ŤķķT{Ă GkķS

Avrupa İnsan Haklan Mahkemesi ( 1. Kısım ),

Sn. E. Palm, Başkan,

Sn. L.F.Bravo,

Sn. G. Jorundson,

Sn. B. Zupancic,

Sn. T. Pantiru,

Sn. R. Maruste, Yargıçlar

Sn. F. Gölcüklü, ad hoc yargıç

ile Kısım Seh'eteri Sn. M. O'Boyle'un katılımı ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

Heyeti olarak toplanmış,

11 O cak 2000 ve 4 Eylül 2001 tarihlerinde yapılan özel görüşm eler sonucunda,

yukarıda

varmıştır:

son

anılan

tarihte

benimsenmiş

olan

aşağıdaki

karara

|z|sĶGĶŤsltsly

1. D avanın nedeni, bir T ürk vatandaşı olan M etin Ş ahin’in ("başvuran"), 7 H aziran

1996 tarihinde, İnsan Haklarım ve Temel Hakları Korumaya Dair Sözleşme'nin ('‘Sözleşme")

eski 25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na

("Komisyon") yaptığı başvurudur (başvuru no. 31961/96).

2. Başvuranı İstanbul’da faaliyet gösteren avukat Mehdi Bektaş temsil etmiştir. Bu

davaya yönelik olarak Türk Hükümeti bir Ajan tayin etmemiştir,

3. Başvuran, kendisine karşı yürütülen cezai kovuşturmanın “makul sürede”

sonuçlanmadığım ve polise, baskı altında verdiği ifadeye dayanılarak mahkum edildiği için

adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmektedir,

4. Başvuru, 1 Kasım 1998 tarihinde, Sözleşme'nin 11 No'lu Protokolü yürürlüğe

girdiğinde, anılan protokol'ün 5. maddesinin 2. fıkrası uyarınca Mahkeme’ye gönderilmiştir.

5* Başvuru, Mahkeme'nin Birinci Kısmına verilmiş (İçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu

bölüm içinde davayı inceleyecek olan daire (Sözleşme'nin 27§1 Maddesi), İçtüzüğün 26§1

maddesine uygun olarak teşekkül etmiştir. Mahkeme’de Türkiye’yi temsil eden Sn. Yargıç

Rıza Türmen davadan çekilmiştir (İçtüzük 28.madde). Bunun üzerine Hükümet Sn. Feyyaz

Gölcüklü'yü Sn. Rıza Türmen'in yerine ad hoc yargıç olarak atamıştır (Sözleşme'nin 27§2 ve

İçtüzüğün 29§ 1 maddeleri).

6. 11 Ocak 2000 tarihli bir kararla, Daire, başvuranın cezai kovuşturmanın

uzunluğuyla ilgili şikayetini kabuiedilebilir ve şikayetlerin geri kalanım ise kabuledilemez

bulmuştur.

7. Gerek başvuran gerekse de Hükümet esaslara ilişkin olarak görüş bildirmişlerdir

(İçtüzük 59/1).

v sh sh yG

pUkh}hhGlzhzG{lŤrĶsGlkluGvshshy

hUG iťķG ķGGķ

8. 19 Eylül 1979 tarihinde Ankara Emniyet Müdürlüğü’ne bağlı polis memurları

yasadışı silahlı örgüt, Dev-Yol’a üye olduğu şüphesiyle başvuranı yakalamışlardır.

9. 24 Eylül 1979 tarihinde, Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi, başvuranın tutukluluk

halinin devamına karar vermiştir'.

10. 5 Mart 1980 tarihinde Askeri Savcı, başvuranı yasadışı Ö.T.K. örgütü üyeliğiyle

suçladığı iddianamesini Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi5ne sunmuştur. Savcı, başvuranın

Ö.T.K içinde Dev-Yol’un temsilcisi olduğunu da iddia etmiştir.

