CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

KATAR VE DİĞERLERİ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:40994/98)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

18 NİSAN 2006

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

1

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 40994/98 başvuru no’lu davanın nedeni, Türk

vatandaşı Halil Katar, Abdullah Özcan ve Sevkan Aytu’nun (Başvuranlar) Avrupa İnsan

Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 16 Mart 1998 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları ve Temel

Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS) eski 25. maddesi uyarınca yapmış oldukları başvurudur.

Adli yardımdan faydalanan başvuranlar, Diyarbakır Barosu avukatlarından Beştaş tarafından

temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Sırasıyla 1973, 1963 ve 1958 doğumlu başvuranlar Özcan, Katar ve Aytu, olayların

meydana geldiği dönemde İstanbul, Şırnak ve Muğla’da ikamet etmekteydiler.

Başvuranlar, Şırnak’ta yürütülen bir polis operasyonu çerçevesinde sırasıyla 22 Nisan,

5 ve 15 Mayıs 1992 tarihlerinde yakalanarak gözaltına alınmışlardır.

Özcan ve Katar, 25 Mayıs 1992 tarihinde, Şırnak Ceza Mahkemesi önüne

çıkarılmışlardır. Hakim, Özcan ve Katar’ın tutuklu yargılanmasına karar vermiştir.

Aytu, 29 Mayıs 1992 tarihinde sözüedilen hakim önüne çıkarılmış ve hakkında tutuklu

yargılanma kararı verilmiştir.

Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcısı başvuranlar

da dahil olmak üzere otuz beş kişiyi itham etmiştir. Cumhuriyet Başsavcısı, Özcan ve

Aytu’yu, Türk hukukunda yasaklanmış olan terör örgütü PKK’ya mensup olmakla itham

ederek, Türk Ceza Kanunu’nun 168§2 ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 5.

maddelerinin uygulanmasını istemiştir. Cumhuriyet Başsavcısı, Katar’ı TCK’nın 125.

maddesinde öngörülen, diğer birçok sanıkla birlikte silahlı eylemlere katılarak, Devlet

otoritesinden Türk topraklarının bir kısmını koparmaya çalışma suçuyla itham etmiştir.16

Ekim 1992 tarihinde, oturumlar DGM önünde başlatılmıştır. Başvuranlar, zorla alındığını

belirttikleri polis tarafından alınan ifadelerini yalanlamış ve aleyhlerinde yapılan suçlamalara

itiraz etmişlerdir.

12 Kasım 1992 ve 15 Ocak 1993 tarihli duruşmalarda, bu davada atılı suçun niteliği ve

çeşidi gibi kanıtların durumu gözönüne alındığında, başvuranların serbest bırakılma talepleri

reddedilmiştir.

17 Şubat 1993 tarihli duruşma sonunda, Özcan ve Aytu geçici olarak serbest

bırakılmış ancak Katar’ın talebi reddedilmiştir.

7 Nisan 1993 ve 24 Nisan 1998 tarihleri arasında yapılan otuz sekiz duruşma sırasında

Katar’ın birçok kez dile getirdiği serbest bırakılma talepleri, atılı suçun niteliği ve/veya çeşidi,

kanıtların durumu veya dosyanın içeriğine dayanan gerekçelerden dolayı reddedilmiştir.

Bu duruşmaların özetinde esasa bakan hakimlerin sanıkların savunmalarına göre

soruşturmaları derinleştirme ve delillerin toplanması için göstermiş oldukları çabaları

yansıtmaktadır.

2

28 Mart 1995 tarihli duruşma sırasında, esasa bakan hakimler aynı sanıkların

bulunduğu bir başka davanın dosyaya eklenmesine karar vermişlerdir. Böylece bu davada

sanık sayısı kırk dokuza yükselmiştir.

Katar, 12 Haziran 1998 tarihli duruşmada serbest bırakılmıştır.

DGM, kırk dokuz sanığa ilişkin 3 Temmuz 1998 tarihli kararla, polisin aldığı ifadeler

dışında başka bir aleyhte delil bulunmadığı gerekçesiyle Özcan ve Aytu’nun beraatine karar

vermiştir. Ancak DGM, Katar’ı silahlı çeteye yardım suçunu öngören TCK’nın 169. maddesi

uyarınca üç yıl dokuz ay ağır hapis cezasına çarptırmıştır.

