CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ÜÇÜNCÜ DAĐRE

UNAY -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:5290/02)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

21 Ekim 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (5290/02) no’lu davanın nedeni (T.C. vatandaꢀı)

Mehmet Zeynettin Unay’ın (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 29 Haziran 2001

tarihinde Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa

Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Đzmir Barosu avukatlarından T. Aslan tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuran, 1956 doğumludur ve Đzmir’de ikamet etmektedir.

Baꢀvuran, genel seçimler arifesinde 23 Ağustos 1998 tarihinde Đzmir’de bir salonda

gerçekleꢀtirilen olağan parti kongresinde Halkın Demokrasi Partisi’nin (HADEP) genel

sekreter yardımcısı olarak bir konuꢀma yapmıꢀtır.

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi (« ĐDGM ») Cumhuriyet Savcısı (« Savcı») 12 Ocak 1999

tarihli iddianamesinde, terörle mücadeleye iliꢀkin 1991 tarihli yasanın (« 1991 yasası ») 8.

maddesinin 1. fıkrasına dayanarak baꢀvuranı, bu konuꢀmasından dolayı Devlet’in

bütünlüğüne karꢀı propaganda yapmakla suçlamıꢀtır.

Đddianamede, söz konusu kongrenin yasadıꢀı bir gösteriye dönüꢀtüğü ve kongreye

katılanların, kongrede bulunan hükümet komiserinin defalarca uyarmasına rağmen, yasadıꢀı

silahlı bir örgüt lehine slogan atmaya devam ettikleri vurgulanmıꢀtır.

Baꢀvuran, ĐDGM önünde söz konusu söylemi yaptığını kabul etmiꢀ, ancak bu konuꢀmada suç

iꢀleme niyeti bulunmadığını ve bölücülük suçunun kurucu unsurlarının oluꢀmadığını ifade

ederek suçlamaları reddetmiꢀtir. Baꢀvuran, ayrıca konuꢀmasının genelinde Hükümet’in

uyguladığı politikayı eleꢀtirdiğini ve sadece kendisinin ve Halkın Demokrasi Partisi’nin siyasi

görüꢀlerini dile getirdiğini ifade etmiꢀtir.

18 Haziran 1999 tarihinde, Anayasa’nın 143. maddesinde yapılan değiꢀiklikle Devlet

Güvenlik Mahkemeleri bünyesinden askeri yargıçlar çıkarılmıꢀtır. Bu mahkemelerin

kurulmasına iliꢀkin yasada 22 Haziran 1999’da yapılan değiꢀiklik sonrası ĐDGM bünyesinde

yer alan askeri yargıç yerine sivil bir yargıç atanmıꢀtır.

ĐDGM, 12 Ocak 1999 tarihli iddianameye dayanarak aldığı 5 Ekim 1999 tarihli kararında

baꢀvuranı on bir ay hapis ve 666 722 221 Türk Lirası para cezasına mahkûm etmiꢀtir. ĐDGM,

kararının gerekçesinde baꢀvuranın konuꢀmasının bazı bölümlerine atıfta bulunmuꢀtur

.

Baꢀvuran, birinci derece mahkemesinin verdiği kararı temyize götürmüꢀtür. Yargıtay’a

sunduğu dilekçede baꢀvuran, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin sadece konuꢀmasında geçen

« Kürdistan » kelimesi üzerinden karar verdiğini iddia etmiꢀtir. Baꢀvuran, bu kelimeyi

bölücülük yapmak amacıyla değil, çoğunluğunu Kürt kökenli vatandaꢀların oluꢀturduğu

coğrafik bir bölgeyi iꢀaret etmek için kullandığını ileri sürmüꢀtür. Baꢀvurana göre, yaptığı

konuꢀmanın genel anlamı hakimler tarafından tamamen göz ardı edilmiꢀtir. Demokratik bir

2

rejimde ifade özgürlüğünün önemini detaylı bir ꢀekilde açıklayan baꢀvuran, ayrıca bir parti

temsilcisinin Laz, Çerkez, Rum, Ermeni ve Kürt gibi etnik farklılıkların varolduğu gerçeğini

dile getirmesinin suç sayıldığını, oysa ki iktidardaki politikacıların aynı gerçeği dile

getirdiklerinde sorun yaꢀamadıklarını iddia etmiꢀtir. Baꢀvuran, ulusal yargı organlarının bu

konuda çifte standart uygulandığını ileri sürmüꢀtür.

Yargıtay, 18 Eylül 2000 tarihinde aldığı kararda, dava dosyasında bazı eksiklikler, özellikle

1999 yılında yürürlüğe giren, bazı suçların ertelenmesini ve ceza sürelerinin hesaplanmasını

öngören 4454 sayılı yasanın uygulanmasında eksiklikler olduğu gerekçesiyle kararı bozmuꢀ

ve dosyayı ĐDGM’ye geri göndermiꢀtir.

