COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ DAİRE

Z.N.S. – TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no. 21896/08)

KARAR

STRAZBURG

19 Ocak 2010

İşbu karar AİHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecektir. Şekli düzeltmelere tâbi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 21896/08 no’lu davanın nedeni Z.N.S. adlı İran

vatandaşının (“başvuran”) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (“AİHM”) 8 Mayıs 2008

tarihinde, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Sözleşme’nin (“AİHS”)

34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Daire Başkanı, başvuranın, isminin ifşa

edilmemesi talebini kabul etmiştir.

Başvuran, AİHM önünde Ankara Barosu avukatlarından S. Efe tarafından temsil

edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Başvuran 1967 doğumludur ve halen Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma

Merkezi’nde tutulmaktadır.

A. Sınırdışı işlemleri ve başvuranın Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma

Merkezi’ne yerleştirilmesi

Başvuran Türkiye’ye ilk olarak 24 Eylül 2002 tarihinde sahte pasaportla giriş yapmıştır.

Türk makamları ya da Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’ni (BMMYK)

haberdar etmeden İstanbul’da yaşamaya ve çalışmaya başlamıştır.

22 Ekim 2003 tarihinde başvuran BMMYK’ya başvurarak mülteci olarak tanınmayı

talep etmiştir. 2004 yılı içerisinde Türk yetkililerce yakalanarak İran’a sınırdışı edilmiştir.

Başvuran, sınırdışı edildiği İran’da 9 ay hapis cezası çektiğini ve kötü muameleye uğradığını

iddia etmektedir.

İran’da cezaevinden salıverilmesini takiben başvuran Türkiye’ye yine yasadışı olarak 3

Şubat 2005 tarihinde giriş yapmış ve BMMYK önündeki dosyasının gıyabında kapatıldığını

öğrenmiştir.

Başvuran 2007 yılı içerisinde BMMYK’ya başvurarak dosyasının yeniden

incelenmesini talep etmiştir.

Başvuran, vize ihlali ve resmi belgelerde sahtecilik yaptığı şüphesiyle 9 Mayıs 2008

tarihinde yakalanmıştır. Başvuran, sorgusunda İran’da yaşamak istemediğini ve BMMYK’ya

başvurmak amacıyla Türkiye’ye geldiğini ifade etmiştir. Başvuran, sınırdışı edilmek amacıyla

aynı tarihte İstanbul Emniyet Müdürlüğü Yabancılar Şube Müdürlüğü’ne konulmuştur.

Başvuran, 16 Mayıs 2008 tarihinde İçişleri Bakanlığı’na gönderdiği mektupta sağlık

durumunu öne sürerek acilen tedavi görmesi için serbest bırakılmasını ve BMMYK ve

AİHM’ye yaptığı başvurular sonuçlanana kadar ikamet izni verilmesini talep etmiştir.

Aynı tarihte İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nde yapılan sorgusunda başvuran, Türkiye’ye

ilk olarak sahte pasaportla giriş yaptığını, İran’a sınırdışı edildiğini, orada 9 ay cezaevinde

yattığını, 3 Şubat 2005 tarihinde Türkiye’ye tekrar giriş yaptığında derhal BMMYK’ya

1

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

başvurduğunu, İran’daki mevcut hükümete karşı olduğunu ve kendisinin ve ailesinin İran’da

baskı gördüğünü ifade etmiştir. Vizesinin yenilenmesinin tek yolu olduğu için Türkiye’ye

giriş-çıkış yaptığını belirtmiştir. Ayrıca BMMYK’daki dosyası kapatıldığı için Türk

makamlarına daha önce başvurmadığını iddia etmiştir.

6 Mayıs, 16 Mayıs ve 2 Haziran 2008 tarihlerinde başvuranın temsilcisi İstanbul

Emniyet Müdürlüğü’ne gönderdiği dilekçelerde başvuranın serbest bırakılıp BMMYK’ya

yaptığı başvuru sonuçlanana kadar ikamet tezkeresi verilmesini talep etmiştir.

Başvuran 10 Haziran 2008 tarihinde Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma

Merkezi’ne nakledilmiştir.

18 Temmuz 2008 tarihinde, İçişleri Bakanlığı başvuranın Türk makamları önündeki

davasının AİHM kararının açıklanmasına kadar bekletildiğini bildirmiştir.

29 Aralık 2008 tarihinde başvuran ve oğlu, dinsel gerekçelerle BMMYK yetkisi

kapsamında mülteci olarak tanınmıştır.

14 Nisan 2009 tarihinde başvuranın temsilcisi Ankara İdare Mahkemesi’nde bir dava

açarak İçişleri Bakanlığı’nın müvekkilinin serbest bırakılmaması kararının iptal edilmesi ve

yargılama süresince sözkonusu kararın yürütmesinin durdurulması talebinde bulunmuş,

mahkeme talebi 28 Mayıs 2009 tarihinde reddetmiştir.