Başvuranlar gibi Cumhuriyet Başsavcısı da kararın temyizine gitmiştir.

Yargıtay, 27 Ekim 1999 tarihinde Katar’a ilişkin kararı, bu davadaki fiillerin, on beş

yıl ağır hapis cezası gerektiren TCK’nın 168§2 maddesi uyarınca silahlı çeteye mensup olma

suçu olarak nitelendirilmesi gerektiği gerekçesiyle bozmuştur.

Diğer iki başvuranın beraat kararı onanmıştır.

Dosya DGM önüne geri gönderilmiştir.

Hükümetin görüşlerinden çıkan bilgilere göre Katar, Yargıtay’ın bozma kararından

sonra firar etmiştir. Hükümet, DGM’nin Katar hakkında, yakalama emri ya da gıyabında

tutuklama kararı çıkarıp çıkarmadığına dair açıklama yapmamıştır. Buna dair bir bilgi

dosyadan da çıkarılmamaktadır.

DGM’nin temyiz kararı hakkındaki Katar’ın görüşlerinin istinabe yoluyla alınması

talebi üzerine, Şırnak Ağır Ceza Mahkemesi DGM’ye Katar’ın doğduğu bölgede

bulunamadığı yönünde bilgi vermiştir.

26 Mart 2002 tarihli duruşma özetinden, DGM’nin, Adana’da bulunan adli makamlara

da aynı talepte bulunduğu anlaşılmaktadır. Polis tarafından yapılan aramalara göre Katar,

mevsimlik işçi olarak bu şehirde bulunmuştur.

Başvuranların avukatı 13 Haziran 2004 tarihli mektupla, AİHM’ye Katar hakkındaki

davanın hala askıda olduğu yönünde bilgi vermişlerdir.

DGM’ler, 30 Haziran 2004 tarihli 5190 sayılı Kanunla ortadan kaldırılmıştır.

Sözkonusu mahkemeler önünde askıda olan davalar, aynı bölgede bulunan Ağır Ceza

Mahkemeleri’ne sevk edilmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 5§3 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Katar, AİHS’nin 5§3 maddesine aykırı olan tutukluluk süresinden şikayetçi

olmaktadır.

Hükümet bu sava itiraz etmektedir. Hükümet, tutukluluk süresinin sanıkların sayısı,

davanın karmaşıklığı ve başvuranın aldığı ceza gözönüne alındığında makul olduğuna kanaat

getirmektedir.

3

A. Kabul Edilebilirlik Hakkında

AİHM, şikayetin AİHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun

olmadığı tespitinde bulunarak, başvurunun kabul edilemez bulunması için başka hiçbir

gerekçe bulunmadığını belirtmektedir. Dolayısıyla başvuruyu kabul edilebilir ilan etmek

uygun olacaktır.

B. Esas Hakkında

AİHM, değerlendirmeye alınması gereken dönemin, başvuranın yakalandığı 5 Mayıs

1992 tarihinde başladığını (Batı ve diğerleri-Türkiye, n^os33097/96 ve 57834/00, §§ 155, 160,

AİHM 2004-IV) ve serbest bırakıldığı 12 Haziran 1998 tarihinde sona erdiğini

gözlemlemektedir (Letellier -Fransa, 26 Haziran 1991 tarihli karar, seri A n^o207, § 34).

Dolayısıyla sözkonusu dönem yaklaşık altı yıl bir ay sürmüştür.

AİHM’nin yerleşik içtihadına göre, tutukluluk süresinin “makul” olma niteliği, her

durumda davanın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Bir davada sanığın tutukluluk süresinin makul süreyi geçmemesine, ilk etapta, ulusal

mahkemelerin özen göstermesi gerekir. Bu amaçla masumiyet karinesi gözönünde

bulundurulduğunda, ulusal mahkemelerin kişisel özgürlüğe saygı kuralındaki bir istisnayı

haklı gösterecek gerçek bir kamu yararı yükümlülüğünün varlığını ortaya çıkaracak veya

bertaraf edecek nitelikteki bütün koşulları incelemesi gerekir. Ulusal mahkemeler incelemeyi

yaptıktan sonra, serbest bırakılma taleplerini reddettikleri kararlarda bunu gözönünde

bulundurmaları gerekir. Esas itibariyle AİHM, sözüedilen kararlarda yer alan gerekçelere ve

ilgilinin başvurularında belirttiği çelişki yaratmayan olaylara dayanarak, AİHS’nin 5§3

maddesinin ihlal edilip edilmediğini belirlemelidir ( Bkz. Assenov ve diğerleri-Bulgaristan,