ĐDGM, Yargıtay’ın belirttiği eksiklikleri giderdikten sonra 16 Kasım 2000 tarihinde verdiği

kararda, 1991 yasasının 8. maddesinin 1. fıkrasına karꢀı geldiği gerekçesiyle baꢀvuranı on ay

hapis ve 666 666 666 Türk Lirası (eski) para cezasına mahkûm etmiꢀtir.

Baꢀvuran, bu kararı yeniden temyize götürmüꢀtür.

Yargıtay, 20 ꢁubat 2001 tarihli kararında, 22 Aralık 2000 tarihinde yürürlüğe giren 4616

sayılı Yasa’ya uygun olarak davanın kesin hükme bağlanmasının ertelenmesi gerektiği

gerekçesiyle bu son kararı bozmuꢀtur.

ĐDGM, 23 Mart 2001 tarihli kararda 4616 sayılı af yasası gereğince kararın beꢀ yıl süreyle

ertelenmesine hükmetmiꢀtir.

Dava dosyasında bulunan unsurlara göre, bu beꢀ yıllık erteleme süresi yargılamanın yeniden

yapılmasına gerek kalmadan tamamlanmıꢀtır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐNĐN 14. MADDEYLE BAĞLANTILI OLARAK ĐHLÂL

EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, bir siyasi partinin kongresinde yaptığı konuꢀma nedeniyle Devlet Güvenlik

Mahkemesi önünde kendisi aleyhine dava açılmasının ifade özgürlüğü hakkını ihlal ettiğinden

ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran, hakkında verilen kararın ertelenmesine rağmen, suçun tekrarı

halinde yeniden yargılanma riski bulunduğu için fikirlerini ifade edemediğini ileri

sürmektedir. Baꢀvuran Kürt kökenli olduğu ve konuꢀmasında Kürtlerin varlığından söz ettiği

için ceza mahkemelerinde yargılandığını iddia etmekte ve AĐHS’nin 10. maddesini, 14.

maddeyle bağlantılı olarak, ileri sürmektedir.

A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Hükümet, baꢀvuranın yargılamanın ertelenmesinden yararlanması ve nihai bir hüküm

giymemiꢀ olması nedeniyle mağdur sıfatının olmadığı itirazını yapmaktadır. Hükümet ayrıca,

terörle mücadele yasasının 8. maddesinin 4928 sayılı yasayla yürürlükten kaldırıldığına dikkat

çekmektedir.

3

Baꢀvuran, beꢀ yıl boyunca mahkûm edilme korkusuyla yaꢀadığı için mağdur sıfatını haiz

olduğunu iddia etmektedir.

AĐHM, Hükümet’in mağduriyet sıfatıyla ilgili aynı içerikli itirazlarını daha önce de defalarca

reddettiğini hatırlatmaktadır (bakınız, örnek olarak, Türkiye aleyhine Yaꢀar Kaplan davası,

n^o56566/00, prg. 32-34, 24 Ocak 2006). AĐHM, aynı mantık yoluyla hareket ederek

Hükümet’in bu itirazını reddetmektedir.

AĐHM, bu ꢀikâyetin AĐHS’nin 35. maddesinin 3. fıkrası anlamında açıkça dayanaktan yoksun

olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AĐHM, baꢀka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi

bulunmadığından bu ꢀikâyetin kabuledilebilir ilan edilmesini uygun görmektedir.

B. Esasa iliꢀkin

Baꢀvuran, siyaset adamı olarak yaptığı bir konuꢀmadan ötürü hakkında ceza davası

açılmasının ifade özgürlüğü hakkını ihlâl ettiğini ileri sürmektedir. Baꢀvuran, ꢀikayet konusu

davanın, Hükümetin, bireylerin ifade özgürlüğü hilafına Devleti koruma politikasının bir

parçası olduğunu iddia etmektedir. Baꢀvuran, konuꢀmasının hiçbir surette ꢀiddet içeriği

bulunmadığını vurgulamaktadır.

Hükümet, baꢀvuranın 23 Ağustos 1998 günü yaptığı konuꢀmada terörizmi övdüğünü ileri

sürmektedir. Hükümet bu nedenle hiç bir ꢀekilde AĐHS’nin 10. maddesiyle teminat altına

alınan haklara müdahalenin söz konusu olmadığını savunmaktadır. Bu itirazının kabul

edilmemesi halinde, Hükümet olayın meydana geldiği dönemde bölgenin güvenlik açısından

arzettiği hassasiyet nedeniyle, ihtilaflı müdahalenin acil bir sosyal ihtiyaca cevap verdiğini ve

kamu düzenini korumak, ulusal güvenliği, kamu güvenliğini ve suçların önlenmesini

sağlamak gibi meꢀru amaçlarla orantılı olduğunu ileri sürmektedir.

