıtay her iki kararı da onamıştır.

17 Mayıs 1999 tarihinde, ilgili miktarlar kanuni faizleriyle birlikte, yani 165,577,780

Türk Lirası (esas no. 1998/21) ve 53,812,780 Türk lirası (esas no. 1998/23) olarak

başvuranlara ödenmiştir.

B. Ek tazminat davası

Başvuranlar ek tazminat talebinde bulunma haklarını saklı tutmuş oldukları için,

tazminat olarak ödenen miktarlarla bilirkişiler tarafından tespit edilen ve mahkeme tarafından

kabul edilen değerler arasındaki farkın ödenmesi için müteakip davalar açmışlardır. Bu

hususta, Agbayır, 20 Temmuz 1999 tarihinde, bir diğer davacı ile birlikte Şanlıurfa Hukuk

Mahkemesi’ne başvurmuş ve kalan 27,518,373,000 Türk Lirasını talep etmiştir (esas no.

1999/568). Bir gün sonra, Gög ve Kolsuzoğlu da aynı mahkemeye başvurmuşlar ve ayrı ayrı

4,252,180,480 Türk Lirası talep etmişlerdir (esas no. 1999/576).

1999/568 esas sayılı davada, mahkeme, 5 Ekim 1999 tarihinde Agbayır lehinde karar

vermiş ve talebini tamamıyla kabul etmiştir. Ancak, Yargıtay, 9 Aralık 1999 tarihinde, ilgili

davada ilk kez olmak üzere, el koymanın 1970’li yılların ortalarında, büyük ihtimalle de 1977

yılında gerçekleştiğine dair Bakanlık iddiası lehinde karar vermiştir. Buna göre, ek tazminat

davalarının, Kamulaştırma Kanunu’nun 38. maddesinde öngörülen 20 yıllık zamanaşımı

süresi dışında açıldığı kararını vermiştir.

4 Mayıs 2000 tarihinde, Şanlıurfa Hukuk Mahkemesi, bu karara uymuş ve 1999/568

esas sayılı davayı reddetmiştir. 29 Haziran 2000 tarihinde, Yargıtay bu kararı onamıştır.

Karar, 10 Temmuz 2000 tarihinde kesinleşmiştir.

2

1999/567 esas sayılı dava da benzer şekilde sonuçlanmıştır. Şanlıurfa Hukuk

Mahkemesi, 6 Temmuz 2000 tarihinde, Gög ve Kolsuzoğlu’nun ek tazminat taleplerini

zamanaşımına uğramış olmaları nedeniyle reddetmiştir. Yargıtay, bu kararı 19 Nisan 2001

tarihinde onamış ve kararın düzeltilmesini reddetmiştir. Karar, 4 Haziran 2001 tarihinde

kesinleşmiştir.

10 Nisan 2003 tarihinde, Anayasa Mahkemesi, Kamulaştırma Kanunu’nun 38.

maddesini iptal etmiştir.

HUKUK

AİHM, iki başvurunun benzerliği karşısında başvuruları birleştirmenin uygun olduğu

kararını vermiştir.

I. HÜKÜMET’İN KABULEDİLEBİLİRLİĞE İLİŞKİN İTİRAZLARI

Hükümet, üç gerekçeye dayanarak, başvuruların kabuledilebilirliğine itirazda

bulunmuştur. İlk olarak, başvuranların, kamulaştırma karşılığı tam tazminat almış olmaları

nedeniyle mağdur konumda olmadıklarını iddia etmiştir. İkinci olarak, başvuranlar altı ay

kuralına uymamışlardır; zira, Şanlıurfa ilk derece mahkemesi tarafından taşınmazın mülkiyeti

hakkındaki nihai kararlar, İlhami Gög ve Zerife Kolsuzoğlu’na ilişkin olarak 3 Aralık 1998

tarihinde ve İslim Agbayır’a ilişkin olarak 23 Aralık 1998 tarihinde verilmiştir. Öte yandan,

başvuranlar, sırasıyla 9 Ağustos 2001 ve 23 Aralık 2000 tarihlerinde başvuruda

bulunmuşlardır. Hükümet, üçüncü olarak, başvuranların ayrıca iç hukuk yollarını

tüketmediklerini; zira, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesini geçersiz kılan 10 Nisan 2003

tarihli Anayasa Mahkemesi kararını müteakip yeni bir ek tazminat davası açabileceklerini ileri

sürmüştür.

Başvuranlar, AİHS’nin 35. maddesinin 1. paragrafında ortaya konan kabuledilebilirlik

kriterlerine uyduklarını iddia etmişlerdir.

