C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

YETĐꢀ VE DĐĞERLERĐ - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no: 40349/05)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

6 Temmuz 2010

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 / 2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup

ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan () no’lu davanın nedeni T.C. vatandaꢀları Hüsne

Yetiꢀ, Gülhan Yücel, Fatma Ergin, Hatice Ergin ve Ali Mehmet Yetiꢀ’in (baꢀvuranlar)

Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 25 Ekim 2005 tarihinde Đnsan Hakları ve Temel

Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS)

34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Mersin Barosu avukatlarından

A. Aktay ve Özlem Yıldız tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuranlar, sırasıyla 1928, 1969, 1947, 1963 ve 1965 doğumlu olup, Niğde'de ikamet

etmektedir.

6 Aralık 2000 tarihinde, Bayındırlık ve Đskân Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü

(« idare»), Ulukıꢀla'nın üç köyünde bulunan ve baꢀvuranların arazisinin de yer aldığı taꢀınmaz

malların Ankara'yı Pozantı'ya bağlayan bir otoyol kesitinin inꢀaatı için kamu yararına istimlak

edilmesine karar vermiꢀtir. Sözkonusu taꢀınmaz 15 400 m² yüzölçümüne sahip olup, tapu

sicilinde tarım arazisi olarak baꢀvuranların murisi adına kayıtlıdır.

Niğde Asliye Mahkemesi'nin 15 Kasım 2001 tarihinde verdiği veraset belgesine göre,

baꢀvuranların murisi 25 Temmuz 1990 tarihinde vefat etmiꢀtir. Merhumun eꢀi olan baꢀvuran

Hüsne Yetiꢀ, mirasın 4/16'sını alırken, merhumun çocukları olan diğer baꢀvuranların her biri

mirasın 3/16'sını almıꢀlardır.

Kamulaꢀtırma tazminatının belirlenme davası : 1. bölüm

Kamulaꢀtırma Kanunu'nun 8. maddesinde öngörülen satın alma davası henüz

sonuçlanmadığından, idare aynı kanunun 10. maddesine dayanarak 27 Mayıs 2002 tarihli bir

dilekçeyle Ulukıꢀla Asliye Hukuk Mahkemesi'nde (AHM) dava açmıꢀtır. Davanın amacı

kamulaꢀtırma tazminatının belirlenmesini ve ihtilaflı arazinin tapu siciline idare adına

kaydedilmesini sağlamaktır.

29 Haziran 2002 tarihinde, ihtilaflı mülkün rayiç bedelini belirlemek için AHM hakimi bu

alanda uzman bir bilirkiꢀi komisyonu eꢀliğinde sözkonusu arazinin bulunduğu yere ilk

ziyaretini gerçekleꢀtirmiꢀ ve konuyla ilgili rapor 10 Temmuz 2002 tarihinde sunulmuꢀtur.

Bilirkiꢀiler kamulaꢀtırma kanununa uygun olarak AĐHM'nin görevlendirildiği tarihte arazinin

rayiç bedelini belirlemiꢀtir.

1 Ağustos 2002 tarihinde, dava taraflarının bilirkiꢀi raporuna itiraz etmeleri üzerine AHM

hakimi farklı bilirkiꢀilerden oluꢀan bir komisyon eꢀliğinde arazinin bulunduğu yere ikinci bir

ziyaret gerçekleꢀtirmiꢀtir.

15 Ağustos 2002 tarihinde, ikinci bilirkiꢀi komisyonu raporunu sunmuꢀtur. Komisyon,

idarenin kamulaꢀtırılan araziye el koyduğunu ve inꢀaat çalıꢀmalarının baꢀladığını tespit

etmiꢀtir.

2

Bilirkiꢀiler tarafından belirlenen tutara karꢀı çıkan baꢀvuranlar, hakimden üçüncü bir

ziyaret emri vermesini talep etmiꢀlerdir. AHM baꢀvuranların talebinin haklı olduğuna

hükmederek, ikinci bilirkiꢀi komisyonunun ek bir rapor hazırlamasına karar vermiꢀtir.

Komisyon raporu 2 Eylül 2002 tarihinde sunulmuꢀtur. Mahkemenin görevlendirildiği tarihte

arazinin rayiç bedeli 32.266 248 000 TL. olarak belirlenmiꢀtir.

14 Ekim 2002 tarihinde, AHM, idarenin bu ꢀekilde belirlenen tutarı yine bu amaçla açılan

banka hesabına yatırmasına hükmetmiꢀ ve idare bu ödemeyi 22 Kasım 2002 tarihinde

yapmıꢀtır.

Mülkiyetin nispeten kesin olarak el değiꢀtirdiğini açıklayan, ancak kamulaꢀtırma tazminatı

tutarına itiraz yolunu açık bırakan 26 Kasım 2002 tarihli kararında AHM, gecikme faizleri

eklenmemiꢀ kamulaꢀtırma tazminatının baꢀvuranlara ödenmesine hükmetmiꢀtir. Mahkeme

ayrıca ihtilaflı mülkün tapu siciline idare adına kaydedilmesine karar vermiꢀtir.

