COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ESKİ İKİNCİ DAİRE

KEMAL KAHRAMAN VE ALİ KAHRAMAN – TÜRKİYE

(Başvuru no. 42104/02)

KARAR

STRAZBURG

26 Nisan 2007

Bu karar AİHS’nin 44 § 2 maddesinde belirtilen şartlarda kesinlik kazanacaktır. Ancak, şekle

ilişkin değişiklik yapılabilir.

__________________________________________________________________________________________

Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Dava, İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, Kemal Kahraman ve Ali Kahraman (“başvuranlar”)

isimli Türk vatandaşları tarafından, 21 Ekim 2002 tarihinde Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi’ne yapılan başvurudan (no. 42104/02) kaynaklanmaktadır.

Başvuranlar, İstanbul Barosu’na bağlı avukatlar H. Tuna, S. Kar ve M.E. Kaya

tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Başvuranlar sırasıyla 1967 ve 1972 doğumludurlar. Türkiye, Eskişehir Cezaevi’nde

hapis cezası çekmektedirler.

IBDA-C (İslami Büyük Doğu Akıncılar Cephesi) üyeleri olmaları gerekçesiyle Niğde

Cezaevi’nde tutuklu bulundurulmakta olan başvuranlar, 17 Kasım 1999 tarihinde, iddiaya

göre, cezaevi yönetimine karşı bir ayaklanma kışkırtmışlardır. Cezaevi görevlileri ve

askerler, ayaklanmaya son vermek amacıyla müdahale etmişlerdir. Olay sırasında, hem

başvuranlar hem de güvenlik güçleri yara almıştır ve bunlar sağlık raporlarına kaydedilmiştir.

Güvenlik güçleri operasyondan sonra bir olay raporu düzenlemiştir.

18 Kasım 1999 tarihinde, Cumhuriyet Savcısı, Cezaevi Müdürü ve cezaevi görevlileri,

olaya ilişkin bir zarar saptama raporu düzenlemişlerdir.

22 Kasım 1999 tarihinde, Cumhuriyet Savcısı başvuranların ifadelerini istemiştir.

Başvuranlar, ifadelerini avukatları huzurunda vermek istediklerini belirtmişlerdir.

18 ve 23 Kasım 1999 tarihlerinde, Cumhuriyet Savcısı, onu cezaevi görevlisi ve biri

asker olmak üzere on bir müştekinin ifadelerini almıştır.

7 Aralık 1999 tarihinde, başvuranlar avukatları huzurunda Cumhuriyet Savcısı’na

ifade vermişlerdir. Cumhuriyet Savcısı, başvuranlara, zarar saptama raporuna ilişkin iddiaları

olup olmadığını sormuştur. Aynı tarihte, cezaevi içerisinde olay yeri soruşturması

yürütülmüştür.

28 Aralık 1999 tarihinde, Cumhuriyet Savcısı, Niğde Ceza Mahkemesi’ne,

başvuranları görevliye hakaret etmek ve cezaevi yönetimine karşı ayaklanma çıkarmak ile

suçlayan bir iddianame sunmuştur.

3 Ocak 2000 tarihinde, Niğde Ceza Mahkemesi, ilk duruşmayı düzenlemiş ve bir

sonraki duruşmada müştekilerin, dört sanığın ve başvuranların hazır bulunmasını istemiştir.

21 Mart 2000 tarihinde düzenlenen ikinci duruşmada, Niğde Ceza Mahkemesi,

başvuranların kimliklerini saptamış ve onlardan savunmalarını sunmalarını istemiştir.

1

Başvuranlar, ifadelerini avukatları huzurunda vermek istediklerini belirtmişlerdir. Dolayısıyla,

Mahkeme, Cumhuriyet Savcılığı’na, Niğde Barolar Birliği’nden başvuranlar için avukat tayin

edilmesini talep eden bir yazı göndermiştir. Aynı duruşmada, mahkeme, olaya karışan cezaevi

görevlilerinin ifadelerini almıştır.

29 Mayıs 2000 tarihinde, Niğde Barosu’na bağlı iki avukat, başvuranları temsil etmek

üzere görevlendirilmişlerdir. Ancak, izleyen duruşmalara katılmamışlardır.

