CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

Đnsan Hakları Mahkemesi Kararı

UYGUR/Türkiye Davası

29911/96

Strazburg

7 ꢀubat 2002

USULĐ ĐꢀLEMLER

1. Davanın nedeni, Türk vatandaꢀı olan Hikmet Uygur'un ("baꢀvuran"), 11 Ocak

1996 tarihinde, Đnsan Haklarını ve Temel Hakları Korumaya Dair Sözleꢀme'nin ("Sözleꢀ

me") eski

25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa Đnsan Hakları Komisyonu'na ("Komisyon")

y a p t ı ğı baꢀvurudur (baꢀvuru no. 29911/96).

2. Baꢀvuranı Muğla’da faaliyet gösteren avukat Semra Dural Esim temsil etmiꢀtir.

Bu davaya yönelik olarak Türk Hükümeti bir Ajan tayin etmemiꢀtir.

3. Baꢀvuran, kendisine karꢀı yürütülen ceza yargılamasının Sözleꢀmenin 6 § 1 maddesi

uyarınca “makul sürede” sonuçlanmadığını öne sürmektedir.

4. Baꢀvuru, 1 Kasım 1998 tarihinde, Sözleꢀme'nin 11 No'lu Protokolü yürürlüğe

girdiğinde, anılan Protokol'ün 5. maddesinin 2. fıkrası uyarınca Mahkeme’ye gönderilmiꢀtir.

5. Baꢀvuru, Mahkeme'nin Birinci Kısmına verilmiꢀ (Đçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu

bölüm içinde davayı inceleyecek olan daire (Sözleꢀme'nin 27 §1 Maddesi), Đçtüzüğün 26 § 1

maddesine uygun olarak teꢀ ekkül etmiꢀ tir. Mahkeme'de Türkiye'yi temsil eden Sn. Yargıç

Rıza Türmen davadan çekilmiꢀtir (Đçtüzük 28.madde). Bunun üzerine Hükümet Sn. Feyyaz

Gölcüklü'yü Sn. Rıza Türmen'in yerine ad hoc yargıç olarak atamıꢀtır (Sözleꢀme'nin 27§2 ve

Đçtüzüğün 29§1 maddeleri).

6. Daire Baꢀkanı baꢀvurunun Davalı Devlet aleyhine yapılan diğer baꢀvurularla birleꢀ

irilmesine karar vermiꢀtir. (baꢀvuru no: 28291/95, 29280/95, 26699/96, 29700/96, 29701/96,

29702/96, 29703/96, 29911/96, 29912/96, 29913/96, 31831/96, 31834/96, 31853/96, 31880/96,

31891/96, 31960/96, 32964/96, 32987/96, 32900/96, 33362/96, 33369/96, 33645/96, 34591/96,

34687/96, 39428/96 ve 43362/96) (Đçtüzük 43 § 2).

7. Mahkeme 31 Ağustos 1999 tarihli bir kararla baꢀvuruyu kabuledilebilir bulmuꢀtur.

8. Gerek baꢀvuran gerekse de Hükümet esaslara iliꢀkin olarak görüꢀ bildirmiꢀlerdir

(Đçtüzük 59 § 1).

9. 1 Kasım 2001 tarihinde Mahkeme Kısımların oluꢀumlarını değiꢀtirmiꢀtir (Đçtüzük

25 § 1). Dava yeni oluꢀan Üçüncü Kısma verilmiꢀtir (Đçtüzük 52 § 1).

______________________________________________________________________________________

Genel Müdürlüğü tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının

tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle

ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

OLAYLAR

I. DAVAYA ESAS TEꢀKĐL EDEN OLAYLAR

A. Baꢁvuranın yakalanması ve tutuklanması

10. 19 Ekim 1980 tarihinde baꢀvuran yasadıꢀı THKP-C örgütü üyeliği ꢀüphesiyle

yakalanmıꢀtır.

11. 4 Kasım 1980 tarihinde baꢀvuranın tutukluluk halinin devamına karar verilmiꢀtir.

B. Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'ndeki Yargılama

12. 4 Mart 1981 tarihinde, Askeri Savcı, baꢀvuran ve diğer 127 davalı hakkındaki

iddianamesini Sıkıyönetim Mahkemesi'ne sunmuꢀtur. Savcı, baꢀvuranı, amacı Türk anayasal

düzenini yıkarak yerine Marksist-Leninist bir rejim kurmak olan yasadıꢀı silahlı örgüt THKP-

C'ye üye olmakla

suçlamıꢀtır. Baꢀvuran, bombalama, silahlı soygun ve emniyet

mensuplarının öldürülmesi gibi gibi eylemlere karıꢀmakla da suçlanmıꢀtır.