26 Haziran ile 26 Kasım 2002 tarihleri arasında, mahkeme arazinin bulunduğu yere gidip-

gelmeler yanında bilirkiꢀilerin taleplerini yerine getirdiği, tarafların ve bilirkiꢀilerin ifadelerini

dinlediği, layihaları kabul ettiği ve özellikle tazminatın belirlenmesinde gerekli gördüğü

belgelerin temin edilmesini istediği sekiz duruꢀma gerçekleꢀtirmiꢀtir.

18 Kasım 2003 tarihinde, Yargıtay bilirkiꢀi raporlarının verilecek tazminat tutarını

doğrudan etkileyen hatalar içerdiği gerekçesiyle ilk derece mahkemesinin kararını bozmuꢀtur.

Kamulaꢀtırma tazminatının belirlenme davası : 2. bölüm

Yargıtay kararına uyan AHM, davanın ilk bölümünde arazinin bulunduğu yere giden

bilirkiꢀi komisyonlarının iki ek bilirkiꢀi raporu daha hazırlamasına hükmetmiꢀtir. Birinci

komisyon raporunu 20 Mayıs 2004, ikinci komisyon ise 6 Haziran 2004 tarihinde sunmuꢀtur.

Kamulaꢀtırma tazminatının belirlenmesi için AHM tarafından benimsenen ikinci bilirkiꢀi

komisyonu mahkemenin görevlendirildiği tarihte arazinin rayiç bedelini 68 490 333 328 TL

olarak belirlemiꢀtir. Bu rapora göre, ihtilaflı arazinin kârlılık oranı¹% 6'dır. Baꢀvuranların

arazisinin yıllık net iꢀletme geliri dekar baꢀına 265 400 000 TL'dir (bir dekar 1 000 m²ye

tekabül eder, arazinin bütünü için yıllık gelir 4 087 160 000 TL'dir).

19 Eylül 2004 tarihinde, bu defa baꢀvuranlar T.C. Anayasa'sının 46. maddesine dayanarak,

yargılama sonucunda elde edecekleri kamulaꢀtırma tazminatına gecikme faizinin eklenmesi

talebiyle AHM nezdinde dava açmıꢀtır. Baꢀvuranlar, faizlerin idarenin ilk derece

mahkemesinde dava açtığı 27 Mayıs 2002 tarihinden itibaren hesaplanmasını talep

etmiꢀlerdir.

AHM, iki davanın birleꢀtirilmesine karar vermiꢀtir.

15 Ekim 2004 tarihinde AHM, ikinci komisyonun 6 Haziran 2004 tarihinde hesapladığı

tutara tekabül eden 68 490 333 328 TL tutarını kamulaꢀtırma tazminatı olarak belirlemiꢀtir.

Ayrıca mahkeme, 68 490 333 328 TL tutarından idarenin daha önce ödemiꢀ olduğu

32 266 248 000 TL tutarını düꢀerek geriye kalan 36 224 093 328 TL tutarının bu amaçla

açılan banka hesabına yatırılmasına hükmetmiꢀtir. Đdare bu kararın gereğini 23 Aralık 2004

tarihinde yerine getirmiꢀtir.

¹Bu oran Türk hukukunda kapitalizasyon oranı olarak bilinir; burada sözkonusu olan arazinin satıꢀ fiyatı ile

araziden elde edilen düzenli gelir arasındaki orandır.

3

31 Aralık 2004 tarihli kararında AĐHM, bankanın bu tutarı baꢀvurana ödemesini

emretmiꢀtir.

Faizlerle ilgili talebe gelince mahkeme, hukuki dayanağı olmadığı gerekçesiyle bu talebi

reddetmiꢀtir. Mahkeme, kamulaꢀtırma kanununun faizle ilgili bir hüküm içermediğini, T.C.

Anayasa'sının 46. maddesinin ancak kesinleꢀen kamulaꢀtırma tazminatına uygulanabileceğini

ve faiz uygulamasıyla ilgili davanın türüne bakıldığında, T.C. Anayasa'sının 46. maddesi

gereğince kamu borçlarına uygulanabilecek en yüksek faizin talep edilmesinin mümkün

olmadığını kaydetmiꢀtir.

12 Mayıs 2005 tarihinde, Yargıtay baꢀvuranların temyiz itirazını reddetmiꢀ ve ilk derece

mahkemesinin kararını onamıꢀtır.