1 1 . 1 2 H a z i r a n 1 9 8 0 t a r i h i n d e b a ş v u r a n t u t u k s u z y a r g ı l a n m a k ü z e r e s e r b e s t

bırakılmıştır.

1 2 . 2 6 E y l ü l 1 9 8 0 t a r i h i n d e p o l i s m e m u r l a r ı , b a ş v u r a n ı , M .V . v e M .G.’nin Ölümüyle

sonuçlanan çatışmada yaralanmasından sonra

yakalamışlardır,

tedavi gördüğü Y.I’nın evinde yeniden

13 . 1 Ş u b a t 19 81 t a r i h i n d e , p o l i s m e m u r l a r ı , b a ş v u r a n ı A n k a r a E m n i y e t

Müdürlüğünde sorgulamışlar ve başvuran burada Ö.T.K. mensubu olduğunu kabul etmiştir.

1 4 . 3 M a r t 1 9 8 1 t a r i h i n d e b a ş v u r a n A s k e r i S a v c ı t a r a f ı n d a n s o r g u l a n m ı ş t ı r . B a ş v u r a n

Dev-Yol üyesi olduğuna ilişkin iddiayı reddetmiş fakat Ö.T. K içinde yer aldığını kabul

etmiştir.

1 5 . 4 M a r t 1 9 8 1 ta r ih in d e A n k a r a S ık ıy ö n e tim M a h k e m e s i b a ş v u r a n ın tu tu k lu lu ğ u n a

karar vermiştir.

i UG h Gz ķ ķ ü Gt ˅ G ķ

1 6 . 2 6 Ş u b a t 1 9 8 2 t a r i h i n d e , a s k e r i s a v c ı b a ş v u r a n v e b a ş k a 7 2 2 d a v a l ı y l a i l g i l i

iddianamesini Sıkıyönetim Mahkemesi'ne sunmuştur. Savcı, başvuranı, amacı Türk anayasal

düzenini yıkarak yerine Marksist-Leninist bir rejim kurmak olan Dev-Yol'a üye olmakla

suçlamıştır. Başvuran, M.V ve M.G.'yi öldürmek, bir eve ateş açmak ve Dev-Yol için para

toplamak gibi suçlarla da itham edilmiştir.

Savcılık, Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü uyarınca ölüm cezası talep etmiştir. Bu

iddianamenin 5 Mart 1980 tarihli iddianameye eklenmesi gerektiği de kararlaştırılmıştır.

17. Sıkıyönetim Mahkemesi, 19 Temmuz 1989 tarihli kararında, başvuranı, M.V. ve

M.G.'nin öldürülmesine ve Ö.T.K'nın faaliyetlerine karıştığı gerekçesiyle suçlu bulmuş ve

TCK'nun 168/2 maddesi uyarınca 4 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırmıştır.

Mahkeme, başvuranı Dev-Yol üyeliği nedeniyle de suçlu bulmuş ve kendisini sürekli

olarak bir mesleği ilga etmekten men eden ve adli vesayet altına koyan TCK'nun 146/1

hükmü uyarınca müebbet hapis cezasına çarptırmıştır (gerçekte iyi hali gözönünde

bulundurularak 18 yıl).

jUG{ ¡GĶť

18. Başvuranın hapis cezası 15 yılı aştığı için dava kendiliğinden Askeri Yargıtay'da

temyiz olunmuştur.

19. Sıkıyönetim mahkemelerini ilga eden 27 Aralık 1993 tarihli Kanunun yürürlüğe

girmesinin ardından, davaya bakma yetkisi Yargıtay'a geçmiş ve dosya da Yargıtay'a

gönderilmiştir.

20. 27 Aralık 1995 tarihinde Yargıtay başvuranın mahkumiyetini onamıştır.

ppUGĶsnĶsĶGĶÍGo|r|rG}lG|n|shth

21. Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü aşağıdaki gibidir:

"Türkiye Cumhuriyeti Teşkilatı Esasiye Kanununun tamamını veya bir kısmım tağyir ve tebdil veya

ilgaya ve bu kanun ile teşekkül etmiş olan BüyUk M illet M eclisini iskata veya vazifesini yapmaktan-

men'e cebren teşebbüs edenler, idam cezasına mahkûm olur."