28 Ekim 1998 tarihli karar, 1998-VIII, § 154).

Bu bağlamda, yakalanan bir kişinin suç işlemekle itham eden makul nedenlerin

süregelmesi, tutukluluk halinin devam etmesinin olmazsa olmaz (sine qua non) koşulunu

oluşturmaktadır. Ancak bir süre sonra bu yeterli olmamaktadır; böylece AİHM, ulusal

makamların kabul ettiği diğer gerekçelerin, özgürlükten yoksun bırakmayı meşrulaştırmaya

devam edip etmediğini ortaya koymalıdır. Bu gerekçeler “süreklilik” arz ettiğinde ve “yeterli”

olduğunda, AİHM, yetkili ulusal mahkemelerin “usul işlemlerinin takibine özen gösterip

göstermediğini” araştırır (Bkz. diğerleri arasında, Mansur-Türkiye, 8 Haziran 1995 tarihli

karar, seri A no: 319-B, § 52). Soruşturmanın karmaşıklığı ve özellikleri bu bağlamda

gözönünde bulundurulması gereken unsurlardır (Van der Tang-İspanya, 13 Temmuz 1995

tarihli karar, A serisi no: 321, § 55).

DGM, her duruşmanın sonunda düzenli olarak, atfedilen suça, kanıtlara, dosya

içeriğine ve tutukluluk süresine atıfta bulunarak ve her zaman neredeyse aynı gerekçelere

dayanarak başvuranın tutukluluk halinin devamına karar vermiştir.

AİHM, ulusal mahkemelerin başvuranın adaletten kaçması gibi bir riskin bulunduğunu

düşünmesini anlayışla karşılamaktadır. Ancak AİHM, kaçma riskinin, zamanla zorunlu olarak

4

azalmasına (Bkz. Neumeister-Avusturya, 27 Haziran 1968 tarihli karar, A serisi n^o8, s. 39, §

10) ve sadece cezanın ciddiyetine dayanılarak değerlendirilmemesine rağmen (Bkz. Muller-

Fransa, 17 Mart 1997 tarihli karar, 1997-II, § 43), DGM’nin başvuranın kişisel durumuna

özgü koşullar bakımından temelini dayandırabileceği hiçbir değerlendirmeyi açıkça

belirtmemesini üzücü bulmaktadır. Böylece tutukluluk halinin devamına ilişkin kararların

gerekçelerinden, ulusal mahkemelerin böylesi risklerin altı yıl boyunca hangi nedenle

varolmaya devam edebileceklerine dair açıklama getirmedikleri ortaya çıkmaktadır (Bkz.

diğerleri arasında, sözüedilen Letellier, § 43 ve Zannouti-Fransa, n^o42211/98, § 45, 31

Temmuz 2001).

Aynı şekilde, AİHM’ye göre, “kanıtlar” cezai ehliyete ilişkin ciddi emarelerin

varlığını ve sürekliliğini belirten kanıtlar olarak algılansa ve genellikle bu koşullar uygun

nedenleri oluştursa da, dava konusu tutukluluk halinin bu kadar uzun süre devam etmesini tek

başına haklı göstermeye yetmeyecektir (sözüedilen Mansur, § 56).

AİHM, bu davadaki başvuranla beraber kırk dokuz olan sanık sayısının ve suç örgütlü

silahlı saldırı gibi atılı suçların ciddiyetinin davayı özellikle karmaşık hale getirdiğini kabul

etmektedir. Ancak davanın seyrindeki hiçbir gecikme başvurana atfedilemez.

AİHM çekilen ceza konusunda, daha sonra verilecek cezadan tutukluluk süresinin

mahsup edilmesi, 5. maddenin 3. paragrafının ihlalini ortadan kaldırmamaktadır. Ancak

sözkonusu durumun, neden olunan zararı aza indirgediğinden dolayı 41. madde alanında bir

etkisi olabilir (Engel ve diğerleri-Hollanda, 8 Haziran 1976 tarihli karar, A serisi n^o22, § 69

ve Kimran-Türkiye, n^o61440/00, § 41, 5 Nisan 2005).