HUKUK

I. 1 NOLU EK PROTOKOL'ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDASI

HAKKINDA

Baꢀvuranlar, mülkiyete saygı haklarının ihlal edildiğini ileri sürmekte ve yetkili mercilerin

ödemeyi yaptığı tarihte arazilerinin gerçek değerini yansıtan bir tazminat alamadıklarını

savunmaktadır. Bu bağlamda, baꢀvuranlar taꢀınmazlarının rayiç bedelinin belirlendiği tarih ile

kamulaꢀtırma tazminatının ödendiği tarih arasında uzun bir sürenin geçtiğini ve tazminat

tutarında ortaya çıkan değer kaybını düzeltecek bir mekanizmanın bulunmaması dolayısıyla

mülkiyet haklarının ihlal edildiğini öne sürmektedir. Baꢀvuranlar, ayrıca tazminatlarında

ortaya çıkan değer kaybı dolayısıyla uğradıkları mağduriyeti gidermek üzere ulusal

mahkemelerin, T.C. Anayasa'sının 46. maddesinde öngörülen en yüksek faiz oranını

uygulamaları gerektiğini kaydetmekte ve 1 Nolu Ek Protokol'ün 1. maddesine atıfta

bulunmaktadır.

A. Kabuledilebilirliğe iliꢁkin

Hükümet, AĐHS'nin 35. maddesinin 1. paragrafının gereklerine aykırı olarak baꢀvuranların

Borçlar Kanunu'nun 105. maddesi kapsamında ek tazminat talebinde bulunmamaları

dolayısıyla iç hukuk yollarını tüketmediklerini savunmaktadır.

AĐHM, AĐHS'nin 35. maddesinin 1. paragrafı uyarınca bir baꢀvuranın anılan ihlallerin

düzeltilmesi için yeterli ve etkin hukuk yollarına imkân tanıyan normal bir baꢀvuru hakkının

sağlanmıꢀ olması gerektiğini hatırlatmaktadır. Sözkonusu hukuk yollarının mevcut olduğu

sadece teoride değil, aynı zamanda uygulamada da yeterli düzeyde kesinlik kazanması

gerekmektedir ki, bunun sağlanamadığı durumlarda baꢀvuru ve yeterlilik ön koꢀulları yerine

getirilmemiꢀ olmaktadır. Bu açıdan, iç hukuk yollarının tüketilmediğine yönelik iddianın

AĐHM nezdinde ispatlanması Hükümetin yükümlülüğündedir (bakınız, diğerleri arasından,

Aka, ilgili bölüm, prg. 34).

AĐHM, Borçlar Kanunu'nun 105. maddesinde öngörülen itirazın gecikme faizlerini değil

munzam zararın telafisine yönelik olduğunu kaydetmektedir. AĐHM, daha önce de Türkiye

aleyhine açılan ve baꢀvuranların enflasyon oranına nispetle uygulanan gecikme faizlerinin

yetersizliğinden ꢀikâyet ettikleri birçok kamulaꢀtırma davasında Hükümetin ileri sürdüğü

hukuk yollarını inceleme fırsatı bulduğunu hatırlatmaktadır. AĐHM, Devletten alacağı olan bir

4

kimsenin tazminat elde ederken gecikme faizleri ile telafi edilemeyen değer kaybı

mağduriyetini karꢀılayacak hukuki imkânlara sahip olmadığı kanaatindedir (Aka, ilgili

bölüm).

AĐHM, mevcut davanın gecikme tazminatı öngörmeyen yeni kamulaꢀtırma yasası ile ilgili

olduğunu not etmektedir. AĐHM, Hükümetin gecikme tazminatı öngörmeyen bu yeni

kamulaꢀtırma yasası dolayısıyla uğranılan zararın telafisi için Borçlar Kanunu'nun 105.

maddesinin uygulandığını gösteren herhangi bir mahkeme kararı sunmadığını

gözlemlemektedir. Yukarıda dile getirilen itiraz yolunun iddia edilen ihlali düzeltebileceği

hiçbir ꢀekilde ispatlanmamıꢀtır. Bu itibarla AĐHM, Hükümetin Borçlar Kanunu'nun 105.

maddesinde öngörülen yeterlilik ve etkinliği karꢀılamadığı kanaatine varmaktadır (Fransa

aleyhine Dalia davası, 19 ꢁubat 1998, prg. 38, Derleme 1998-I). Bu nedenle AĐHM,

Hükümetin bu iddiasını reddetmektedir.

Öte yandan AĐHM, baꢀvuranların ꢀikâyetinin AĐHS'nin 35. maddesinin 3. paragrafı

anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve baꢀka bir kabuledilemezlik gerekçesi

bulunmadığını tespit etmektedir. Bu itibarla, ꢀikâyeti kabuledilebilir ilan etmektedir.

B. Esasa iliꢁkin

1. Tarafların argümanları

Baꢀvuranlar iddialarını yinelemektedir.

Hükümet, kamulaꢀtırma kanununda yapılan değiꢀiklikleri hatırlatmaktadır. Hükümet,

yapılan değiꢀiklikten sonra bu yasanın ülkenin ekonomik durumuna uygun ve kamulaꢀtırılan

mülk sahiplerinin menfaatine olacak bir hale geldiği kanaatindedir. Hükümet, baꢀvuranların

arazisinin kamulaꢀtırılmasının sözkonusu kanun ile T.C. Anayasası'na uygun olarak

gerçekleꢀtirildiğini belirtmektedir.