22. Türk Ceza Kanunu'nun 168. maddesi aşağıdaki gibidir:

"Her kim, ... m addelerde yazılı cürümleri işlemek için silahlı cem iyet ve çete teşkil eder yahut böyle bir

cemiyet ve çetede amirliği ve kumandayı ve hususi bir vazifeyi haiz olursa onbeş seneden aşağı

olmamak üzere ağır hapis cezasına mahkûm olur.

Cemiyet ve çetenin sair efradı on yıldan onbeş yıla kadar ağır hapisle cezalandırılır."

HUKUK

I. SÖZLEŞM E’NİN 6 1 1 MADDESİNİN İHLAL ED İLDİĞİ İDDİASI

23. Başvuran, aleyhinde yürütülen cezai kovuşturmasının süresinin uzunluğundan

yakınmıştır. Bu bağlamda Sözleşme'nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğini idda etmektedir.

Anılan madde aşağıdaki gibidir:

"Herkes, ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlam alar konusunda karar verecek olan, ...bir mahkeme

tarafından davasının makul bir süre içinde...görülmesini istemek hakkına sahiptir."

A. M ahkem e’nin ratione temporis yetkisi

24. Mahkeme, Sözleşme’ye ek 11 No'lu Protokolün yürürlüğe girmesi karşısında bu

başvuru bakımından ratione temporis yetkisiyle ilgili bir sorun ortaya çıktığım

gözlemlemektedir.

25. Mahkeme, bu bağlamda, 1 Kasım 1998 tarihinde, 11 No'lu Protokol'ün yürürlüğe

girmesiyle, bu dava gibi Komisyon önünde görülmekte olan ama henüz kabuiedilebilir

bulunmamış olan davaların anılan Protokol'deki hükümler uyarınca Mahkeme'nin

incelemesine tabi olduğu hususuna dikkat çeker. Protokol'ün 5/2 maddesinin geçici bir

düzenlemenin parçası olarak, davaların eski Komisyon tarafından incelenmesini sağlama

amacı gözönünde bulundurulduğunda, Mahkeme'nin ratione temporis yetkisi davalı Devlet'in

bireysel başvuru hakkım tanıdığı tarihe göre belirlenecektir.

26. Dolayısıyla, eski Mahkeme'yi, 25 Mart 1996 tarihli Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye

kararında (RD, 1996^11, s.410-411, §§ 26-28) ratione temporis yetkisinin, davalı Devlet’in

Mahkeme'nin yetkisini kabul ettiği 22 Ocak 1990'dan itibaren başladığı sonucuna götüren

mülahazalar, mahkemenin yetkisini, -bu tarihten itibaren meydana gelen olay ve olgularla

sınırlandırmak amacıyla, öne sürülemez (bkz. Cankoçak-Türkiye, başvuru no. 25182/94 ve

26956/95, § 26 AÎHM 2001-...).

Mahkeme bu sonucun tartışılmadığına dikkat çeker.

B. Şikayetlerin Esasları

1. Dikkate alınacak dönem

27. Mahkeme, yargılamanın, başvuranın yakalandığı 19 Eylül 1979 tarihinde başlayıp,

Yargıtay’ın, başvuranın mahkumiyetini onayladığı 27 Aralık 1995 tarihinde de bittiğine dikkat

çeker. Dolayısıyla, başvuranın yargılaması onaltı yıl üç ay sürmüştür.

28. Bununla birlikte Mahkeme, Türkiye'nin bireysel başvuru hakkını tanıdığına ilişkin

bildirimde bulunduğu 28 Haziran 1987 tarihinden beri geçen sekiz yıl onbir aylık dönemi

inceleyebilmektedir (bkz. Üstte 25. paragraf). Yine de Mahkeme, üstte anılan bildirimin

yapıldığı sırada yargılamanın ne durumda olduğunu dikkate almak zorundadır. Söz konusu

talihte, yargılama yedi yıl dört aydır sürmekteydi.