30 Mayıs 2000 tarihinde, mahkeme, idare ile ilgili gerekçelerden ötürü başvuranların

Bandırma Cezaevi’ne gönderilmiş olduklarını kaydetmiştir. Mahkeme, Bandırma Ceza

Mahkemesi’ne istinabe müzekkeresi göndererek ondan başvuranların ifadelerini almasını

talep etmiştir.

2 Kasım 2000 tarihinde, Bandırma Ceza Mahkemesi, kendisine Niğde Ceza

Mahkemesi tarafından verilen yetkiler altında hareket ederek ve Ceza Muhakemeleri Usulü

Kanunu’nun 226 § 4. maddesine uygun olarak, başvuranların ifadelerini almıştır. Bandırma

Ceza Mahkemesi tutanaklarına göre, başvuranlara, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun

135. maddesine uygun olarak hakları hatırlatılmıştır. Bu haklar avukat tutma hakkını da

içermektedir. Başvuranlar haklarının farkında olduklarını ve kendilerini savunacaklarını

belirtmişlerdir.

Niğde Ceza Mahkemesi, başvuranların hazır bulunmadığı altı duruşma daha

düzenlemiştir.

24 Ekim 2000 tarihinde, Niğde Ceza Mahkemesi, başvuranların ifadelerinin kendisine

Bandırma Ceza Mahkemesi tarafından gönderildiğini belirtmiştir.

22 Kasım 2001 tarihinde, Niğde Ceza Mahkemesi, gıyaben, başvuranları cezaevi

görevlisine hakaret etmekten beraat ettirmiş ancak cezaevi yönetimine karşı ayaklanma

çıkarmaktan mahkum etmiştir. Mahkeme, başvuranların ifadelerini, müştekilerin ifadelerini,

olay yeri soruşturma raporunu, tanık ifadelerini ve bilirkişi görüşlerini temel almıştır.

Başvuranların her biri dört yıl hapis cezasına çarptırılmıştır.

14 Mart 2002 tarihinde, başvuranlar, kararı Yargıtay’da temyiz etmişlerdir. Temyiz

dilekçelerinde, Niğde Ceza Mahkemesi huzuruna sadece bir kez, yargılamanın başında,

mahkemenin sadece kimliklerini saptadığı zaman çıkarıldıklarını belirtmişlerdir. Ayrıca,

Cumhuriyet Savcısı’nın iddianamesinin kendilerine önceden tebliğ edilmediğini, dolayısıyla

savunmalarını sunmalarını engellediğini ve yasal temsilci talebinde bulunduklarını, bu talebin

karşılanmadığını ileri sürmüşlerdir. Son olarak, nihai ifadelerini vermelerinin talep

edilmediğini ve kararın gıyaplarında bildirildiğini belirtmişlerdir.

25 Haziran 2002 tarihinde, Yargıtay, Niğde Ceza Mahkemesi’nin kararını onamıştır.

1 Haziran 2005 tarihinde, yeni Ceza Kanunu yürürlüğe girmiştir. Sonuç olarak, Niğde

Ağır Ceza Mahkemesi, başvuranların cezalarını yeni Ceza Kanunu hükümlerine uygun olarak

ayarlamak maksadıyla 20 Mart 2007 tarihi için bir duruşma ayarlamıştır.

HUKUK

2

I. AİHS’NİN 6 §§ 1 VE 3(c) MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3(c) maddesi uyarınca, Niğde Ceza Mahkemesi

huzurunda yapılan duruşmalarda bulunamadıkları ve yasal temsilcilerinin olmadığı

gerekçeleriyle davanın hakkaniyete uygun olarak görülmesi ilkesinin ihlali konusunda

şikayetçi olmuşlardır. 6. maddenin ilgili kısmı şöyledir:

“1. Herkes… cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, …bir

mahkeme tarafından davasının hakkaniyete uygun… olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir.

3. Her sanık en azından aşağıdaki haklara sahiptir:

c) Kendi kendini savunmak veya kendi seçeceği bir savunmacının yardımından yararlanmak ve eğer

savunmacı tutmak için mali olanaklardan yoksun bulunuyor ve adaletin selameti gerektiriyorsa,

mahkemece görevlendirilecek bir avukatın para ödemeksizin yardımından yararlanabilmek;”

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, AİHS’nin 35 § 1. maddesinin gerektirdiği gibi iç hukuk yollarının

tüketilmemesi gerekçesiyle AİHM’nin bu şikayetleri reddetmesini talep etmiştir. Hükümet,

başvuranların, yerel mahkemelerde, hiçbir aşamada, şikayetlerinin aslını dile getirmediklerini

iddia etmiştir. Ayrıca, başvuranların, her halükarda, Bandırma Ceza Mahkemesi’nin Niğde

Ceza Mahkemesi adına başvuranların ifadelerini aldığı tarihten itibaren altı ay içinde

AİHM’ye başvurmuş olmaları gerektiğini ileri sürmüştür.