Hükümet, kamulaꢀtırma kanununun AĐHM'nin konuyla ilgili içtihadı doğrultusunda

değiꢀtirildiğini eklemektedir. Hükümet, iç hukukun kamulaꢀtırılan taꢀınmazların değer

kaybına uğrayabileceği olasılığına karꢀı önlem alındığını ve yasal sürelerin olası değer

kaybını kendiliğinden hesaba kattığını kaydetmektedir. Hükümet, mevcut davada bu sürelere

saygı gösterildiğini ve kamulaꢀtırma iꢀlemlerinin makul bir sürede sonuçlandırıldığını

eklemektedir.

Baꢀvuranların, T.C. Anayasası'nın 46. maddesine dayalı talepleri ile ilgili olarak Hükümet,

bu hükümde öngörülen faizlerin sadece kesin bir karar olmasına rağmen ödenmemiꢀ

tazminatlara uygulandığını hatırlatmaktadır. Hükümete göre, bir avukat tarafından temsil

edilen baꢀvuranların bu hükümden yararlanamayacaklarını bilmeleri gerekirdi.

Hükümet, ayrıca baꢀvuranların yasal oranlarda gecikme faizi talep etme imkânına sahip

olduklarını belirtmektedir. Hükümet, her ne kadar kamulaꢀtırma kanunu açık bir ꢀekilde faiz

ödenmesini öngörmese de, ilgili ꢀahısların usul kurallarına uymak kaydıyla, yani faizlerin

uygulanacağı somut tutarı belirtmek ve ꢀikâyeti gereği gibi mahkeme önüne taꢀımak suretiyle,

kendilerine yasal oranlarda faiz ödenmesini talep edebileceklerini kaydetmektedir. Hükümet,

hukuk mahkemelerinin ancak bir talep olduğu takdirde harekete geçebileceğini ve

baꢀvuranların yasal oranlarda faiz talebinde bulunmadıklarını hatırlatmaktadır.

5

AĐHM'nin yerleꢀik içtihadına atıfta bulunan Hükümet, 1 No’lu Ek Protokol'ün 1.

maddesinin her kamulaꢀtırmada eksiksiz bir tazminat ödenmesini zorunlu kılmadığının altını

çizmektedir.

Son olarak, Hükümet mülk iyeliğinin idareye nakledilmesine kadar baꢀvuranların arazinin

sahibi olduklarını gözlemlemekte ve dolayısıyla kamulaꢀtırma tazminatında herhangi bir

değer kaybı olmadığı sonucunu çıkarmaktadır. Hükümet, böylesi bir değer kaybı ortaya

çıkmıꢀ olsa bile, araziye sahip olmanın bunu karꢀılamaya yeterli olduğunu eklemektedir.

2. AĐHM'nin değerlendirmesi

Mevcut davada, hiç kimse ilgili ꢀahısların yasaya uygun bir ꢀekilde mülklerinden yoksun

kaldıklarına ve kamulaꢀtırmanın kamu yararına meꢀru bir amaca yönelik olduğuna itiraz

etmemektedir. Bu itibarla, mevcut davada 1 No’lu Ek Protokol'ün 1. maddesinin birinci

paragrafının ikinci cümlesi uygulanmalıdır (bakınız, diğerleri arasından, Aka, ilgili bölüm,

prg. 43, ve Yunanistan aleyhine Papachelas davası [GC], n^o31423/96, prg. 45, CEDH

1999-II). Geriye, bu yasal mülkten mahrum bırakma çerçevesinde baꢀvuranların üzerine

orantısız ve aꢀırı bir yük binip binmediğinin araꢀtırılması kalmaktadır.

AĐHM, öncelikle asliye hukuk mahkemesi tarafından belirlenen kamulaꢀtırma tazminatı

tutarının tartıꢀmasız olduğunu not etmektedir. Dolayısıyla, davanın bu yönünü incelemeye

gerek yoktur.

Baꢀvuranlar kamulaꢀtırma tazminatının, belirlendiği tarih ile ödendiği tarih arasında değer

kaybına uğradığından ꢀikâyetçi olmaktadır. Baꢀvuranlara göre, bu tazminata T.C.

Anayasası'nın 46. maddesinde öngörülen oranda gecikme faizlerinin eklenmesi gerekirdi.

Baꢀvuranların davasında T.C. Anayasası'nın 46. maddesinin uygulanmaması konusunda

AĐHM, bu hükme göre, kamulaꢀtırma tazminatının kalan miktarına, nedeni ne olursa olsun,

kamu borçlarına uygulanan en yüksek faiz oranları eklenmelidir. Yargıtay’ın yerleꢀik

içtihadına göre, T.C. Anayasası'nın 46. maddesinde öngörülen oran ancak kesin bir

kamulaꢀtırma tazminatı kararı olduğu ve ödenmediği durumlarda uygulanmaktadır. Oysa

mevcut davada böyle bir durum söz konusu değildir. Asliye hukuk mahkemesi tarafından

belirlenen kamulaꢀtırma tazminatları baꢀvuranlara karar tarihinde peꢀin olarak ödenmiꢀtir.