Başvuranın temsilcisi temyize gitmiş, Ankara Bölge İdare Mahkemesi temyiz talebini

24 Haziran 2009 tarihinde reddetmiştir.

B. Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’ndeki koşullar, başvuranın

tıbbi yardım alamadığı ve kötü muamele gördüğü iddiası

1. Başvuranın beyanı

AİHM’ye 16 Mayıs 2008 tarihinde yaptığı beyanda başvuranın temsilcisi, başvuranın

Haziran 2006 tarihinde geçirdiği operasyondan kaynaklanan ciddi sorunlar yaşıyor olmasına

karşın Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’nde doktora erişimi bulunmadığını

savunmuştur. Temsilci, başvuranın bir doktor tarafından muayene edildiğini ve doktorun ilave

muayene yapılması talimatı verdiğini 18 Haziran 2008 tarihinde AİHM'ye bildirmiştir. Buna

karşın İçişleri Bakanlığı başka bir muayeneye izin vermemiş, başvuranın sağlık durumu

kötüye gitmiştir.

Başvuran 27 Ağustos 2008 tarihinde, Merkeze konulması ve Merkezdeki şartları

protesto etmek üzere diğer dört kişiyle birlikte ölüm orucuna başlamıştır.

Başvuran, AİHM önünde, Merkezin fiziki şartlarının Avrupa İşkencenin Önlenmesi

Komitesi’nin (AİÖK) belirlediği asgari standartların altında olduğunu savunmuştur.

Başvuran, iddialarını desteklemek üzere Merkezin çeşitli bölümlerinin fotoğraflarını ibraz

etmiştir. Fotoğraflarda, odalardan birinde, üzerinde yastık ve battaniyeler olan iki ranza

görülmektedir. Yataklarda çarşaf bulunmamaktadır. Başka bir odada çarşaf, yastık ve

battaniyeli iki yatak görünmektedir. Mutfak lavabosu ve fırını gösteren başka bir fotoğrafta

bunların kullanılamaz durumda olduğu görülmektedir. Başka bir fotoğraf banyoda dört adet

lavabonun bulunduğunu, tuvaletlerin kısmen koyu renkli bir madde ile kaplı olduğunu

2

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

göstermektedir. Etiketleri Kiril alfabesiyle yazılmış temizlik malzemelerinin kullanım

sürelerinin 9-10 yıl önce dolduğu görülmektedir.

Başvuran son olarak Merkezde çalışan görevlilerin tutuklulara iyi davranmadığını iddia

etmiştir. Özellikle bir polis memuru tarafından hakarete uğradığını ve tehdit edildiğini öne

sürmüştür.

2. Hükümetin beyanı

Hükümet, başvuranın Temmuz 2008’de Kırklareli Devlet Hastanesi’nde bir dizi tıbbi

muayeneye tâbi tutulduğunu ve başvurana kan testleri, abdominopelvik ultrasonografi ve

abdominal tomografi tetkiklerinin uygulandığını belirtmiştir. Doktorlar, bu tetkikler

sonucunda patoloji tespit etmemişlerdir.

Hükümet, başvuranın Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’nin fiziki

şartlarının AİÖK tarafından belirlenen asgari düzeyi sağlamadığı iddiasını reddetmiştir.

Hükümet, sözkonusu Merkezin bir tutukevi olmadığını belirterek Merkezin ortak alanında

yapılan bir doğum günü ve nişan kutlamalarına ve Merkezin bahçesinde yapılan Kurban

Bayramı kutlamasına ait fotoğraflar ibraz etmiştir.

Hükümet, 9 Eylül 2009 tarihli görüşlerinde, başvuranın kötü muamele iddiasına ilişkin

olarak, başvurana hakaret ettiği iddia edilen polis memuru hakkında bir soruşturma

başlatıldığını ifade etmiştir.

HUKUK

I. SINIRDIŞI İŞLEMLERİNE İLİŞKİN OLARAK AİHS’NİN 2. VE 3. MADDELERİNİN

İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, AİHS’nin 2. ve 3. maddelerine dayanarak, İran’a sınırdışı edilmesinin gerçek

bir kötü muamele ve ölüm tehlikesiyle karşı karşıya bırakacağını öne sürmüştür.

AİHM, başvuranın şikâyetinin sadece AİHS'nin 3. maddesi temelinde incelenmesini

uygun bulmaktadır (bkz. Abdolkhani ve Karimnia – Türkiye, no. 30471/08; N.A. – İngiltere,

no. 25904/07 ve Said – Hollanda, no. 2345/02).

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, başvuran hakkında bir sınırdışı kararı alınmadığını ifade etmiştir. Başvuranın

vize ve pasaport gereklerini ihlal ettiğini ve ulusal mevzuata göre sınırdışı edileceğini

belirtmiştir. Bu durum, başvuranın sadece İran’a gönderilebileceği anlamına gelmemektedir.

Vize temin etmesi halinde başvuran, başka bir ülkeye gönderilebilecektir. Hükümet ayrıca

başvuranın AİHS'nin 35/1 maddesi kapsamında mevcut iç hukuk yollarını tüketmediğini

savunmuştur. Başvuranın yetkili makamlara geçici sığınma talebinde bulunmadığını ve

yetkililerin bu talebi reddetmeleri halinde idare mahkemelerine başvurabileceğini ifade

etmiştir. Hükümet, görüşlerini desteklemek üzere sınırdışı kararlarının iptaline karar verilen

birtakım idare mahkemesi kararları ibraz etmiştir.

