COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

DÖRDÜNCÜ DAİRE

YURDATAPAN – TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no. 70335/01)

KARAR

STRAZBURG

8 Ocak 2008

İşbu karar AİHS’nin 44/2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecektir. Şekli düzeltmelere tâbi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 70335/01 no’lu davanın nedeni T.C. vatandaşı olan

Mehmet Şanar Yurdatapan’ın (“başvuran”) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 1 Aralık

2000 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca

yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran, AİHM önünde İstanbul Barosu avukatlarından Nesrin Ulutürk-Keleş ve

Londra’daki Kürt İnsan Hakları Projesi’nden Kerim Yıldız, Anke Stock ve Lucy Claridge

tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVANIN KOŞULLARI

Başvuran 1941 doğumludur ve İstanbul’da yaşamaktadır.

Alman “Der Spiegel” dergisinde yayınlanan makalesi nedeniyle yargılanan ünlü yazar

Yaşar Kemal’in davasını takiben 1995 yılında “İfade Özgürlüğü İnisiyatifi” (İÖİ) adlı bir

genel sivil itaatsizlik hareketi başlatılmıştır. Hareketin amacı ifade özgürlüğüne ilişkin kanun

maddelerinin değiştirilmesiydi.

23 Temmuz 1999 tarihinde başvuran, üzerinde bir vicdani retçi olan Osman Murat

Ülke’nin sözleri bulunan “Düşünce Özgürlüğü - No. 9” adlı broşürün bir kopyası olan

“Düşünce Özgürlüğü - No. 38” adlı broşürü İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi binası

önünde dağıtmıştır. Aynı tarihte İstanbul DGM Savcısına suç duyurusunda bulunarak Askeri

Mahkeme tarafından yasaklanan bu broşürü yeniden yayınladığı için yargılanma talebinde

bulunmuştur.

5 Ekim 1999 tarihinde askeri savcı Askeri Mahkemede başvuran hakkında işlem

başlatmış, başvuranı Askeri Ceza Kanununun 58. maddesi ile bağlantılı olarak TCK’nın 155.

maddesine aykırı olarak halkı askerlikten soğutmakla suçlamıştır.

23 Kasım 1999 tarihli duruşmada başvuran esasa ilişkin olarak askeri mahkemenin

sorduğu tüm soruları yanıtlamayı reddetmiş, sivil bir şahsın askeri mahkemede

yargılanmasının AİHS’nin 6. maddesine aykırı olduğunu ifade etmiştir. Mahkemenin adil

yargılama yapabilecek bağımsız bir mahkeme olmadığını ve yargılamanın Anayasaya aykırı

olduğunu savunmuştur. Yargılandığı TCK’nın 155. maddesinin AİHS’nin 10. maddesine

aykırı olduğunu, sivil bir ceza mahkemesinde yargılanması gerektiğini belirtmiştir. Bu

bağlamda, daha önce yasaklanmış bir makaleyi yeniden yayınladığı için yasak yayınları

nakletmenin başlı başına suç olarak düzenlendiği TCK’nın 162. maddesini ihlal ettiğini ve bu

suçun cezasının asılsız yayın yapan yazarla aynı cezaya tâbi olduğunu iddia etmiştir.

Başvuran ayrıca TCK’nın 155. maddesinin Anayasanın 90 ve 152. maddelerine aykırı

olduğunu iddia etmiş, görüşü dayanaksız bulan askeri mahkeme başvuranın talebini

reddetmiştir.

1 Şubat 2000 tarihinde mahkeme, 1997 yılında İzmir Savaş Karşıtları Derneği’nde bir

basın açıklaması yapan Osman Murat Ülke’nin TCK’nın 155. maddesine muhalefetten hüküm

1

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

giydiğini belirterek başvuranın bu ifadeleri yeniden yayınlayarak yasayı çiğnemeyi

amaçladığına hükmetmiştir.

Askeri mahkeme, Anayasanın 13. maddesine uygun olarak özgürlüklerin yasayla

kısıtlanabileceğine hükmetmiştir. Ayrıca AİHS’nin 10/2. maddesine göre ifade özgürlüğünün

demokratik bir toplumda, zorunlu tedbirler niteliğinde olarak, ulusal güvenliğin, toprak

bütünlüğünün veya kamu emniyetinin korunması için yasayla öngörülen bazı biçim

koşullarına, sınırlamalara ve yaptırımlara tâbi olabileceğini ifade etmişlerdir.