2. Y argılam a süresinin m akuliyeti

29. İddia konusu sürenin makuliyeti, dava koşullarının ışığında ve Mahkeme

içtihatlarıyla oluşturulan özellikle de davanın karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili mercilerin

davranışları gibi kriterler göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir (bkz. üstte anılan

Mitap ve Okçuoğlu kararı, s.411, § 32).

30. Hükümet, davanın karmaşıklığını ve başvurana yöneltilen suçlamaların niteliğini

vurgulamışta. Yine Hükümet, başvurana yirmiden fazla suçla ilgili suçlama yöneltildiğine ve

cinayet ve bombalama suçlarından mahkum olduğuna dikkat çekmiştir. Mahkme, başvuranın

da aralarında bulunduğu 723 davalının yargılandığı davayı incelemek zorundadır. Yetkililer,

başvuranında mensubu olduğu terörist şebekenin kapsamını ve eylemlerini belirleyebilmek

için zamana ihtiyaç duymuşlardır. Sıkıyönetim Mahkemesi, hızlandırıcı bir usul izlemiş ve

yargılamayı hızlandırmak için gerekli her türlü çabayı göstermiştir. Haftada üç kere olmak

üzere beş yüzden fazla duruşma yapmıştır. Savcı, iddianamesini hazırlayabilmek için ikibin

sayfadan fazla tutan savunmaları incelemek zorunda kalmıştır. Dava dosyası yaklaşık bin

klasörden fazla olup, sadece kararın özeti 248 sayfa kadar tutmuştur.

Kısaca, Hükümet, bu etkenlerin yargılamanın uzunluğunu açıkladığım ve yargısal

makamlara ihmal ya da gecikmenin isnat edilemeyeceğini iddia etmiştir.

31. Başvuran, cevaben, davanın karmaşıklığının ve davalıların sayısının fazlalığının

16 yıldan fazla süren bir yargılamayı mazur gösteremeyeceğini öne sürmüştür. Bu bağlamda

başvuran, sözkonusu dönemde, eğitimine devam edemediğini, bir iş bulamadığım, sağlığının

bozulduğunu ve maddi ve manevi zarara uğradığını idda etmiştir.

32. Mahkeme, davalıların sayılarının çokluğu, suçlamaların ciddiliği ve mahkemenin

büyük çaplı bir davaya bakarken karşılaştığı zorluklar nedeniyle sözkonusu davamn karmaşık

bir dava olduğuna ilişkin hükümet görüşüne katılmaktadır. Fakat, dava mevcut sorunların

karmaşıklığı bakımından açıklanamayacağı için Mahkeme, davayı başvuranın ve ulusal

mercilerin davranışları çerçevesinde inceleyecektir (bkz. Üstte 29. paragraf).

33. Bu bağlamda, davalı Hükümet’in yargılamanın herhangi bir aşamasında

başvuranın davranışlarıyla ilgili bir eleştiride bulunmadığına dikkat çekilmelidir. Mahkeme,

yargılamanın

uzunluğunun sadece, yerel mahkemelerin davayı savsaklamasıyla

açıklanabileceğini tekrarlar (bkz. Cankoçak kararı, §32).

34. Bu bağlamda Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemesi’nin yaklaşık 9 yıl 10 aylık bir

sürede karar Verebildiğini gözlemlemektedir. Askeri Yargıtay'ın temyiz incelemesi de 4

yıldan fazla sürmüştür. Ayrıca, Yargıtay davamn kendisine geçmesinden yaklaşık 2 yıl sonra,

27 Aralık 1995 tarihinde karar vermiştir. Mahkeme, nihai kararın verilmesinin, davanın

karmaşıklığı nedemyde geciktiğine ilişkin Hükümet iddiasını tartışmamaktadır. Ayrıca

Mahkeme, dava yetkisinin askeri mahkemelerden sivil mahkemelere geçmesiyle sonuçlanan

yasal değişikliklerin de geciktirici etkenler olarak davanın uzamasına katkıda bulunduğunu

gözlemlemektedir.