AİHM, başlangıç olarak, şikayetlerin önemli ölçüde aynı olaylardan kaynaklanması

sebebiyle bu davanın Gök ve Diğerleri – Türkiye (başvurular no. 71867/01, no. 71869/01, no.

73319/01 ve no. 74858/01, 17 Temmuz 2006) davası ile benzer olduğunu belirtmiştir: Bu

davadaki başvuranlar (Şanlıurfa) Karaköprü’de yer alan aynı arsanın (parsel no.740) geri

kalan ortak sahiplerinden bazılarıdır. Bu durum karşısında, AİHM, başvuranların mağdur

konumuna ilişkin Hükümet’in benzer bir itirazını yukarıda belirtilen kararda incelemiş ve

reddetmiş olduğunu kaydetmiştir (bkz. Gök ve Diğerleri). Bu davada farklı bir sonuca varmak

için bir gerekçe görmemiştir.

AİHM, altı ay kuralına uyulmadığı iddiası hususunda ise, başvuranların şikayetlerinin,

kamulaştırma karşılığında tazminat alamamaya ilişkin olmadığını; yerel mahkemelerin (10

Temmuz 2000 ve 4 Haziran 2001 tarihlerinde sona eren davanın konusu oluşturan) ek

tazminat ödemeyi reddetmesine ilişkin olduğunu belirtmiştir. AİHM, Gög ve Kolsuzoğlu’nun

başvurularını 9 Ağustos 2001 tarihinde yaptıklarını ve Agbayır’ın başvurusunu 23 Aralık

2000 tarihinde yaptığını göz önünde bulundurarak, başvuruların altı ay süresi içinde yapıldığı

kararını vermiştir.

Son olarak, AİHM, Hükümet’in başvuranların iç hukuk yollarını tüketmedikleri

iddiası hususunda, Türk Anayasası’nın 153/6. maddesi uyarınca, Anayasa Mahkemesi’nin

3

iptal kararının sonuçlarının geriye dönük olmadığını belirtmiştir. Dolayısıyla, AİHM,

Hükümet’in iddiasının aksine, başvuranların, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesini geçersiz

kılan Anayasa Mahkemesi kararından sonra dava açamayacaklarını tespit etmiştir.

Yukarıda

belirtilenler

karşısında,

AİHM,

Hükümet’in

başvuruların

kabuledilebilirliğine ilişkin itirazlarını reddetmiştir.

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvuruların dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca, başvuruların başka açılardan bakıldığında da

kabuledilemezlik unsuru taşımadıklarını tespit etmiştir. Bu nedenle başvurular kabuledilebilir

niteliktedir.

II. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, yerel mahkemelerin, önceki davalarda fiili el koyma tarihini hali hazırda

1991 olarak belirlemiş olmalarına rağmen kendilerine ek tazminat ödememelerinin, AİHS’nin

6/1. maddesi uyarınca davalarının hakkaniyete uygun olarak görülmesi haklarını ihlal ettiği

konusunda şikayetçi olmuşlardır. Söz konusu maddenin ilgili kısmı şöyledir:

“Herkes, ... medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili nizalar, ... konusunda karar verecek olan, ... bir

mahkeme tarafından davasının ... hakkaniyete uygun ... olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir.”

Hükümet bu iddiaya itiraz etmiştir.

AİHM, yukarıda belirtilen Gök ve Diğerleri davasında, söz konusu arsanın 1991

tarihinde Savunma Bakanlığı tarafından işgal edildiği yönündeki kararını ve kamulaştırma

karşılığı tazminat ödenmesi yönündeki yerel mahkeme kararları ile başvuranların, 2942 sayılı

Kanun’un 38. maddesi çerçevesinde zamanaşımı süresinin işlemeye başlayacağı tarihin

belirlenmesi hususunda res judicata (daha önce üzerinde hukuki bir karar alınmış bir husus)

hakkı kazanmış olduklarını hatırlatmıştır (bkz., yukarıda anılan Gök ve Diğerleri).

Oysa ki, Yargıtay’ın, arsanın işgalinin 1977 tarihinde gerçekleşmiş olarak kabul

edilmesi yönündeki kararının ardından, Şanlıurfa ilk derece mahkemesi, 27 Aralık 1996 tarihli

kararlarındaki tespitlerini göz ardı etmiş ve 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesine uygun olarak

başvuranların ek tazminat taleplerini zamanaşımına uğramış olmaları nedeniyle reddetmiştir.