Askeri mahkeme başvuranı Askeri Ceza Kanununun 58. maddesi ile bağlantılı olarak

TCK’nın 155. maddesine göre halkı askerlikten soğutmaya çalışmaktan suçlu bulmuş, iki ay

hapis ve para cezasına çarptırmıştır.

16 Mayıs 2000 tarihinde Askeri Yargıtay birinci derece mahkemesinin kararını iç

hukuka uygun bularak başvuranın temyiz talebini reddetmiştir.

Üsküdar Cumhuriyet Savcılığının talebi ile Askeri Yargıtay’ın kesin kararı başvurana 21

Temmuz 2000 tarihinde tebliğ edilmiştir.

HUKUK

I. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, yargılamasını yapan Askeri Mahkemenin, tümü kendilerini atayan Milli

Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığının emir ve talimatlarına tâbi iki askeri yargıç

ve bir subaydan oluşması nedeniyle bağımsız ve tarafsız bir mahkeme olmayışından şikâyetçi

olmuştur. Bu bağlamda sivil bir vatandaş olarak askeri bir mahkemede yargılanmaması

gerektiğini ifade etmiştir. Şikayetini AİHS’nin 6/1. maddesine dayandırmıştır.

A. Kabuledilebilirlik

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvurunun dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AİHM, başvurunun başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

Hükümet, Türkiye’de sivillerin sadece istisnai durumlarda askeri mahkemelerde

yargılandıklarını ifade etmiştir. Bu noktada başvuranın sadece askerlik hizmeti ile ilgili bir

suçlamayla karşı karşıya olması nedeniyle askeri bir mahkemede yargılandığını

savunmuşlardır. Ayrıca iç hukukun askeri mahkemelerin bağımsız ve tarafsızlığının

korunması için gerekli güvenceyi sağladığını ifade etmişlerdir. Son olarak 4963 sayılı yasanın

kabulü ile Türk hukukunun Sözleşme ile uyumlu olacak şekilde yeniden düzenlendiğine işaret

etmişlerdir.

Başvuran iddialarında ısrar etmiştir.

Mahkeme, geçmişte aynı mağduriyetleri incelediğini ve Ergin (no. 6) (no. 47533/99)

kararında AİHS’nin 6/1. maddesinin ihlalini tespit ettiğini belirtir. Sözkonusu kararda

2

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

Mahkeme, askerlik hizmeti aleyhinde propaganda yapmakla ilgili suçlarla itham edilen sivil

bir kişi olarak yalnızca askeri personelden oluşan bir mahkemede yargılanan başvuranın

davada taraf olarak nitelendirilebilecek olan ordunun bir parçası olan yargıçların huzuruna

çıkmaktan endişe duymuş olmasını anlaşılır bulmuştur. Bu nedenle başvuran, Askeri

Mahkemenin gereksiz yere taraflı düşüncelerden etkilenebileceği konusunda haklı bir endişe

duyabilir. Bu nedenle başvuranın, sözkonusu mahkemenin bağımsızlık ve tarafsızlığına ilişkin

şüpheleri haklı olarak nitelendirilebilir (aynı karar).

Mahkeme somut davayı incelemiş ve yukarıda anılan davadaki tespitlerinden

uzaklaşmak için özel neden görmemiştir.

Bu nedenle AİHS’nin 6/1. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran bir vicdani retçinin ifadelerinin yer aldığı broşürü basıp dağıtmaktan mahkûm

edilip ceza almasının AİHS’nin 10. maddesi ile korunan ifade özgürlüğü hakkını ihlal

etmesinden şikâyetçi olmuştur.