35. Bununla birlikte Mahkeme, müteaddid defalar vurguladığı gibi, Sözleşme’nin 6/1

maddesinin, Sözleşmeci Devletler'e yargısal düzenlerini, davaları makul bir sürede görme

yükümü de dahil olmak üzere, kendi mahkemelerinin yükümlülüklerini yerine

getirebilecekleri bir şekilde düzenleme görevi verdiğini tekrarlar (Pelissier and Sassi-Fransa

[GC], s.30î, §74, no. 25444/94, ECHR 1999-11). Dolayısıyla, başvurana karşı yürütülen cezai

kovuşturmanın uzamasının sorumluluğu ulusal makamlara atfedilmelidir. Bu nedenle

Mahkeme, ceza yargılamasının uzun sürmesinin "makul süre" yükümlülüğünün yerine

getirilmemesine yol açtığı sonucuna varmıştır.

36. Dolayısıyla, Sözleşme’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.

II. SÖ ZLEŞM EN İN 41. MADDESİNİN UY G ljjt^N M A SI

37. Sözleşme'nin 41. Maddesi aşağıdaki gibidir:

"M ahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşm eci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder."

h UG

38. Başvuran, maddi ve manevi tazminat olarak 500,000 Fransız Frangı talep etmiştir.

Bu bağlamda başvuran, ceza yargılamasının hakkaniyete sığmayan bir biçimde uzadığına ve

eğitimine devam edemediğine, bir iş bulamadığına ve sağlığının bozulduğuna yönelik

iddialarına değinmiştir.

39. Hükümet, başvuranın iddialarıyla ilgili herhangi bir yorum yapmamıştır.

40. Mahkeme, başvuranın, kendisine yönelik ceza yargılamasının toplam süresini göz

önünde bulundurarak, sıkıntıya düştüğünü düşünmektedir. Hakkaniyet esasına dayalı olarak,

başvurana 100,000 Fransız Frangı verilmesine hükmetmektedir.

i UGt

41. Başvuran bu başlık altında herhangi bir talepte bulunmamıştır.

42. Hükümet de bu başlık altında herhangi bir gözlem yapmamıştır.

43. Mahkeme, başvuranın, bu başlık altında herhangi bir talepte bulunmamasından

dolayı, kendisine masraflar için Ödeme yapılması hakkından feragat ettiğini düşünmektedir.

jUG { Ă Ă Gm¡

44. Mahkeme önündeki mevcut bilgilere göre, işbu kararın benimsendiği tarihte

Fransa'daki yasal faiz oram yıllık % 4,26'dır.

BU SEBEPLERDEN DOLAYI MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. Ceza yargılamasının uzunluğu nedeniyle Sözleşme'nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine

(a) Sözleşme’nin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten itibaren 3 ay içinde,

miktara yansıtılabilecek her türlü vergiyle birlikte, ödeme tarihindeki döviz kuru

üzerinden TL5sına çevrilmek üzere 100.000 (Yüzbin) Fransız Frangı’nın, davalı Devlet

tarafından ödenmesinet

(b) üç aylık süre sonunda yapılan ödemeler için, ödeme tarihine kadar yıllık % 4,26 faiz

uygulanmasına

rhyhyG}lytĶŤ{ĶyU

İşbu karar İngilizce olarak verilmiş ve 25 Eylül 2001 tarihinde, İçtüzüğün 77.maddesinin 2.ve

3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Michael O'BOYLE

Sekreter ----- 7

Elisabeth PALÎvL

W * 0 /û .0 0 , 1 B a ş k a n

< X Q X V ꢀ% ( 8 ( 7

Daire Başkan»

D . * < ꢀ

' ^

ꢁ

D r .;