Başvuranlar, Niğde Ceza Mahkemesi huzuruna hiç çıkarılmadıkları için bu

mahkemede şikayetlerini belirtmelerinin gerçekçi bir beklenti olmadığını ifade etmişlerdir.

Ayrıca, şikayetlerini aslını Yargıtay’a sundukları dilekçelerde belirttiklerini iddia etmişlerdir.

AİHM, başvuranların, şikayetlerinin aslını, Yargıtay’a sundukları temyiz dilekçesinde

belirttiklerini ve AİHM’ye başvurularını, Yargıtay’ın 25 Haziran 2002 tarihli kararından

itibaren altı ay içinde yaptıklarını gözlemlemiştir. Bu nedenle, Hükümet’in ön itirazlarını

reddetmiştir.

AİHM, bu şikayetlerin, AİHS’nin 35 § 3. maddesi anlamı dahilinde dayanaktan

yoksun olmadıklarını kaydetmiştir. Ayrıca, başka açılardan da kabuledilmez olmadıklarını

belirtmiştir. Dolayısıyla, kabuledilebilir olduklarına karar verilmelidir.

B. Esaslar

a) Başvuranları ilk derece mahkemesi huzuruna çıkarmama

Hükümet, başvuranların, ifadelerini avukat huzurunda Cumhuriyet Savcısı’na

verdiklerini gözlemlemiştir. Ayrıca, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 135. maddesi

uyarınca, Bandırma Ceza Mahkemesi tarafından başvuranlara hakları hatırlatılmıştır. Ancak,

başvuranlar, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 226. maddesi uyarınca, tanınan

yetkilerle ifadelerini alan Bandırma Ceza Mahkemesi huzurunda, kendi kendilerini

savunmaya karar vermişler ve avukat talebinde bulunmamışlardır. Hükümet, dolayısıyla,

başvuranların savunma haklarını kullandıklarını belirtmiştir. Ayrıca, Niğde Ceza

Mahkemesi’nin kararının temelinde yalnızca başvuranların ifadelerinin yatmadığını

belirtmiştir.

3

Başvuranlar, bu iddiaya itiraz etmişlerdir.

AİHM, AİHS’nin 6. maddesinin amacının, genel olarak ele alındığında, sanığın

duruşmaya katılması gerektiğini ifade ettiğini yinelemiştir. Ayrıca, söz konusu maddenin 3.

fıkrasının (c) bendi, “her sanık” için “kendi kendini savunmak” hakkını garanti etmektedir ve

ilgili kişinin duruşmada mevcut bulunmadan bu hakların nasıl kullanılabileceğini anlamak

güçtür (bkz., Colozza – Italya, 12 Şubat 1985 tarihli karar; Monnell ve Morris – İngiltere, 2

Mart 1987 tarihli karar).

AİHM, söz konusu davada, başvuranların, kendilerini dört yıl hapis cezasına mahkum

eden Niğde Ceza Mahkemesi huzurundaki duruşmalara çağırılmadıklarını gözlemlemiştir.

Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 226 § 4. maddesine uygun olarak, Bandırma Ceza

Mahkemesi’nden, başvuranların savunma ifadelerini alması talep edilmiştir.

AİHM, Hükümet’in iddiasının aksine, Bandırma Ceza mahkemesi ifadelerini aldığında

başvuranların itirazda bulunmamış olmasının, kendi kendilerini savunma veya Niğde Ceza

Mahkemesi huzuruna çıkma haklarından feragat ettiklerini göstermediği kanısındadır. Zira,

AİHS ile garanti altına alınan bir haktan feragat etmek net bir biçimde olmalıdır (bkz.,

yukarıda anılan, Colozza kararı; Zana – Türkiye, 25 Kasım 1997 tarihli karar).