Mahkemenin önceki kararından sapması, “değiştirilemez” olan ve dolayısıyla daha önce

üzerinde hukuki bir karar alınmış bir husus oluşturan ve üstelik infaz edilmiş olan eski

kararlarını bozmamıştır (bkz., aksi ile, Gök ve Diğerleri kararında anılan Brumărescu –

Romanya [BD], no. 28342/95). Olguların bu şekilde yeniden değerlendirilmesi, aynı

mahkeme tarafından alınan kararlardan tamamen farklı kararların alınmasına yol açtığı ve

başvuranların, aynı dava konusunda aynı mahkemenin önceki iki nihai kararı ile uyumlu bir

karar vereceği yönündeki meşru beklentisine aykırı olduğu için hukukun birliği ilkesi ile

uyuşmaz olarak kabul edilmelidir (bkz., yukarıda anılan Gök ve Diğerleri).

Yukarıda belirtilen değerlendirme uyarınca, AİHM, yerel mahkemelerin, hali hazırda

nihai kararlarda kesinleşmiş olan bir konuyu geçerli bir sebep olmaksızın yeniden

değerlendirmekle, hukukun birliği ilkesini ihlal ettiği kararına varmıştır.

Dolayısıyla, AİHS’nin 6/1. maddesi çerçevesinde, başvuranların, davanın hakkaniyete

uygun olarak görülmesi hakları ihlal edilmiştir.

4

III. AİHS’NİN 1 NO.’LU PROTOKOL’ÜNÜN 1. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ

İDDİASI

Başvuranlar, aynı olayları temel alarak, 1 No.’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal

edildiği konusunda şikayetçi olmuşlardır.

6. maddeye ilişkin verilen kararı göz önünde bulunduran AİHM, bu davada

Protokol’ün de ihlal edilip edilmediğine ilişkin ayrı bir inceleme yürütmenin gerekli olmadığı

kanısına varmıştır.

IV. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

Sözleşme’nin 41. maddesine göre “Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal

edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen

telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören

tarafın adil tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuranlardan İlhami Gög ve Zerife Kolsuzoğlu, ayrı ayrı, 82,942 Euro maddi

tazminat ve 5,000 Euro manevi tazminat talebinde bulunmuşlardır. Başvuran İslim Agbayır,

247,000 Euro maddi tazminat ve 20,000 Euro manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

Hükümet, tazminat ödenmemesi gerektiğini belirtmiştir.

Sahip olduğu belgeleri dikkate alan ve hakkaniyet temelinde karar veren AİHM,

başvuranlar İlhami Gög ve Zerife Kolsuzoğlu’na ayrı ayrı 10,000 Euro ve İslim Agbayır’a

15,000 Euro ödenmesine karar vermiştir. Söz konusu miktarlar, başvuranlar tarafından

uğranılan her türlü zararı karşılamaktadır (bkz., yukarıda anılan Gök ve Diğerleri).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuranlar, ayrıca, AİHM’de yapılan mahkeme masraflarına karşılık 7,000 Euro

talep etmişlerdir.

Hükümet, başvuranların talebinin asılsız olduğunu ileri sürmüştür.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına göre, başvuran, ancak mahkeme

masraflarının zorunlu olarak ve gerçekten yapıldığı ve miktarının makul olduğu kanıtlandığı

durumda mahkeme masraflarının ödenmesi hakkına sahiptir. Bu davada, yukarıda belirtilen

kriterleri ve başvuranların taleplerini doğrulayamadıklarını göz önünde tutan Mahkeme, bu

başlık altında tazminat ödenmemesine karar vermiştir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

orana üç puanlık bir artış eklenerek belirlenecektir.

5

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AİHM OYBİRLİĞİ İLE

1. Başvuruları birleştirmeye;

2. Başvuruların kabuledilebilir olduğuna;

3. AİHS’nin 6/1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. AİHS’nin 1 No.’lu Protokolü’nün 1. maddesi uyarınca olan şikayetin ayrı olarak

incelenmesinin gerekli olmadığına;

5. a) Ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilmek üzere Savunmacı

Hükümet tarafından başvuranlara aşağıda belirtilen tazminat miktarlarının ödenmesine;

(i) İlhami Gög için 10,000 Euro (on bin Euro);

(ii) Zerife Kolsuzoğlu için 10,000 Euro (on bin Euro); ve

(iii) İslim Agbayır için 15,000 Euro (on beş bin Euro);

(iv) artı bu miktarlara uygulanabilecek her türlü vergi;

b) Söz konusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa

Merkez Bankası’nın o dönem marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranının üç

puan fazlasına eşit oranda faiz uygulanmasına;

6. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar İngilizce olarak hazırlanmış ve AİHM İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve

3. paragrafları gereğince 24 Ocak 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.

Sally Dollé

Zabıt Katibi

Françoise Tulkens

Başkan

6