3

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

Başvuran, resmi belgelere göre, sınırdışı edilmek üzere 3 Mayıs 2008 tarihinde İstanbul

Emniyet Müdürlüğü Yabancılar Şubesi’ne konulduğunu ifade etmiştir. Ayrıca kendisini 16

Mayıs 2008 tarihinde sorgulayan polis memuruna İran’daki mevcut hükümete karşı olduğunu

ve ülkesine dönmek istemediğini söylediğini öne sürmüştür. Ancak Türkiye ile İran arasında

“teröristlerin iadesi”ne ilişkin olarak yapılan bir anlaşma kapsamında sınırdışı edilebileceği

korkusuyla, İran’da rejime karşı faaliyetlere katıldığını polise söylememiştir.

AİHM, 9 Mayıs 2008 ve 10 Haziran 2008 tarihli belgelere göre, başvuranın sınırdışı

edilmek üzere İstanbul Emniyet Müdürlüğü’ne konulmuş olduğunu gözlemler. Dolayısıyla

Hükümetin, başvuran hakkında sınırdışı kararı alınmadığı görüşünü kabul edemez. AİHM,

ayrıca, başvuranın 16 Mayıs 2008 tarihli ifadesinde İran Hükümeti karşısındaki durumunu

açıkça ifade ettiğini gözlemlemektedir. Ancak, İçişleri Bakanlığı başvuranın avukatına,

başvuranla ilgili olarak uygulanacak prosedürün AİHM önündeki yargılama sonuçlanıncaya

kadar ertelendiğini bildirmiştir. Ayrıca, Savunmacı Hükümet, mensup olduğu din nedeniyle

BMMYK tarafından başvurana mülteci statüsü tanındığını, başvuranın AİHM’ye sunduğu

mülteci belgesinin kendilerine gönderildiği 27 Mart 2009 tarihinde öğrenmiştir. Bu koşullar

altında, AİHM, başvuranın iddialarıyla ilgili olarak ulusal makamlardan herhangi bir yanıt

gelmemesi nedeniyle, başvuranın kendisinden beklenen her şeyi yaptığı sonucuna varmıştır.

Hükümet’in başvuranın idare mahkemelerine başvurabileceği yönündeki iddiasıyla

ilgili olarak, AİHM, Türk mevzuatında sınır dışı kararının iptalini istemenin erteleyici bir

etkisinin olmadığını, bu nedenle de AİHS’nin 35/1 maddesi uyarınca başvuranın bu tür iç

hukuk yollarını tüketmek için idare mahkemelerine başvurmasına gerek olmadığını hatırlatır

(Abdolkhani ve Karimnia, yukarıda kaydedilen). Bu nedenle, AİHM, Hükümet’in itirazlarını

reddeder.

B. Esas

Hükümet, başvuranın İran’da herhangi bir kötü muameleye maruz kalmaması

nedeniyle haklı nedenlere dayanan bir zulüm korkusu olmadığını ileri sürmüştür. Hükümet,

ayrıca, ne başvuran ne de avukatı tarafından ulusal makamlara sığınma talebinde

bulunulduğunu kaydetmiştir.

Başvuran, bir kereye mahsus olarak itirazda bulunmasına fırsat tanınmadan İran’a sınır

dışı edildiğini iddia etmiştir. Başvuran, ayrıca, yeniden sınır dışı edilme korkusu taşıdığından

dolayı polise İran’daki siyasi faaliyetlerinden bahsetmediğini ifade etmiştir. Başvuran,

Türkiye’ye gelmeden önce İran’da rejim karşıtı eylemlere katıldığı, Hıristiyan olduğu ve

bunun da İran makamlarının bilgisi dahilinde olduğu için, İran’a gönderilmesi halinde ölüm

veya kötü muamele riskiyle karşılaşacağını ileri sürmüştür. Başvuran, bu bağlamda, BMMYK

tarafından mülteci olarak tanındığını vurgulamıştır.

AİHM, ilk olarak, başvuranın 3 Mayıs 2008 tarihinde yakalandığını ve 16 Mayıs 2008

tarihinde polise ifade verirken İran’a dönmek istemediğini ve BMMYK’ye başvurmak üzere

Türkiye’ye geldiğini söylediğini gözlemlemektedir. Ancak, 9 Mayıs ve 10 Haziran 2008

tarihli belgelere göre, ulusal makamlar, başvuranın ifadelerini incelemeden sınır dışı

edilmesini planlamışlardır. Ayrıca, başvuranın Türk makamları önündeki davası, AİHM

önündeki yargılama sonuçlanıncaya kadar ertelenmiştir. Bu koşullar altında, AİHM, ulusal

makamların başvuranın iddiasına ilişkin anlamlı bir değerlendirme yaptıkları konusunda ikna

olmamıştır. Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’nde tutulduğu sırada sığınma

4

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

talebi öncesinde yaşadıklarıyla ilgili olarak başvuranla görüşme yapma ve dini nedeniyle

maruz kalabileceği riski değerlendirme görevi BMMYK Türkiye Ofisi’ne düşmüştür.

Başvuranın İran’a geri gönderilmesi halinde karşılaşacağını iddia ettiği risk konusunda

BMMYK’nin vardığı sonuç AİHM için büyük önem arz etmelidir (Jabari / Türkiye, no.