A. Kabuledilebilirlik

AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde başvurunun dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AİHM, başvurunun başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

Mahkeme TCK’nın 155. maddesine dayalı olarak aldığı mahkûmiyet ve ceza nedeniyle

başvuranın ifade özgürlüğüne müdahale edildiğinin açık ve taraflar arasında ihtilafsız

olduğunu kaydeder. Ayrıca müdahalenin yasayla öngörülmüş olduğu ve toplumda kargaşayı

önlemek gibi meşru bir amaca hizmet ettiği görüşündedir (bkz. Ergin (no. 6), yukarıda

anılan). Bu nedenle Mahkeme dava ile ilgili incelemesini müdahalenin “demokratik bir

toplumda gerekli” olup olmadığı sorusu ile sınırlayacaktır.

Hükümet, Türkiye’de zorunlu askerlik hizmetinin ulusal ve kamu güvenliğinin

korunması için gerekli olduğunu savunmuştur. Bu yükümlülük aleyhine yapılacak her eylem

yasalara karşı gelmeye teşvik anlamına gelecektir. Bu bağlamda başvuranın vicdani retçi

Osman Murat Ülke ile ilgili broşürü kamuya açık alanda dağıtarak başkalarını askerlik

hizmetinden soğutmaya teşvik suçunu işlediğini belirtmişlerdir.

Başvuran Hükümetin görüşlerini reddetmiştir. Özellikle, broşürle bilgi yaymanın bilgi

ve fikirlerin yayılması için barışçı ve demokratik bir yol olduğunu savunmuştur.

Mahkeme 10. maddeye ilişkin kararlarında ortaya koyduğu temel prensipleri hatırlatır

(bkz. özellikle Şener – Türkiye, no. 26680/95; Öztürk – Türkiye [BD], no. 22479/93; Fressoz

ve Roire – Fransa [BD], no. 29183/95). Mahkeme somut davayı bu ilkeler ışığında

inceleyecektir.

Mahkeme dava konusu müdahaleyi broşürün içeriği ve hangi şartlarda dağıtıldığı dahil

olmak üzere davanın tamamı ışığında incelemelidir. Özellikle sözkonusu müdahalenin

3

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

“ulaşılmaya çalışılan meşru hedeflerle orantılı” ve müdahaleyi haklı çıkarmak amacıyla

yetkililer tarafından ileri sürülen gerekçelerin “ilgili ve yeterli” olup olmadığına karar

vermelidir (bkz. Koç ve Tambaş – Türkiye, no. 50934/99). Ayrıca verilen cezaların niteliği ve

ağırlığı da müdahalenin orantılı olup olmadığının değerlendirilmesinde dikkate alınması

gereken faktörlerdir (bkz. Skalka – Polonya, no. 43425/98).

Mahkeme somut davada başvuranın özellikle vicdani retçi Osman Murat Ülke’nin basın

açıklamasının ve onun zorunlu askerlik hizmetini yapmayı reddetmesinin sebeplerinin yer

aldığı bir broşür dağıtmaktan mahkûm edilmiş olduğunu gözlemler. Askeri Mahkeme,

başvuranın bu broşürü dağıtarak başkalarını askerlik hizmetinden kaçmaya teşvik ettiğini

değerlendirmiştir.

Mahkeme, sözkonusu broşürün içeriğini Düzgören – Türkiye (no. 56827/00) davasında

verdiği kararda incelediğini anımsar. Bu nedenle “sözkonusu broşürde kullanılan ifadelerin

askerlik hizmetine hasmane çağrışımlara yol açmış olmasına karşın bunların şiddeti, silahlı

direnişi ya da ayaklanmayı teşvik etmediği ve nefret söylemi olmadığına” karar verdiği

davadaki mülahazalarını hatırlatır (bkz. Ergin (no. 6), yukarıda anılan; karşılaştır Sürek –

Türkiye (no. 1) [BD], no. 26682/95 ve Gerger – Türkiye [BD], no. 24919/94). Ek olarak

fikirlerin ifade edildiği koşullar, potansiyel etkileri bakımından, barışçı bir aktivist olan

başvuranın bir askeri kampta, kısa bir süre sonra Kuzey İrlanda’ya sevkedilecek olan askerleri

firara teşvik eden bir broşür dağıttığı Arrowsmith davasındakinden ayrılabilir (bkz.

Arrowsmith – İngiltere, no. 7050/75). Somut davada rahatsızlığa neden olan broşür

İstanbul’da halka açık bir alanda dağıtılmıştır. Şekil ve içeriği itibariyle acil bir firara yol

açmayı

amaçlamamıştır.