Dolayısıyla, ilgili ꢀahıslar iç hukukta T.C. Anayasası'nın 46. maddesinin uygulanmasını talep

edemezler.

Kamulaꢀtırma tazminatının değer kaybına dayalı ꢀikâyet konusunda AĐHM, kullanılan

yöntemler ile izlenen amaç arasında makul bir orantılılığın varlığından ve baꢀvuranlara

ölçüsüz bir yük bindirilmediğinden emin olmalıdır.

Bu bağlamda AĐHM, her türlü mülkiyete saygı hakkı ihlalinin toplumun genel menfaatleri

ile bireyin temel haklarının korunması arasında « adil bir denge » gözetmesi gerektiğini

hatırlatmaktadır (bakınız, diğerleri arasından, Đsveç aleyhine Sporrong ve Lönnroth davası, 23

Eylül 1982, prg. 69, seri A n^o52). Đhtilaflı tedbirin istenen « adil dengeye » saygı gösterip

göstermediğini ve özellikle baꢀvuranlar üzerine orantısız bir yük bindirip bindirmediğini

belirlemek için, ulusal yasalarda öngörülen tazminat düzenlemelerinin dikkate alınması

gerekmektedir. Bu bağlamda AĐHM, mülkün gerçek değeriyle orantılı makul bir tazminat

ödenmediği müddetçe, bir mülkten mahrum bırakmanın genelde aꢀırı bir ihlal teꢀkil ettiğini

daha önce de söylemiꢀtir (Papachelas, ilgili bölüm, prg. 48).

6

Mevcut davada, baꢀvuranlar kamulaꢀtırma tazminatını, biri asliye hukuk mahkemesinde

görülen davanın ilk bölümü sonunda ve diğeri aynı mahkemede görülen ikinci yargılama

sonunda olmak üzere iki defada aldıklarından, AĐHM bu iki bölümü ayrı ayrı incelemek

gerektiği kanaatine varmaktadır.

a) Yargılamanın birinci bölümü

AĐHM, 27 Mayıs 2002 tarihinde idarenin baꢀvuranlara ödenecek kamulaꢀtırma tazminatı

bedelinin belirlenmesi amacıyla asliye hukuk mahkemesinde dava açtığını not etmektedir. Bu

yargılama çerçevesinde, mahkeme birçok bilirkiꢀi raporu istemiꢀ ve bilirkiꢀilerin davanın

açıldığı tarihte arazinin rayiç bedelini değerlendirdiği bu sonuçlara bakarak tazminat tutarını

32 266 248 000 TRL olarak belirlemiꢀtir. 26 Kasım 2002 tarihinde, mahkeme bu tazminatın

baꢀvuranlara ödenmesine ve taꢀınmazın tapu siciline idare adına kaydedilmesine

hükmetmiꢀtir.

Oysa AĐHM, ulusal mahkemeler tarafından baꢀvuranlara bu ꢀekilde takdir edilen tutarın

gecikme faizlerinden yoksun bırakıldığını, buna karꢀın davanın açıldığı tarih ile kararın

açıklandığı tarih arasında geçen dönemde enflasyon ortalamasının yıllık % 31,5 olduğunu

kaydetmektedir.

Bu nedenle, baꢀvuranların kamulaꢀtırma tazminatı % 14,68 oranında değer kaybetmiꢀtir.

Hükümet, bu değer kaybının baꢀvuranların karar tarihine kadar arazinin sahibi olarak

kalmakla telafi ettiklerini savunmaktadır. Ayrıca Hükümet, tazminat belirleme iꢀlemleri

çerçevesinde yasal sürelere uyulduğunu eklemektedir.

AĐHM, öncelikle Kamulaꢀtırma Kanunu'nun 10. maddesinin, kamulaꢀtırma tazminatı

belirlemekle görevlendirilen ilk derece mahkemesine yargılamanın mümkün olduğunca çabuk

sonuçlanması adına bazı hukuki iꢀlemler için öngörülen sürelere saygı gösterme yükümlülüğü

getirdiğini gözlemlemektedir. Bu noktada AĐHM, baꢀvuranların bu tip davaların üç-buçuk

ayda sonuçlanması gerektiği yönündeki argümanlarını kabul etmemektedir. Her ne kadar

bahsi geçen yasa bazı sürelere saygı gösterilmesini öngörse de, iddia edilen süre ile ilgili

hiçbir hüküm içermemektedir. Bu nedenle, Ulukıꢀla Asliye Hukuk Mahkemesi kamulaꢀtırma

tazminatı belirleme davasını altı ayda sonuçlandırmıꢀ ve bu süre içerisinde birçok hukuki

iꢀlem gerçekleꢀtirmiꢀtir. AĐHM'nin gözünde, geçen bu zaman aꢀırı ve mantıksız olarak

nitelenemez.