13. Savcılık, Türk Ceza Kanunu'nun 146 § 1 hükmü uyarınca ölüm cezası talep

etmiꢀtir.

14. Torba Ağır Ceza Mahkemesi 24 Mart, 14 ve 28 Aralık 1981 tarihli kararlarıyla,

baꢀvuran aleyhindeki ceza yargılamasının ratione materiae yetkisine girmediğini kabul

etmiꢀtir. Mahkeme, iddia konusu suçların sıkıyönetim mahkemelerinin görev alanına

girdiğine karar vermiꢀtir. Dava, Đstanbul Sıyıyönetim Mahkemesi önünde görülen davayla

birleꢀtirilmiꢀtir.

15. Đstanbul Sıkıyönetim Mahkemesi 8 Kasım 1984 tarihli kararıyla baꢀvuranı THKP-

C üyesi olmaktan ve iddia konusu eylemlere katılmaktan suçlu bulmuꢀtur. Baꢀvuran,

TCK'nun 146§1 maddesi uyarınca ölüm cezasına çarptırılmıꢀtır.

C. Temyiz Đꢁlemleri

16. Baꢀvuranın cezası 15 yıllık hapis cezasından fazla olduğu için Askeri Yargıtay'da

re'sen temyiz olunmuꢀtur.

17. 12 Nisan 1988 tarihinde Askeri Yargıtay, delillerin baꢀvuranın iddia edilen suçlara

karıꢀtığını kanıtlamaya yeterli olmadığı gerekçesiyle ilk derece mahkemesinin kararını

bozmuꢀtur. Askeri Yargtay dosyayı Đstanbul Sıkıyönetim Mahkemesi'ne geri göndermiꢀtir.

18. 17 Ağustos 1990 tarihinde, Đstanbul Sıkıyönetim Mahkemesi, baꢀvuranı TCK 146

§ 3 maddesi uyarınca suçlu bulmuꢀ ve ömürboyu hapis cezasına çarptırmıꢀ, kendisini sürekli

olarak bir kamu hizmetinde bulunmaktan men ederek adli vesayet altına koymuꢀtur. Bunun

üzerine baꢀvuran temyize gitmiꢀtir.

19. 23 Ağustos 1991 tarihinde Đstanbul Sıkıyönetim Mahkemesi baꢀvuranı, tutuksuz

yargılanmak üzere serbest bırakmıꢀtır.

20. Sıkıyönetim mahkemelerini ilga eden 27 Aralık 1993 tarihli Kanunun yürürlüğe

girmesinin ardından, davaya bakma yetkisi Yargıtay'a geçmiꢀ ve 4 Ocak 1994 tarihinde dosya

Yargıtay'a gönderilmiꢀtir.

21. 18 Nisan 1995 tarihinde Yargıtay baꢀvuranın mahkumiyetini onamıꢀtır.

II. ĐLGĐLĐ ĐÇ HUKUK

22. Türk Ceza Kanunu'nun 146 §§ 1 hükmü aꢀağıdaki gibidir:

"1. Türkiye Cumhuriyeti Teꢀkilatı Esasiye Kanununun tamamını veya bir kısmını

tağyir ve tebdil veya ilgaya ve bu kanun ile teꢀekkül etmiꢀ olan Büyük Millet Meclisini iskata

veya vazifesini yapmaktan men'e cebren teꢀebbüs edenler, idam cezasına mahküm olur.

HUKUK

I. SÖZLEꢀMENĐN 6 § 1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

23. Baꢀvuran, aleyhinde yürütülen cezai kovuꢀturmasının süresinin uzunluğundan

yakınmıꢀtır. Bu bağlamda Sözleꢀme'nin 6 § 1 maddesinin ihlal edildiğini idda etmektedir.

Anılan madde aꢀağıdaki gibidir:

"Herkes, ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar

verecek olan, ...bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde...görülmesini

istemek hakkına sahiptir."

24. Hükümet baꢀvuranın iddialarını reddetmiꢀtir. Baꢀvurana yöneltilen

suçlamalar bakımından davanın karmaꢀık olduğunu ve THKP/C eylemlerine karıꢀtıkları

ꢀüphesiyle suçlanan 128 davalının söz konusu olduğu bir duruꢀmanın hazırlanmasının

güçlüğünü ifade etmiꢀtir. Bu etmenlerin iꢀlemlerin uzamasında etkili olduğunu ve yargı

makamlarının ihmal ve gecikmesinden söz edilemeyeceğini iddia etmiꢀlerdir.