40035/98; N.A. / Birleşik Krallık, yukarıda kaydedilen; Abdolkhani ve Karimnia, yukarıda

kaydedilen). AİHM, bu bağlamda, BMMYK’nin başvuranla görüşmesi sırasında, başvuranın

korkularının inanılabilirliğini ve ülkesindeki koşullarla ilgili olarak anlattıklarının doğru olup

olmadığını test etme imkanının bulunduğunu gözlemlemektedir. Bu görüşmenin ardından,

BMMYK, başvuranın kendi ülkesinde zulme maruz kalma riski taşıdığı sonucuna varmıştır.

BMMYK’nin değerlendirmesi ışığında, AİHM, başvuranın İran’a geri dönmesi

halinde, mensup olduğu din nedeniyle AİHS’nin 3. maddesinde güvence altına alınan

hakkının ihlal edilme riskini taşıdığını kabul etmek için somut gerekçeler bulunduğuna karar

verir.

Sonuç olarak, AİHM, başvuranın İran’a geri dönmesi halinde AİHS’nin 3. maddesinin

ihlal edileceği sonucuna varır.

II. AİHS’NİN 5/1, 5/3, 5/4, 6 VE 13. MADDELERİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, kanuna aykırı bir şekilde, tutukluluğunun meşruiyetine itiraz etme

imkanından yoksun bırakıldığını iddia ederek AİHS’nin 5/1, 5/3, 5/4, 6 ve 13. maddelerinin

ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

AİHM, söz konusu şikayetlerin AİHS’nin 5/1 ve 5/4 maddeleri uyarınca

incelenmesinin daha uygun olacağı kanaatindedir.

A. Kabuledilebilirlik

AİHS’nin 35/3 maddesi uyarınca başvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

1.

Özgürlükten mahrum bırakma ve AİHS’nin 5/1 maddesine uygunluk

Hükümet, başvuranın Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’nde

alıkonmadığını, orada barındırıldığını ileri sürmüştür. Başvuranın gözaltı veya tutukluluk

olarak tanımlanamayacak şekilde söz konusu merkeze yerleştirilme nedeni, makamların sınır

dışı işlemleri tamamlanıncaya kadar yabancıları gözetim altında tutmak istemeleridir.

Hükümet, söz konusu uygulamanın 5683 No.lu Kanun’un 23. maddesi ile 5682 No.lu

Kanun’un 4. maddesine dayandığını ileri sürmüştür.

Başvuran, tutuklu bulunduğunu ve tutukluluğunun iç hukukta yeterli bir yasal

dayanağı olmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, tutuklanmasına dair herhangi bir mahkeme

kararının da bulunmadığını iddia etmiştir.

5

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

AİHM, Abdolkhani ve Karimnia davasında aynı şikayeti incelediğini hatırlatır. AİHM,

adı geçen davada başvuranların Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’ne

yerleştirilmesi nedeniyle özgürlüklerinin kısıtlandığına karar vermiştir. AİHM, sınır dışı

amacıyla tutukluluğu emreden veya tutukluluğu uzatan ve böylesi bir tutukluluk için belirli

bir zaman sınırı koyan kesin bir yasal hüküm bulunmaması nedeniyle, AİHS’nin 5. maddesi

uyarınca başvuranların özgürlüğünden mahrum bırakılmasının “yasal” olmadığı sonucuna

varmıştır.

AİHM, söz konusu davayı incelemiş ve yukarıda bahsedilen Abdolkhani ve Karimnia

kararında yapmış olduğu tespitlerden ayrılmasını gerektirecek herhangi bir özel koşul

bulunmadığı sonucuna varmıştır. Dolayısıyla, AİHS’nin 5/1 maddesi ihlal edilmiştir.

2. AİHS’nin 5/4 maddesine uygunluk

Hükümet, kişilerin yabancı kabul ve barındırma merkezlerine yerleştirilmesine yönelik

kararların iptali için idare mahkemelerine başvurmanın AİHS’nin 5/4 maddesi uyarınca etkili

bir hukuk yolu olduğunu ileri sürmüştür.

Başvuran, ilk olarak, geçerli bir kimlik belgesine sahip olmaması nedeniyle avukat

tutamadığını, dolayısıyla idare mahkemelerine başvuramadığını ileri sürmüştür. Başvuran, 16

Nisan 2009 tarihli ifadesinde, BMMYK tarafından mülteci olarak tanınmasının ardından, artık

noter tasdikli bir vekaletname ile kendi adına yasal yollara başvurması için bir avukata yetki

verebileceğini belirtmiştir. Dolayısıyla, başvuranın avukatı Ankara İdare Mahkemesi’ne

başvurmuş ve başvuranın serbest bırakılmasını talep etmiştir. Başvuran, Mayıs ve Haziran

2009 tarihli ifadelerinde, söz konusu yargılamanın yeterince hızlı ilerlemediğini ileri

sürmüştür.