AĐHM daha sonra, Hükümetin iddialarının aksine, baꢀvuranların taꢀınmazı yargılama

süresince kullanmadıklarını gözlemlemektedir. Böylece 15 Ağustos 2002 tarihli bilirkiꢀi

raporundan açıkça anlaꢀıldığına göre, idare, iç hukuku hiçe sayarak kamulaꢀtırılan araziye el

koymuꢀ ve tazminat belirleme davası devam ederken inꢀaat çalıꢀmalarını baꢀlatmıꢀtır.

Üstelik, AĐHM yargılamanın özenle sürdürülmesinin ve taꢀınmazın yargılama sürecinde

kamulaꢀtırmaya maruz kalan kiꢀiler tarafından kullanılmaya devam edilmesinin, tek baꢀına,

her zaman kamulaꢀtırma tazminatının uğradığı değer kaybını telefi etmeyeceği kanaatini

taꢀımaktadır. Ayrıca sözkonusu tazminatın bu dönemde gözlemlenen enflasyona nispetle

hissedilir derecede değer kaybetmemiꢀ olması gerekir.

Mevcut davada bu değer kaybı % 14, 68 oranındadır. Dolayısıyla burada önemli bir değer

kaybı söz konusudur ve arazinin baꢀvuranlar tarafından kullanıldığı kabul edilse bile, bunun

tek baꢀına telafiye yetmeyeceği aꢀikârdır. AĐHM, 6 Haziran 2004 tarihli bilirkiꢀi raporuna

göre, arazinin tamamı için yıllık net gelirin 4 087 160 000 TRL olduğunu ve bu tutarın

7

kamulaꢀtırma tazminatının yaklaꢀık % 6'sını temsil ettiğini gözlemlemektedir. Böylece, her ne

kadar bu unsurun her davanın koꢀullarına göre değerlendirilmesi gerekse da, mevcut davada,

arazinin altı ay süreyle kullanılması % 3 oranında değer kaybına uğrayan tazminatın telafisi

için yeterli olamaz.

Öte yandan AĐHM, Hükümetin baꢀvuranların yasal oranlarda gecikme faizi talep

edebileceği yönündeki argümanına katılmamaktadır. Gerçekten de, kamulaꢀtırma yasası

gecikme faizi ödenmesini öngörmemektedir. Dahası, Hükümet iddialarını kanıt belgeleriyle

desteklemediği gibi, baꢀvuranların böylesi bir faizi hangi hukuki zeminde talep

edebileceklerini açıklamamıꢀ ve bu yönde verilen herhangi bir mahkeme kararını örnek olarak

sunmamıꢀtır.

Son olarak AĐHM, ihtilaflı kamulaꢀtırmanın ekonomik, sosyal ya da siyasal bir reform

kapsamına girmediği gibi, baꢀka hiçbir özel duruma da bağlı olmadığını not etmektedir. Bu

nedenle, AĐHM piyasa değerinden daha düꢀük bir bedelin ödenmesini haklı gösterecek

« kamu yararına » hiçbir meꢀru amaç tespit edememektedir (Scordino n^o1, prg. 102).

AĐHM, yukarıdaki unsurlara bakarak, kamulaꢀtırma tazminatının dava açıldığı tarihteki

değeri ile ödendiği tarihteki değeri arasında gözlemlenen farkın gecikme faizlerinin

eklenmemesinden kaynaklandığı kanaatindedir. Đꢀte bu fark, AĐHM'nin, mülkiyet hakkının

korunması ile genel menfaat gereksinimleri arasında olması gereken adil dengeyi bozarak,

baꢀvuranlar üzerine orantısız ve aꢀırı bir yük bindiği sonucunu çıkmasına neden olmaktadır.

b) Yargılamanın ikinci bölümü

Baꢀvuranların temyiz itirazında Yargıtay, 26 Kasım 2002 tarihli kararda belirlenen

kamulaꢀtırma tazminatı tutarını yetersiz bulmuꢀ ve dosyayı ilk derece mahkemesine geri

göndermiꢀtir.

31 Aralık 2004 tarihinde, asliye hukuk mahkemesi bu defa kamulaꢀtırma tazminatı tutarını

68 490 33 328 TL olarak belirlemiꢀtir. Baꢀvuranlar daha önce 32 266 248 000 TL'lik bir

ödeme aldıklarından, mahkeme idarenin geri kalan 36 224 093 328 TL tutarını ödenmesine

hükmetmiꢀtir. Taꢀınmazın dava açıldığı tarihteki değerine tekabül eden bu tutar, davanın

açıldığı tarih ile ikinci kararın ilan edildiği tarih arasında geçen dönemde yıllık enflasyon

oranı % 15 olduğu halde gecikme faizlerinden yoksun bırakılmıꢀtır. Đki yıl yedi ay kadar süren

bu dönemde ek kamulaꢀtırma tazminatı böylece yaklaꢀık % 43 oranında değer kaybına

uğramıꢀtır.