AİHM, DGM’nin kararlarda ileri sürülen nedenlerinin başvuranın sözkonusu dönem

boyunca tutuklu bulundurulmasını haklı göstermeye yeterli olmadığı sonucuna varmaktadır.

Dolayısıyla AİHS’nin 5§3 maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 6§1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Üç başvuran, aleyhlerinde başlatılan yargılamanın süresini ortaya koyarak, AİHS’nin

6§1 maddesini ileri sürmektedirler.

Hükümet bu sava itiraz etmektedir.

AİHM, bu davada ele alınması gereken dönemin üç başvuranın gözaltına alındıkları

tarihten itibaren başladığına kanaat getirmektedir (Wemhoff -Almanya, 27 Haziran 1968 tarihli

karar, A serisi n^o7, s. 26-27, § 19).

Sözkonusu dönem Aytu ve Özcan için beraat kararlarının Yargıtay tarafından

onanması ile sona ermiştir. Zira ceza hukuku alanında 6§1 maddesinin öngördüğü dönem,

başvuruların yapıldığı mahkemeler de dahil olmak üzere yargılamanın tamamını

kapsamaktadır (König - Almanya, 28 Haziran 1978 tarihli karar, A serisi n^o27, s. 33, § 98).

AİHM, Katar konusunda, cezanın kesinleşmediği sürece, mahkumiyetin 6§1 maddesi

uyarınca “ceza alanındaki suçlamanın esası” hakkında alınan karar olmayacağını

hatırlatmaktadır (Eckle-Almanya, 15 Temmuz 1982, A serisi n^o51, s. 34, § 77).

5

Sonuç olarak Özcan ve Aytu için sözkonusu dönem sırasıyla 22 Nisan 1992 ve 15

Mayıs 1992 tarihlerinde başlamış ve 27 Ekim 1999 tarihinde sona ermiştir. Dolayısıyla bu

dönem iki derecedeki mahkemeler için yaklaşık olarak yedi yıl altı ay sürmüştür.

Katar için bu dönem 5 Mayıs 1992 tarihinde başlamıştır. AİHM, taraflardan hiçbirinin

bu yargılamanın sonucu hakkında bilgi vermediğini gözlemlemektedir. Ancak yargılamanın

bitiş tarihi olarak 2004 yılı Haziran ayı gözönüne alınırsa, AİHM yargılamanın üç derecedeki

mahkemeler için on iki yıldan fazla sürdüğünü tespit etmektedir. Buna karşın AİHM, 1999

yılı sonundan bu yana DGM’nin, yargılamanın devam ettiği sırada firar eden ve bulunamayan

Katar’ın temyiz hakkındaki görüşlerini alamadığını gözönünde bulunduracaktır.

A. Kabul Edilebilirlik Hakkında

AİHM, şikayetlerin AİHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun

olmadığını ve başvuru hakkında başka hiçbir kabul edilemezlik gerekçesi bulunmadığını

tespit etmektedir. Dolayısıyla AİHM başvuruyu kabul edilebilir ilan etmektedir.

B. Esas Hakkında

Yargılama süresinin makul olma niteliği dava koşullarına göre ve özellikle davanın

karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili makamların tutumu gibi AİHM içtihadında yer verilen

kriterler gözönünde bulundurularak değerlendirilmektedir (Bkz. diğerleri arasında Pélissier ve

Sassi-Fransa, n^o25444/94, § 67, AİHM 1999-II).

AİHM Hükümet’in de belirttiği gibi, sanıkların sayısı, soruşturmaların uzunluğu ve

gerekli incelemelerin sayısı bakımından dava konusu yargılamanın özel bir karmaşıklık arz

ettiğini tespit etmektedir.

Ancak 1999 yılından itibaren Katar’ın bulunmaması dışında, AİHM, yargılamanın

süresini uzatan başvuranlara atfedilecek hiçbir tutumun, bu süreyi açıklığa kavuşturacak ne

bir argüman ne de bir gerekçenin bulunmadığını gözlemlemektedir.

AİHM, kendisine sunulan bütün unsurları inceledikten sonra, bu davadaki esasa bakan

hakimlerin göstermiş oldukları çabaları kabul etmektedir.