Sonuç olarak, AİHM, AİHS’nin 6 § 1. maddesi anlamı dahilinde davanın hakkaniyete

uygun olarak görülmesi hakkının demokratik bir toplumda sahip olduğu önemli yeri göz

önünde tutarak savunma haklarına yapılan bu tip bir müdahalenin haklı olamayacağını

değerlendirmiştir.

b) Davada avukat yardımının mevcut olmaması

Hükümet, başvuranların, Niğde Ceza Mahkemesi’nde yer alan işlemlerde 21 Mart

2000 tarihli duruşmada avukat yardımı talebinde bulunduklarını belirtmiştir. Bu talebe uygun

olarak, söz konusu mahkeme, Cumhuriyet Savcılığı’na, başvuranlar için Niğde Barolar

Birliği’nden avukat tayin edilmesini talep eden bir yazı göndermiştir. 29 Mayıs 2000

tarihinde, Niğde Barosu’na bağlı iki avukat, başvuranları temsil etmek için

görevlendirilmişlerdir. Böylece, başvuranlara, AİHM içtihadına ve iç hukuka uygun olarak

avukat yardımı sağlanmıştır. Hükümet, bu aşamadan sonra, yükümlülüklerini ve

sorumluluklarını yerine getirmenin, vekaletnameye sahip olan avukatların görevi olduğunu

ileri sürmüştür. Bu nedenle, başvuranların, cezai işlemler sırasında avukat yardımı almadıkları

yönündeki iddiaları asılsızdır.

Başvuranlar iddialarına bağlı kalmışlardır.

AİHM, savunma avukatı tayin edilmesinin, 6 § 3 (c) maddesinin gereklerini yerine

getirmeyi tam olarak karşılamadığını yinelemiştir. AİHS, gerçekçi olmayan ve teorik hakları

değil uygulanabilir ve etkili hakları temin etmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle, sadece atama

yapılması etkili yardım garanti etmemektedir, zira yasal yardım için tayin edilen bir avukatın

görevlerini yerine getirmesi engellenebilir veya avukat kendisi görevden kaçabilir. Yetkililer,

durumdan haberdar edilmeleri durumunda, söz konusu avukatın yerine başka bir avukat

atamalılar veya avukatı görevlerini yerine getirmeye mecbur kılmalıdırlar (bkz., Airey –

İrlanda, 9 Ekim 1979 tarihli karar; Artico – İtalya, 13 Mayıs 1980 tarihli karar).

4

Bununla beraber, bir Devlet, yasal yardım amacıyla atanan bir avukatın her

kusurundan sorumlu tutulamaz. Hukuk mesleğinin bağımsızlığından yola çıkarak,

savunmanın davranışı, avukatın Devlet veya özel sektör kaynaklı olduğuna bakmaksızın, esas

olarak sanık ve avukatı ilgilendiren bir konudur. AİHM, yetkili ulusal makamların, 6 § 3 (c)

maddesi uyarınca, ancak, yasal yardım avukatının görevini etkili bir biçimde

gerçekleştiremediğinin açık bir şekilde ortada olması veya başka bir biçimde bu makamların

dikkatlerine sunulması durumunda müdahale etmeleri gerektiğini değerlendirmiştir

(Kamasinski – Avusturya, 19 Aralık 1989 tarihli karar).

Bu davanın şartlarına ilişkin olarak, AİHM, Niğde Ceza Mahkemesi’nin talebi

üzerine, Niğde Barolar Birliği’nin başvuranlara davada yardımcı olmak üzere 29 Mayıs 2000

tarihinde iki avukat tayin ettiğini kaydetmiştir. AİHM, Niğde Ceza Mahkemesi tarafından

düzenlenen altı duruşmanın tutanaklarına dayanarak avukatların bu duruşmaların hiçbirine

katılmadığını gözlemlemiştir. AİHM, dolayısıyla, Niğde Ceza Mahkemesi’nin, avukatların

görevlerini yerine getirmediğinin farkında olmuş olması gerektiğini değerlendirmiştir. AİHM,

ayrıca, yerel mahkemenin, avukatların görevlerini yerine getirmelerini sağlamak yönünde

herhangi bir adım atmadığını kaydetmiştir.

AİHM, yukarıda belirtilen değerlendirmeler karşısında, Niğde Ceza Mahkemesi

huzurunda gerçekleşen işlemlerin hakkaniyete uygunluk gereğini karşılamadığı sonucuna

varmıştır.