Bu oranı dikkate alan AĐHM, baꢀvuranların üzerine, yetkililerin izlediği meꢀru genel

menfaat ile haklı gösterilemeyecek bir orantısız ve aꢀırı yük bindiği kanaatine varmaktadır.

Dolayısıyla, 1 Nolu Ek Protokol'ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS'NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

AĐHS'nin 6. maddesinin 2. paragrafına atıfta bulunan baꢀvuranlar, yargılamanın adil

yapılmadığından ꢀikâyetçi olmaktadır. Baꢀvuranlar, 4650 sayılı yasayla değiꢀtirilmiꢀ haliyle

2942 sayılı yasanın mahkemelere kamulaꢀtırma tazminatı belirleme davalarının mümkün

olduğunca hızlı bir ꢀekilde sonuçlandırılması için bazı sürelere saygı gösterilmesi

yükümlülüğü getirdiğini savunmaktadır. Baꢀvuranlar toplam üç-buçuk ay olarak öngörülen bu

8

sürelerin AĐHS'nin gereksinimlerine uygun olduğunu ve bu süreye uyulmamasının adil

yargılanma haklarına ihlal teꢀkil ettiğini iddia etmektedir.

Yine 6. maddenin 1. paragrafı kapsamında baꢀvuranlar, ulusal mahkemelerin, kendilerine

göre, kamu borçlarına en yüksek faiz oranlarının uygulanmasını öngören sözkonusu anayasal

hükmü kendi davalarında uygulamadığından ꢀikâyetçi olmaktadır.

Hükümet, bu sava itiraz etmektedir.

1 Nolu Ek Protokol'ün 1. maddesiyle ilgili tespitler bakımından AĐHM, mevcut davada

AĐHS'nin 6. maddesinin 1. paragrafının ihlal edilip edilmediğinin ayrıca incelenmesine gerek

olmadığı kanaatine varmaktadır.

III. AĐHS'NĐN 41 VE 46. MADDELERĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. AĐHS'nin 46. maddesi

AĐHM, AĐHS ya da Ek Protokollerinin ihlalinin tespit edildiği bir kararın Savunmacı

Devlete ilgili ꢀahıslara sadece adil tatmin baꢀlığı altında hükmedilen tutarı ödeme yasal

sorumluluğunu değil, aynı zamanda AĐHM'nin tespit ettiği ihlallere son vermek amacıyla

Bakanlar Komitesi'nin kontrolü altında iç hukukta genel ve/veya gerektiğinde, bireysel

önlemleri seçme sorumluluğunu da yüklediğini hatırlatmaktadır.

AĐHM, baꢀvuranların 1 No’lu Ek Protokol'ün 1. maddesinde teminat altına alınan

mülkiyete saygı haklarının ihlalinin, iç hukukta, mahkemelerin kamulaꢀtırmaya maruz kalan

kiꢀilere hükmedilen tazminat tutarının yargılama süresi ile enflasyon arasındaki etkileꢀim

sonucu ortaya çıkan değer kaybını dikkate almalarına imkân sağlayan bir mekanizmanın

olmayıꢀından kaynaklandığını tespit etmektedir.

AĐHM, bu gün itibariyle yeni kamulaꢀtırma mevzuatı dolayısıyla mağdur olan kiꢀiler

tarafından sunulan ve muhtemelen AĐHS'nin ihlal edildiği yönünde bir kararın çıkacağı iki

yüzün üzerinde baꢀvurunun halen görülmeye devam ettiğini hatırlatmaktadır. AĐHM, öte

yandan mevcut davada ortaya çıkan iç hukuk boꢀluklarının ileride birçok baꢀvurunun

yapılmasına neden olabileceği kanaatindedir. Bu husus, geçmiꢀ ya da mevcut durum olması

hasebiyle AĐHS açısından bir Devletin sorumluluğunu artıran bir faktördür.

Savunmacı Devletin, AĐHS'nin 46. maddesi bakımından hukuki sorumluluğunu yerine

getirirken Bakanlar Komitesi'nin kontrolü altında kullanacağı yöntemi, AĐHM'nin kararında

varılan sonuçlara uygun olmak kaydıyla, seçme hakkına sahip olduğunu bir kez daha

hatırlatan AĐHM (Polonya aleyhine Broniowski davası [GC], n^o31443/96, prg. 192, CEDH

2004-V), mevcut kararın infazı çerçevesinde ꢀüphesiz ulusal düzeyde genel önlemlerin

alınması gerektiğini gözlemlemektedir.