AİHM, AİHS’nin 5/4 maddesinin amacının, yakalanan veya tutuklanan kişilerin,

maruz kaldıkları tedbirin yasaya uygunluğu hakkında mahkemeye başvurma hakkını güvence

altına almak olduğunu hatırlatır (mutatis mutandis, De Wilde, Ooms ve Versyp / Belçika, 18

Haziran 1971). Bir kişinin tutukluluğu esnasında, tutukluluğunun yasaya uygunluğu

konusunda ivedi olarak yargısal denetime başvurabilmesini sağlayacak bir hukuk yolu

bulunmalıdır. Sözkonusu yargısal denetim, yeri geldiğinde serbest bırakma ile

sonuçlanabilmelidir. AİHS’nin 5/4 maddesinin gerektirdiği hukuk yolunun varlığı sadece

teoride değil uygulamada da yeterince kesin olmalıdır. Aksi halde, söz konusu hükmün

amaçları açısından gerekli olan erişilebilirlik ve etkili olma özelliğinden yoksun olacaktır

(mutatis mutandis, Stoichkov / Bulgaristan, no. 9808/02; Vachev / Bulgaristan, no.

42987/98).

AİHM, ilk olarak, başvuranın avukatının 14 Nisan 1999 tarihinde Ankara İdare

Mahkemesi’ne dava açtığını, Bakanlık tarafından müvekkilinin serbest bırakılmamasına

yönelik olarak verilen kararın iptalini ve yargılama sonuçlanıncaya kadar söz konusu kararla

ilgili yürütmenin durdurulmasını talep ettiğini gözlemlemektedir. Avukatın talebi geri

çevrilmiş, daha sonra üst mahkemeye yapılan başvurusu ise 24 Haziran 2009 tarihinde

reddedilmiştir. Ayrıca, dava dosyasında yer alan bilgiye göre, söz konusu mahkeme önündeki

yargılama halen derdesttir. Dolayısıyla, idare mahkemeleri tarafından yürütülen inceleme iki

ay on gün sürmüştür.

AİHM, AİHS’nin 5/1 maddesi uyarınca, Türkiye’de sınır dışı edilene kadar tutuklu

bulundurma prosedürünü düzenleyen yasal hükümler bulunmadığına dair tespitlerine atıfta

bulunmaktadır. Söz konusu yargılamada herhangi bir karmaşık sorun ortaya konmamıştır.

6

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

AİHM, başvuranın tutukluluğu için yeterli yasal dayanak bulunmadığını gözlemlemek

açısından Ankara İdare Mahkemesi’nin AİHM’ye göre daha iyi bir konumda olduğu

kanaatindedir. Bu nedenle, AİHM, söz konusu davadaki yargısal denetimin, başvuranın

dilekçesi için “ivedi” bir cevap olarak görülemeyeceği sonucuna varmıştır (Khudyakova /

Rusya, no. 13476/04; Kadem / Malta, no. 55263/00).

Dolayısıyla, AİHM, AİHS’nin 5/4 maddesi uyarınca, Türk hukuk sisteminin,

başvuranın tutukluluğunun yasaya uygunluğu konusunda ivedi olarak yargısal denetime

başvurabilmesini sağlayacak bir hukuk yolu sunmadığı sonucuna varmıştır (S.D. / Yunanistan,

no. 53541/07; Abdolkhani ve Karimnia, yukarıda kaydedilen).

Buna göre, AİHS’nin 5/4 maddesi ihlal edilmiştir.

III. BAŞVURANIN TUTUKLANMASI KAPSAMINDA AİHS’NİN 3. MADDESİNİN

İHLAL EDİLDİĞİ İDDİALARI

AİHS’nin 3. Maddesini dayanak olarak gösteren başvuran, Kırklareli Yabancı Kabul ve

Barınma Merkezi’ndeki fiziksel koşullardan şikayetçi olmuştur ve tıbbi yardım

sağlanmadığını ileri sürmüştür. 22 Haziran 2009 tarihli ifadelerinde, aynı başlık altında,

Barınma Evi’nde görevli polis memuru A.A. tarafından hakarete ve tehditlere maruz

bırakıldığından da şikayetçi olmuştur.

1. Başvuranın A.A. tarafından kötü muameleye maruz bırakıldığı iddiası

Hükümet, başvuranın kötü muamele iddiaları hususunda başlatılan soruşturmanın halen

devam etmekte olduğunu ileri sürmüştür.

Başvuran, bu hususta herhangi bir görüş belirtmemiştir.

AİHM, ceza kovuşturmasının ilke olarak kötü muamele iddialarına ilişkin etkili bir iç

hukuk yolu teşkil ettiğini hatırlatır. Başvurana hakaret ettiği iddia edilen polis memurunun

tutumlarına ilişkin başlatılan soruşturmanın halen devam ettiği göz önüne alındığında, AİHM

başvurunun bu kısmının, iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle AİHS’nin 35.

maddesinin 1. ve 4. paragrafları bağlamında reddedilmesi gerektiği kanaatindedir.

2. Tıbbi yardım

Hükümet başvuranın, tıbbi yardım alınamamasına ilişkin şikayetini ulusal makamlar

önünde sunmadığını belirtmiştir. Başvurunun bu kısmı hususunda mevcut iç hukuk yollarını

tüketmediğini iddia etmiştir.

Başvuran, iddialarını yinelemiştir.