Mahkeme

bunların

alınan

tedbirin

gerekliliğinin

değerlendirilmesinde en önemli etkenler olduğu görüşündedir.

Mahkeme son olarak başvuranın aldığı 2 ay hapsi ağır bir ceza olarak

değerlendirmektedir.

Bu zemine göre Mahkeme Askeri Mahkeme tarafından sunulan gerekçelerin, alakalı

olmalarına karşın, başvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahaleyi haklı çıkarmak için yeterli

görülemeyeceği kanısındadır.

Yukarıdaki mülahazalar ışığında Mahkeme, başvuranın mahkumiyet ve cezasının

güdülen amaçlarla orantısız olduğu ve bu nedenle “demokratik bir toplumda gerekli”

olmadığına hükmetmiştir. Bu nedenle AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuran 79,864 Euro maddi tazminat talep etmiştir. Bu miktarın mahkumiyeti

sonucunda oluşan gelir kaybı ve ulusal yargılama sırasında ödenen masraf ve giderlere

karşılık olduğunu ifade etmiştir. Manevi tazminat olarak ayrıca 40,000 Euro talep etmiştir.

4

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

Hükümet miktarlara itiraz etmiştir.

Mahkeme tespit edilen ihlal ile talep edilen maddi tazminat arasında illiyet bağı

kuramamaktadır; bu nedenle talebi reddeder. Öte yandan başvurana 2,000 Euro manevi

tazminat ödenmesini uygun bulmaktadır (bkz. Düzgören, yukarıda anılan).

AİHM, sözkonusu davada olduğu gibi, bir kişinin AİHS’nin bağımsızlık ve tarafsızlık

şartlarını yerine getirmeyen bir mahkeme tarafından mahkûm edilmesi durumunda, talep

edilmesi halinde yargılamanın yeniden yapılması veya davanın yeniden açılmasının, prensipte

ihlalin düzeltilmesi için uygun bir yol olduğu görüşündedir (bkz. Öcalan – Türkiye, no.

46221/99 [BD]).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuran ayrıca kendisini AİHM önünde temsil için Türk ve İngiliz avukatlar tarafından

yapılan masraf ve giderler için sırasıyla 12,147.87 Euro ve 1,364.16 İngiliz Sterlini talep

etmiştir.

Hükümet taleplere itiraz etmiştir.

AİHM’nin içtihadına göre bir başvuran, ancak masrafların gerçekten ve gerektiği için

yapıldığı ve miktarın makul olduğu kanıtlanmış ise bunları geri almaya hak kazanmaktadır

(bkz. örneğin Sawicka – Polonya, no. 37645/97). Sözkonusu davada elindeki bilgileri ve

içtihadında yer alan ölçütleri göz önünde bulundurarak AİHM talep edilen yargılama masraf

ve giderlerine ilişkin olarak 1,500 Euro ödenmesini uygun bulmaktadır.

C. Gecikme faizi

AİHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi faizlerine

uyguladığı orana üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiştir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. AİHS’nin 6. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

4. (a) Sorumlu Devlet’in başvurana, AİHS’nin 44/2. maddesi uyarınca kararın kesinleştiği

tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihinde geçerli olan kur üzerinden İngiliz

Sterlini’ne çevrilerek başvuranın İngiltere’deki banka hesabına yatırılmak üzere:

(i) 2,000 Euro (iki bin Euro) manevi tazminat;

(ii) 1,500 Euro (bin beş yüz Euro) yargılama masraf ve giderleri;

(iii) bu miktarlara uygulanabilecek her tür vergiyi ödemesine;

(b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten ödemenin yapılmasına kadar geçen süre için Avrupa

Merkez Bankası’nın marjinal kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle

elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

5

YURDATAPAN – TÜRKİYE KARARI

5. Oybirliğiyle, adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar İngilizce olarak hazırlanmış ve AİHM İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2 ve 3.

paragrafları uyarınca 8 Ocak 2008 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Fatoş ARACI

Nicolas BRATZA

Kâtip Yardımcısı

Başkan

6