AĐHM, daha önce de mevcut davaya benzer davaları incelemiꢀ ve AĐHS’nin 10. maddesinin

ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir (özellikle bakınız Türkiye aleyhine Ceylan davası [GC],

n^o23556/94, prg. 38, CEDH 1999-IV, Türkiye aleyhine Öztürk davası [GC], n^o22479/93,

prg. 74, CEDH 1999-VI, Türkiye aleyhine Đbrahim Aksoy davası, n^o28635/95, 30171/96 ve

34535/97, prg. 80, 10 Ekim 2000, Türkiye aleyhine Karkın davası, n^o43928/98, prg. 39,

23 Eylül 2003, ve Türkiye aleyhine Kızılyaprak davası, n^o27528/95, prg. 43, 2 Ekim 2003).

AĐHM, mevcut davayı yerleꢀik içtihadının ıꢀığında incelediğini vurgulayarak, Hükümetin bu

davada diğerlerinden farklı bir sonuca ulaꢀmak için yeterli argüman ve olgu sunmadığını

tespit etmektedir. AĐHM, ihtilaflı konuꢀmada kullanılan ifadelere ve hangi bağlamda

söylendiğine özellikle önem vermektedir. Bu konuda AĐHM, incelediği olayı çevreleyen

koꢀulları ve özellikle terörle mücadelenin zorluğunu dikkate alacaktır (bakınız Đbrahim Aksoy,

ilgili bölüm, prg. 60, ve Türkiye aleyhine Incal davası, 9 Haziran 1998 tarihli karar, Derleme

1998-IV, s. 1568, prg. 58).

Đhtilaflı konuꢀma, baꢀvuranın genel sekreter yardımcısı olduğu partinin kongresinde politikacı

sıfatıyla yapılmıꢀtır. Bu konuꢀmada baꢀvuran, genel seçimler arifesinde partisinin tutumunu

savunmakta, ülkenin güney doğusunda devam eden silahlı çatıꢀmaları kınamakta ve

hükümetin Kürt sorunuyla ilgili politikasını eleꢀtirmektedir.

AĐHM’in tespitine göre ulusal mahkemeler, ihtilaflı konuꢀmada Türk Devleti’nin toprak

bütünlüğünü parçalamaya yönelik ifadeler bulmuꢀtur.

4

AĐHM, ulusal mahkemelerin kararlarında açıkladıkları gerekçeleri incelemiꢀ ve sözkonusu

gerekçelerin bu ꢀekliyle baꢀvuranın ifade özgürlüğüne müdahale etmek için yeterli olmadığı

kanaatine varmıꢀtır (bakınız, mutatis mutandis, Yurttaꢀ, ilgili bölüm, ve Türkiye aleyhine

Sürek davası (n^o4) [GC], n^o24762/94, prg. 58, 8 Temmuz 1999). AĐHM, o dönemde Türk

Devleti’nin Kürt sorunuyla ilgili politikası hakkında olumsuz bir tablo çizen bu konuꢀmada

bazı bölümlerin özellikle sert ifadeler içerdiğini ve dolayısıyla topluma düꢀmanca ifadeler

içerdiğini gözlemlemektedir. Bununla birlikte AĐHM, baꢀvuranın Türk siyasetindeki rolünü

yerine getiren bir politikacı sıfatıyla konuꢀtuğunu, ne ꢀiddete baꢀvurmayı, ne orduya

direnmeyi ne de ayaklanmayı teꢀvik ettiğini ve her halukarda konuꢀmasının bir nefret söylemi

olmadığını hatırlatmaktadır. Değerlendirme yaparken AĐHM’in dikkate alacağı en önemli

unsur bu olacaktır (bakınız, a contrario, Türkiye aleyhine Sürek davası (n^o1) [GC],

n^o26682/95, prg. 62, CEDH 1999-IV, ve Türkiye aleyhine Gerger davası [GC], n^o24919/94,

prg. 50, 8 Temmuz1999).

AĐHM, müdahalenin orantılılığını tespit ederken cezaların niteliğini ağırlığını da dikkate

alacaktır.