Hal böyleyken AİHM, mahkemelerin aşırı yoğun olmasının neden olduğu sorunlara

ilişkin yerleşik içtihadını gözönüne alarak (Unión Alimentaria Sanders S.A.-İspanya, 7

Temmuz 1989 tarihli karar, A serisi n^o157, s. 15, § 40), kovuşturmaların makul süre içinde

sonuçlandırılmadığına kanaat getirmektedir. Ancak gözlemlenen süre aşımını hangi makama

atfedileceği konusunu araştırmak AİHM’nin görevi değildir. Her halükarda, AİHS’nin 6§1

maddesi Sözleşmeli Devletlere, mahkemelerin özellikle makul süre (Bkz. Portington-

Yunanistan, 23 Eylül 1998 tarihli karar, 1998-VI, s. 2633, § 33) gibi zorunlulukların her birini

yerine getirebilmeleri yönünde hukuk sistemlerini düzenlemeyi zorunlu kıldıklarından dolayı,

burada Devlet’in sorumluluğu sözkonusudur (Foti ve diğerleri-İtalya, 10 Aralık 1982 tarihli

karar, A serisi n^o56, s. 21, § 63).

Dolayısıyla üç başvuran konusunda AİHS’nin 6§1 maddesi ihlal edilmiştir.

6

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Katar maddi tazminat olarak hiçbir talepte bulunmamaktadır. Dolayısıyla AİHM bu

bakımdan bir ödemenin yapılmasına gerek olmadığına kanaat getirmektedir.

Özcan ve Aytu, her biri uğradıkları maddi zarar için 1.700 Euro istemektedirler.

AİHM, 13 Haziran 2000 tarihli kısmi kabul edilebilirlik kararında başvuranların 5§3

maddesine göre yapılan şikayetlerini kabul edilemez bulduğunu hatırlatmaktadır. Sonuç

olarak AİHM buna ilişkin adil tazmin talebini reddetmektedir.

Özcan ve Aytu, manevi tazminat olarak her biri 12.000 Euro istemektedir. Katar

manevi zararını 15.000 Euro olarak belirtmektedir.

Hükümet aşırı bulduğu bu rakamların reddedilmesini istemektedir.

AİHM, yukarıda tespit edilen ihlalleri gözönüne alarak, içtihadına uygun olarak

manevi tazminat adı altında Katar’a 8.000 Euro, Özcan ve Aytu’ya her biri için 6.000 Euro

ödenmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlar ulusal mahkemeler ve AİHM önünde yaptıkları masraf ve harcamalar için

5.360 Euro istemektedirler. Başvuranlar dayanak olarak hiçbir belge göndermemişlerdir.

Hükümet istenilen miktarı aşırı bulmaktadır.

AİHM içtihadına göre, bir başvuran gerçekliğini, gerekliliğini ve oranlarının makul

yönünü ortaya koyduğu sürece masraf ve harcamaların karşılanmasını sağlayabilir.

AİHM, delil yokluğunda, başvuranların taleplerini kabul edemez. Ancak mevcut

davanın hazırlanması amacıyla, adli yardım adı altında Avrupa Konseyi’nin ödediği 701 Euro

tutarının karşılamadığı bazı masraflarda bulunulmuş olunması inkar edilemez. Bu davada,

AİHM, elinde bulunan unsurların tümünü ve yukarıda belirtilen kriterleri gözönüne alarak,

yapılan bütün masraflar için 1.000 Euro’dan sözkonusu 701 Euro çıkarılarak kalan miktarın

başvuranlara ortaklaşa ödenmesinin makul olduğuna kanaat getirmektedir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun geri kalan kısmının kabul edilebilir olduğuna;

2. Katar adına AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

7

3. Üç başvuran adına AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

4.a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in:

i. manevi tazminat için Katar’a 8.000 (sekiz bin) Euro;

ii. manevi tazminat için Özcan’a 6.000 (altı bin) Euro;

iii. manevi tazminat için Aytu’ya 6.000 (altı bin) Euro;

iv. masraf ve harcamalar için başvuranlara ortaklaşa 1.000 ( bin ) Euro’dan adli

yardım yoluyla Avrupa Konseyi’nden alınan 701 (yedi yüz bir) Euro

düşürülerek kalan miktarı;

v. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklemek suretiyle

gecikme faizi uygulanmasına;

5. Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 18 Nisan 2006 tarihinde, İçtüzüğün 77.

maddesinin

2

ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

8