AİHM, başvurunun sözkonusu kısmının aşağıda kaydedilen nedenlerden ötürü

dayanaktan yoksun olması sebebiyle başvuranın iç hukuk yollarını tüketip tüketmediğini

değerlendirmenin gerekli olmadığı kanaatindedir.

AİHM, 3. maddenin tutukluların sağlıklarının ve esenliklerinin, diğer hususlar

meyanında, kendilerine gerekli tıbbi yardım sağlanarak güvence altına alınmasını

gerektirdiğini hatırlatır. AİHM mevcut davada Mayıs 2008’de yasal temsilcisinin, ciddi bir

7

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

hastalığı olduğunu belirterek yetkili makamlardan, başvuranı muayene etmelerini istediğini

gözlemler. Müteakiben, Haziran ve Temmuz 2008’de, başvuran daha önce geçirmiş olduğu

operasyon hususunda tıbbi muayenelerden geçmiştir. Bu muayenelerin sonucunda, doktorlar

başvuranın hiçbir hastalığı bulunmadığını gözlemlemiştir. Yetkili makamların, yasal

temsilcinin talep etmesinin hemen ardından başvuranın muayene sonuçlarına ve tıbbi

geçmişine ilişkin yeterli bilgilere sahip olduklarını göz önüne alan AİHM, başvuranın yeterli

tıbbi yardım aldığı sonucuna varır. Bu nedenle, başvurunun sözkonusu kısmının dayanaktan

yoksun olduğu ve AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi

gerektiği kanısına varır.

3. Fiziksel koşullar

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, başvuranın şikayetini ulusal makamlar önünde yapmaması sonucu AİHS’nin

35/1 maddesinin gerektirdiği iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle başvurunun

sözkonusu kısmının reddedilmesi gerektiğini kaydeder.

Başvuran, şikayetinin olumsuz sonuçlarından endişe etmesi nedeniyle tutukluluk

koşullarına ilişkin iddialarda bulunamadığı cevabını vermiştir.

AİHM, AİHS’nin 35/1 maddesinin amacının, Sözleşmeci Devletler’e aleyhlerindeki

iddialar AİHM önünde sunulmadan önce bu iddiaları önleme ya da düzeltme fırsatını

sağlamak olduğunu hatırlatır. Sonuç olarak, Devletler meseleleri kendi hukuk sistemleri

dahilinde çözüme kavuşturmaya çalışmadan uluslararası bir kurum önünde filleri için hesap

vermekten muaf olurlar. Ancak, AİHS’nin 35/1 maddesi bağlamında tüketilmesi gereken

yegane iç hukuk yolları, iddia edilen ihlaller hususunda ve hem mevcut hem de uygun

olanlardır. Bu tür iç hukuk yollarının mevcudiyeti, yalnızca teoride değil uygulamada da kesin

olmalıdır, kesin olmaması halinde gerekli erişilebilirlikten ve etkinlikten yoksun olurlar.

Ayrıca, AİHM iç hukuk yollarının tüketilmesi alanında, AİHM’yi sözkonusu iç hukuk

yolunun ilgili tarihte teori ve pratikte mevcut, bir diğer değişle, erişilebilir, başvuranın

şikayetleri hususunda tazmin sağlayabilen ve makul başarı olasılıkları sunabilen etkili bir iç

hukuk yolu olduğuna ikna etme hususundaki ispat yükümlülüğünün Hükümet’e ait olduğunu

hatırlatır. Sözkonusu ispat yükümlülüğünün yerine getirilmesiyle, Hükümet’in ileri sürdüğü iç

hukuk yolunun aslında tüketilmiş olduğunu ya da belirli bir nedenden ötürü dava koşulları

altında uygun ve etkili olmadığını ya da kendisini sözkonusu gereklilikten muaf tutan özel

koşulların mevcut olduğunu kanıtlama görevi başvurana ait hale gelir.

AİHM, mevcut davada öncelikle başvuranın, idari makamlardan bir çok kez serbest

bırakılmayı talep ettiğini gözlemler. Bu amaçla, mahkeme önünde tutukluluk koşullarını

açıkça belirtmemesine rağmen Ankara İdare Mahkemesi’nde dava açmıştır. Ayrıca, başvuran

tutuklanmasını ve Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi’nin kötü koşullarını protesto

etmek amacıyla “ölüm orucuna” başlamıştır.

AİHM ayrıca Mazlum-Der başvuran da dahil olmak üzere Kırklareli Yabancı Kabul ve

Barınma Merkezi’nde tutuklu bulunan ve kötü tutukluluk koşullarından şikayetçi olan kişiler,

Merkez’in müdürü ve Kırklareli Valisi ile yapılan görüşmeleri içeren bir rapor yayınlamıştır.

Bu rapora göre, hem Merkez’in müdürü hem de Vali, tutukluluk koşullarına ilişkin

8

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

iddialardan haberdar olmuştur. Bu nedenle AİHM, idari makamların başvuranın tutukluluk

koşullarını inceleme ve gerektiğinde, tazmin sağlama fırsatına sahip oldukları kanısındadır.