Mevcut davada vardığı sonuç bakımından ve Savunmacı Devletin AĐHS'nin 46. maddesi

kapsamında sorumluluklarını yerine getirmek üzere alacağı diğer önlemlerden bağımsız

olarak, AĐHM en uygun düzeltmenin yargılama süresi ile enflasyon etkileꢀimi sonucu

kamulaꢀtırma tazminatının uğradığı değer kaybını dikkate alacak bir mekanizmanın Türk

hukuk sistemine entegre edilmesi olduğu kanaatini taꢀımaktadır. Bu hedefe ulaꢀmak için

örneğin, böylesi bir değer kaybını önlemek amacıyla gecikme faizlerinin uygulanması ya da,

bu yapılamadığı takdirde, ilgili ꢀahısın uğradığı kayıp oranında tazminat tutarında uygun bir

düzeltme öngörülmesi yeterli olacaktır (bakınız, mutatis mutandis, Romanya aleyhine Viaꢀu

9

davası, n^o75951/01, prg. 83, 9 Aralık 2008; AĐHS'nin kurduğu mekanizmanın etkinliğini

teminat altına almayı amaçlayan önlemlerle ilgili olarak, ayrıca bakınız 12 Mayıs 2004

tarihinde Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından kabul edilen çözüm (Res(2004)3) ve

tavsiyeler (Rec(2004)6) ).

B. AĐHS'nin 41. maddesi

Baꢀvuranlar maddi tazminat olarak 43 811 Euro talep etmektedir. Bu tutar ilgili ꢀahıslara

ödenen kamulaꢀtırma tazminatının miktarı ile T.C. Anayasa'sının 46. maddesinde öngörülen

en yüksek faiz oranlarının uygulanmasından sonra elde edilen tutar arasındaki farka tekabül

etmektedir.

Baꢀvuranlar, ayrıca manevi tazminat olarak 5 000 Euro talep etmektedir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmektedir.

AĐHM, baꢀvuranların uğradığı maddi zararı değerlendirirken, kendilerine 26 Kasım 2002

ve 31 Aralık 2004 tarihlerinde ödenen gerçek tutarlar ile 27 Mayıs 2002 tarihinden itibaren

paranın uğradığı değer kaybı göz önüne alınarak düzeltilmesi durumunda baꢀvuranların

alabilecekleri tazminat tutarları arasındaki farkın dikkate alınması gerektiği kanaatine

varmaktadır.

Tazminat ödenirken aradan önemli bir sürenin geçmesi gibi değer kaybına neden olan

unsurlar dikkate alınmadıysa, tazminatın uygun olma niteliği riske gireceğinden (Yunanistan

aleyhine Yunan rafinerileri Stran ve Stratis Andreadis davası, 9 Aralık 1994, prg. 82, seri A

n^o301-B), ulusal düzeyde verilen tutarlar düꢀürüldükten sonra ve böylece ödeme tarihinde

kamulaꢀtırma tazminatı değeri arasındaki fark elde edildiğinde, bu tutarlar enflasyon

etkilerinin karꢀılanması için güncelleꢀtirilmelidir (Scordino n^o1, ilgili bölüm, prg. 258).

Bütün bu unsurları dikkate alan AĐHM, baꢀvuranlara beraberce 16.000 Euro ödenmesinin

hakkaniyete uygun olacağı kanaatine varmaktadır.

Diğer taleplerle ilgili olarak AĐHM, ihlal tespitinin baꢀvuranların davanın gerçekleri

doğrultusunda uğradıkları manevi zararın telafisi için yeterli olduğuna hükmetmektedir.

C. Yargı masraf ve giderleri

Baꢀvuranlar, aynı zamanda ulusal mahkemeler ve AĐHM önünde görülen yargı

masraflarının karꢀılığı olarak 3 317 Euro talep etmektedir. Kanıt belgesi olarak baꢀvuranlar,

bir çalıꢀma saati dekontu, bir gider listesi ve Mersin barosu ücret baremini sunmaktadır.

Hükümet, bu tutara karꢀı çıkmaktadır.

AĐHM’nin yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuran gerçekliğini, gerekliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. AĐHM, mevcut davada elindeki belgeleri ve

yukarıda belirtilen kıstasları dikkate alarak, tüm yargılama masrafları için baꢀvuranlara 500

Euro ödenmesinin makul olacağı kanaatine varmaktadır.

10

D. Gecikme faizi

AĐHM gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı orana üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi hakkındaki ꢀikayetin kabuledilebilir olduğuna;

2. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 6. maddesi hakkındaki ꢀikayetin ayrıca incelenmesine gerek olmadığına;

4. a) AĐHS’nin 44 / 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

miktara yansıtılabilecek her türlü vergi ve masraflarla birlikte, ödeme tarihindeki döviz kuru

üzerinden TL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvuranlara ortaklaꢀa

16.000 (on altı bin) Euro maddi tazminat ve yargılama masraf ve giderleri için 500 (beꢀ yüz)

Euro ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;

5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 6 Temmuz 2010 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

11