Dolayısıyla, AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3 (c) maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİA EDİLEN DİĞER MADDELERİ

Başvuranlar, ayrıca, herhangi bir gerekçe sunmadan AİHS’nin 10 ve 14. maddelerinin

ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

Belgeler üzerinde AİHM tarafından yapılan inceleme, söz konusu maddelere ilişkin

ihlal açığa çıkarmamıştır. AİHM, başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğu

ve AİHS’nin 35 §§ 3 ve 4. maddesi uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi şöyledir:

“ Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Taraf’ın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

zarar gören tarafın hakkaniyete uygun bir surette tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuranlar, toplam olarak, 6,082 Euro’ya tekabül eden 11,256 Yeni Türk Lirası

(YTL) maddi tazminat talep etmişlerdir. Başvuranlar, ayrıca, manevi tazminat talebinde

bulunmuşlar; ancak, söz konusu miktarın belirlenmesini AİHM’nin takdirine bırakmışlardır.

Hükümet, başvuranlar tarafından talep edilen miktarları aşırı bularak itiraz etmiştir.

5

AİHM, tespit edilen ihlal ile talep edilen maddi tazminat arasında bir sebep-sonuç

ilişkisi görmemiş; bu sebeple, söz konusu talebi reddetmiştir. Bununla beraber, başvuranların

duruşmalara katılmamaları ve avukat yardımından yoksun kalmaları sonucu manevi zarar

görmüş olduklarını ve bu zararın tek başına ihlal tespitiyle telafi edilemeyeceğini

değerlendirmiştir. AİHM, hakkaniyet temelinde karar vererek, başvuranlara manevi tazminat

olarak ayrı ayrı 2,000 Euro ödenmesine karar vermiştir.

AİHM, söz konusu davada olduğu gibi, bireyin, AİHS’nin hakkaniyete uygunluk

şartını karşılamayan bir mahkeme tarafından mahkum edildiği durumda, istendiği takdirde,

yeniden yargılamanın veya davanın yeniden açılmasının prensip itibariyle ihlali telafi etmenin

uygun bir yolunu temsil ettiğini değerlendirir (bkz. Öcalan – Türkiye [BD], no. 46221/99). Bu

bağlamda, yerel mahkemenin, sadece başvuranların cezalarını yeni Ceza Kanunu hükümlerine

uygun olarak düzenlemek amacıyla 20 Mart 2007 tarihi için bir duruşma ayarladığını

kaydetmiştir.

B. Mahkeme masrafları

Başvuranlar, ayrıca, mahkeme masraflarına karşılık 5.000 Euro talep etmişlerdir.

Hükümet bu miktara itiraz etmiştir.

AİHM, sahip olduğu belgelere dayanarak ve hakkaniyet temelinde karar vererek,

başvuranlara, mahkeme masraflarına karşılık, ortaklaşa olarak, Avrupa Konseyi’nce adli

yardım olarak tanınan 850 Euro düşülmek üzere 1.000 Euro tazminat ödenmesine karar

vermiştir.

C. Gecikme faizi

AİHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere

uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun

olduğuna karar verir.

BU SEBEPLERLE, AİHM OYBİRLİĞİ İLE

1. 6 §§ 1 ve 3 (c) maddesine ilişkin şikayetin kabuledilebilir ve başvurunun geri kalanının

kabuledilmez olduğuna;

2. AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3 (c) maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) Sorumlu Devlet’in, AİHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten

itibaren üç ay içinde, başvuranlara, manevi tazminat karşılığı, ayrı ayrı, 2,000 Euro’yu (iki

bin Euro) ve mahkeme masraflarına karşılık, ortaklaşa olarak, Avrupa Konseyi’nce adli

yardım olarak tanınan 850 Euro düşülmek üzere 1.000 Euro’yu (bin Euro), tabi olabilecek

her türlü vergi ile birlikte ödeme günündeki kur üzerinden Yeni Türk Lirası’na

dönüştürerek ödemesine;

6

(b) Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

yukarıdaki miktarlara Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli faizinin üç puan

fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

4. Başvuranların adil tazmin talebinin kalanının reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi

uyarınca 26 Nisan 2007 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

S. DOLLÉ

J. –P. COSTA

Zabıt Katibi

Başkan

7