Ayrıca, başvuranın ulusal makamlara şikayetini bildirmediği doğru olduğu halde,

Hükümet hangi iç hukuk yollarının mevcut olduğunu ve başvurana ne çeşit tazminlerin

sağlanabileceğini belirtmemiştir. Ulusal mahkemelere sunulan şikayetin ya da yapılan

başvurunun ardından tutukluluk koşullarının geliştirildiği dava örneklerine de atıfta

bulunmamıştır. Bu nedenle AİHM, mevcut davanın belirli koşulları altında, başvuranın

tutukluluk koşullarına ilişkin şikayetini telafi edebilecek iç hukuk yollarının mevcut

olduğunun yeterli bir kesinlikle tespit edilmediği sonucuna varır. Dolayısıyla, Hükümet’in

itirazını reddeder.

b. Esas

Hükümet başvuranın Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi’ndeki tutukluluk

koşullarına ilişkin iddialarının dayanaktan yoksun olduğunu kaydetmiştir. Barınma Evi’ndeki

odaların hiçbir zaman kilitlenmediğini belirtmiştir. Orada tutulan kişilerin, televizyon

izledikleri ve akşam yemeği yedikleri ortak alanların mevcut olduğunu savunmuştur.

Başvuran Barınma Merkezi’nde tutuklulara verilen yemeklerin hijyen ve kalite

açısından kötü olduğunu ve bu nedenle tutukluların, kantinden pahalı yiyecekler almak

durumunda kaldıklarını belirtmiştir. İçme suyunun aşırı derecede kireçli olduğunu iddia

etmiştir. Ayrıca, tutukluların gün içinden binadan yalnızca dört saatliğine çıkmalarına izin

verildiğini ve antrenman yapma imkanlarının bulunmadığını iddia etmiştir. Buna ek olarak,

“ölüm orucunda” olduğu sırada gün içinde yalnızca bir saatliğine açık havaya çıkmasına izin

verildiğini belirtmiştir.

AİHM, AİHS’nin 3. maddesi bağlamında, Devlet’in kişinin, insanlık onuruna uygun

koşullarda tutuklu bulunmasını, tedbirin uygulanma tarzının ve yönteminin, tutukluyu

tutuklanmaktan kaynaklanan kaçınılmaz sıkıntı seviyesinin üzerinde bir strese ya da zorluğa

maruz bırakmamasını ve kişinin sağlığının ve esenliğinin yeterince güvence altına alınmasını

sağlaması gerektiğini hatırlatır. Tutukluluk koşulları değerlendirilirken, sözkonusu koşulların

kümülatif etkileri ve tutukluluk süresi göz önüne alınmalıdır.

AİHM mevcut davada öncelikle başvuranın ve diğer tutukluların yiyeceklerinin,

Barınma Merkezi yönetimi tarafından sağlandığını gözlemler. Bu nedenle, AİHM fotoğrafları

AİHM’ye sunulan mutfağın başvuran ve diğer tutuklular tarafından kullanılmadığını varsayar.

Sonuç olarak, AİHM Barınma Merkezi dahilinde, mutfak gibi kullanılmayan alanlara erişimin

kısıtlanması gerektiği kanaatindedir. AİHM ayrıca başvuranın, Kırklareli Yabancı Kabul ve

Barınma Merkezi’ndeki yiyeceklerin ve içme suyunun kalitesine ilişkin şikayette bulunmasına

rağmen, kireçli suyun sağlığını ne yönde etkilediğini belirtmediği ve yiyeceklerin kalitesine

ilişkin iddialarını, uygun argümanlar ve delillerle desteklemediği kanısındadır.

Başvuranın, gün içinde dört saatten (ve “ölüm orucu” tuttuğunda bir saatten) fazla açık

havaya çıkmasına izin verilmemesine ve antrenman yapma fırsatı bulamamasına ilişkin

iddiaları hususunda AİHM, göç kapsamında tutuklanan yabancı vatandaşların, her gün açık

havada antrenman yapmalarına izin verilmesi gerektiğine ilişkin Avrupa Konseyi İşkenceyi

Önleme Komitesi (CPT) standardına atıfta bulunur. Başvuranın sürekli olarak kapalı

tutulduğunu iddia etmemesini göz önüne alan AİHM, mevcut dava koşullarında 3. madde

bağlamında çözümlenmesi gereken bir meselenin mevcut olmadığı kanısındadır.

9

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

AİHM ayrıca Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi’ndeki odaların ve

koridorların fotoğraflarının, odalara gün ışığı girdiğini ve temiz hava almak için geniş

pencereler bulunduğunu gösterdiğini kaydeder. Bazı yataklarda çarşaf bulunmadığının doğru

olmasına rağmen, diğer yatakların üzerlerinde temiz yatak takımlarının mevcut olduğu göz

önüne alındığında, AİHM Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi yönetiminin,

başvurana yatak çarşafı sağlamadığı sonucuna ulaşamaz.

AİHM, başvuranın sunduğu fotoğraflara dayanarak Kırklareli Yabancı Kabul ve

Barınma Merkezi’nde hijyen konusunda eleştiri gerektiren iki eksiklik olabileceğini

gözlemler. İlk husus, yenilenmesi gereken tuvaletlerin durumu ve ikinci husus, tutuklular

tarafından kullanılıp kullanılmadıkları belirlenememiş olsa da, Kiril alfabesiyle yazılmış

etiketleri bulunan ve son kullanım tarihleri dokuz ya da on yıl önce dolmuş olan temizleme

malzemelerinin mevcut olmasıdır.