Mevcut davada karar ertelendiği halde, ĐDGM’nin verdiği bu karar kaçınılmaz olarak

baꢀvuranın erteleme süresince yürüttüğü faaliyetler üzerinde kısmen sansürleyici etki yaratmıꢀ

ve katıldığı siyasi tartıꢀma ortamlarında eleꢀtiri yapmasını büyük ölçüde sınırlamıꢀtır (bakınız

Türkiye aleyhine Güzel davası (n^o3), n^o6586/05, prg. 51, 24 Temmuz 2007, Türkiye aleyhine

Aslı Güneꢀ davası, n^o53916/00, prg. 26, 27 Eylül 2005).

Bu itibarla, baꢀvuranın ifade özgürlüğü hakkına yapılan bu müdahaleler «demokratik bir

toplumda zorunlu» olarak nitelenemez. Bu nedenle AĐHM, AĐHS’nin 10. maddesinin ihlâl

edildiği sonucuna varmaktadır.

Yukarıda yapılan tespitleri göz önüne alan AĐHM, bu ꢀikâyetin AĐHS’nin 10. maddesiyle

bağlantılı olarak 14. maddesi bakımından ayrıca incelenmesini gerekli görmemektedir

(bakınız, örnek olarak, Türkiye aleyhine Nur Radyo ve Televizyon Yayıncılığı A.ꢁ. davası, n^o

6587/03, prg. 32, 27 Kasım 2007).

II. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLÂL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, özellikle Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde görülen davanın bir bölümünde

yargılamaya askeri bir yargıcın iꢀtiraki dolayısıyla bağımsız ve tarafsız bir mahkeme

tarafından adil bir ꢀekilde yargılanmadığından ꢀikâyetçi olmaktadır. Baꢀvuran ayrıca,

Yargıtay savcısının tebliğnamesinin kendisine tebliğ edilmediğini iddia etmektedir.

Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

AĐHM, ertelenme kararıyla birlikte bir davanın ꢀartlı olarak askıya alınmasına iliꢀkin benzer

davalarda benzer ꢀikayetleri incelediğini ve bu davalarda kesinleꢀmiꢀ bir kararla mahkûm

edilmeyen baꢀvuranların mağdur sıfatında olmadığına hükmettiğini hatırlatmaktadır (bakınız,

örnek olarak, Türkiye aleyhine Güneꢀ davası (karar), n^o38413/02, 1 Eylül 2005, Türkiye

aleyhine Sincar ve diğerleri davası (karar), n^o46281/99, 19 Eylül 2002). Mevcut davada bu

içtihattan ayrılmasını gerektiren hiçbir unsur bulunmadığını tespit eden AĐHM, bu ꢀikâyetlerin

5

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. maddeleri anlamında açıkça dayanaksız olduğu

kanaatindedir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, maruz kaldığı manevi zarar için 7.500 Euro istemektedir.

Hükümet, sözkonusu miktarı aꢀırı bulmaktadır.

AĐHM, hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana 1.500 Euro manevi tazminat ödenmesi gerektiği

kanaatindendir.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuran, ulusal mahkemeler önünde yapmıꢀ olduğu yargılama masraf ve giderleri için 1.000

Euro, AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu yargılama masraf ve giderleri için ise 3.230 Euro talep

etmektedir. Baꢀvuran, ulusal mahkemeler ve AĐHM önünde avukatı tarafından

gerçekleꢀtirilen çalıꢀmaların ve iꢀlemlerin detaylı listesini avukatının vakfettiği saatleri de

belirterek AĐHM’ye sunmaktadır.

Hükümet, sözkonusu taleplerin mesnetsiz ve aꢀırı olduğu kanaatindedir.

AĐHM, içtihadına göre bir baꢀvuran, yargılama masraf ve giderlerinin geri ödemesini ancak

gerçekliği, gerekliliği ve oranlarının makul olduğunu ortaya koyduğu sürece elde edebilir.

Mevcut davada, sahip olduğu unsurları ve yukarıda sözü edilen kriterleri göz önüne alarak

AĐHM, yargılama masraf ve giderlerinin tamamı için baꢀvurana 1.000 Euro ödenmesinin

makul olduğu kanaatindedir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı orana üç

puanlık bir artıꢀ eklenerek belirlenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun AĐHS’nin 10. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayete iliꢀkin kısmının

kabuledilebilir geri kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

2. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 10. maddesi ile birlikte AĐHS’nin 14. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayetin

ayrıca incelenmesine gerek olmadığına;

4. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL’ ye çevrilmek üzere, her türlü vergiden

muaf tutularak Savunmacı Devlet tarafından baꢀvurana 1.500 Euro (bin beꢀ yüz Euro)

manevi tazminat ve yargılama masraf ve giderleri için de 1.000 (bin Euro)

ödenmesine;

6

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç

puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

5. Adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve

3. paragraflarına uygun olarak 21 Ekim 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7