AİHM ayrıca başvuranın, Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi’nde onaltı

aydan fazla bir süredir tutuklu bulunduğu ve iç hukukta bu tür tutuklulukların süreleri için

sınır belirleyen bir prosedür bulunmaması nedeniyle AİHM’yi, AİHS’nin 5/1 maddesinin ihlal

edildiği sonucuna varmaya yönelten, tutukluğunun belirsiz bir süre daha devam edebileceği

hususlarına önem vermektedir. AİHM bu belirsizliğin huzursuzluk duygusuna yol

açabileceğini kabul eder. AİHM ayrıca Hükümet’in, Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma

Merkezi’ndeki yaşam koşullarına ilişkin ayrıntılı bilgiler ya da Barınma Merkezi’nde

tutukluların bulundurulduğu kısımların fotoğraflarını ya da videosunu sunmadığının

farkındadır. Bununla birlikte, AİHM yukarıda kaydedilen eksikliklere ve belirsiz tutukluluk

süresinin, başvuranda yaratabileceği huzursuzluk duygusuna rağmen Kırklareli Yabancı

Kabul ve Barınma Merkezi’ndeki fiziksel koşulların, bu koşulların AİHS’nin 3. maddesi

bağlamında incelenmesine neden olacak kadar ağır olduğunun tespit edilmediği

kanaatindedir.

Dolayısıyla, Kırklareli Yabancı Kabul ve Barınma Merkezi’ndeki tutukluluk koşulları

hususunda 3. madde ihlal edilmemiştir.

IV. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi şöyledir:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuran, AİHS kapsamındaki haklarının ihlal edilmesi sonucu uğradığı manevi zarar

için 20,000 Euro talep etmiştir. Ayrıca, tutuklanmamış olsaydı aylık 400 Euro harcayacağını

(sic-metinde aynen alıntı) ileri sürerek 4,000 Euro maddi tazminat talep etmiştir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmiştir.

Tespit edilen ihlal ve ileri sürülen maddi zarar arasında illiyet bağı bulunmadığı

sonucuna varan AİHM, bu talebi reddeder. Ancak, başvuranın ihlal tespiti ile başlıbaşına

telafi edilemeyecek bir manevi zarara uğradığı kanaatindedir. Hakkaniyet temelinde, ihlallerin

10

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

ciddiyetini göz önüne alan AİHM, başvuranın talebinin tam olarak tazmin edilmesine karar

verir.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuran ayrıca AİHM önünde yaptığı masraf ve harcamalar için 3,100 Euro talep

etmiştir. İstanbul Barosu’nun ücret skalasına atıfta bulunan başvuran, yasal olarak temsil

edilmesine karşılık 3,000 Euro talep etmiştir. Ayrıca, çeviri, telefon ve faks harcamaları için

100 Euro talep etmiştir. Buna ek olarak, yasal temsilcisinin otuz beş saat yasal olarak

çalıştığını belirtmiştir.

Hükümet, yalnızca gerçekten yapılan masrafların karşılanabileceğini ileri sürerek bu

talebe itiraz etmiştir.

AİHM içtihadına göre, başvuran ancak gerçekten gerekli olduğu için yapıldığını ve

miktarının makul olduğunu kanıtladığı sürece yargılama masraf ve giderlerinin tazminine hak

kazanır. Mevcut davada başvuran, talep ettiği masrafları gerçekten yaptığını kanıtlamamıştır.

Dolayısıyla, AİHM bu başlık altında tazminat ödenmesine karar vermemiştir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

orana üç puanlık bir artış eklenerek belirlenecektir.

YUKARIDAKİ GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvuranın AİHS’nin 3. maddesi bağlamında, İran’a sınırdışı edilme olasılığı ve

tutukluluğuna ilişkin fiziksel koşullar hususundaki ve AİHS’nin 5. maddesi bağlamındaki

şikayetlerinin kabuledilebilir olduğuna;

2. Başvurunun kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

3. Başvuranın İran’a sınırdışı edilmesinin AİHS’nin 3. maddesinin ihlaline neden olacağına;

4. AİHS’nin 5. maddesinin 1. ve 4. paragraflarının ihlal edildiğine;

5. Kırklareli Yabancı Kabul ve Barındırma Merkezi’ndeki tutukluluğa ilişkin fiziksel koşullar

hususunda AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edilmediğine;

6. (a) Sorumlu Devlet’in başvurana, AİHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleştiği

tarihten itibaren üç ay içinde, uygulanabilecek her tür vergi miktara eklenmek ve

ödeme gününde geçerli olan kur üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere,

manevi tazminat olarak 20,000 Euro (yirmi bin Euro) ödemesine;

(b)Yukarıda anılan üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek

suretiyle elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

7. Başvuranın adil tazmin talebinin kalan kısmının reddine,

11

Z.N.S. – TÜRKİYE KARARI

KARAR VERMİŞTİR.

İngilizce hazırlanmış, AİHM İç Tüzüğü’nün 77 §§ 2. ve 3. maddeleri uyarınca 19 Ocak

2010 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

12