A. Dikkate alınacak dönem

25. Mahkeme, yargılamanın, baꢀvuranın yakalandığı 19 Ekim 1980 tarihinde baꢀlayıp

18 Nisan 1995 tarihinde Yargıtay'ın kararıyla sona erdiğini gözlemlemektedir. Dolayısıyla,

baꢀvuranın yargılanması ondört yıl altı ay sürmüꢀtür.

26. Bununla birlikte Mahkeme, Türkiye'nin bireysel baꢀvuru hakkını tanıdığına iliꢀkin

bildirimde bulunduğu 28 Ocak 1987 tarihinden beri geçen yaklaꢀık sekiz yıl üç aylık dönemi

inceleyebilmektedir. Yine de Mahkeme, üstte anılan bildirimin yapıldığı sırada yargılamanın

ne durumda olduğunu dikkate almak zorundadır. Söz konusu tarihte, yargılama altı yıl üç

aydır sürmekteydi.

B. Yargılama süresinin makuliyeti

27. Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemesinin yaklaꢀık dört yılda karara vardığını

gözlemlemektedir. Askeri Yargıtay ilk itirazı üç yıldan fazla sürede karara bağlamıꢀtır.

Mahkeme, Askeri Yargıtay'ın ikinci itirazı, dava kendisine ulaꢀtıktan yaklaꢀık iki yıl sonra, 17

Ağustos 1990 tarihinde karara bağladığına dikkat çekmektedir. Ayrıca, Yargıtay davayı üç yıl

beꢀ ayda karara bağlamıꢀtır. Mahkeme, gerek ilk derece mahkemesinde gerek temyiz

sürecinde önemli gecikmeler olduğu kanısındadır. Bu gecikmeler davanın karmaꢀıklığı ile

açıklanamayacağı için baꢀvurana karꢀı yürütülen cezai kovuꢀturmanın uzamasının

sorumluluğu ulusal makamlara atfedilmelidir.

28. Mahkeme, kendisindeki delillere ve konu hakkındaki içtihadına dayanarak, ceza

yargılamasının uzun sürmesinin "makul süre" yükümlülüğünün yerine getirilmemesine yol

açtığı sonucuna varmıꢀtır.

29. Dolayısıyla, Sözleꢀmenin 6 § 1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. SÖZLEꢀMENĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

30. Sözleꢀmenin 41. maddesi aꢀağıdaki gibidir:

"Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili

Yüksek Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme,

gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder."

A. Zarar

31. Baꢀvuran, maddi ve manevi tazminat olarak 2.000.000 Fransız Frangı talep

etmiꢀtir. Bu bağlamda baꢀvuran, yargılamanın çok uzun sürmesinden kaynaklanan birçok

sıkıntıya maruz kaldığına değinmiꢀtir.

32. Hükümet, baꢀvuranın iddialarıyla ilgili herhangi bir yorum yapmamıꢀtır.

33. Baꢀvuranın yargılamasının toplam süresinin uzunluğunu dikkate alan Mahkeme,

kendisinin belli bir sıkıntıya düꢀtüğünü düꢀünmektedir. Hakkaniyet ilkesi temelinde kendisine

15.250 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

B. Masraflar

34. Baꢀvuran, yasal harcamalar için herhangi bir talepte bulunmamıꢀ, takdiri

Mahkemeye bırakmıꢀtır.

35. Hükümet, bu baꢀlık altında da herhangi bir görüꢀ belirtmemiꢀtir.

36. Mahkeme, baꢀvuranın Sözleꢀme iꢀlemleri sürecinde bazı harcamalarda

bulunduğunu göz önüne alarak, yaptığı masraflar için baꢀvurana 1.200 Euro ödenmesinin

makul olduğuna karar vermiꢀtir.

C. Temürrüt Faizi

37. Mahkeme önündeki mevcut bilgilere göre, iꢀbu kararın benimsendiği tarihte

Fransa'daki yasal faiz oranı yıllık % 4,26'dır.

BU NEDENLERDEN DOLAYI MAHKEME OYBĐRLĐĞĐYLE,

Đçtüzük 43§1 maddesi uyarınca baꢀvuruyu, birleꢀtirilen diğer baꢀvurulardan ayırmaya;

1. ceza yargılamasının uzunluğu nedeniyle Sözleꢀmenin 6§1 maddesinin ihlal

edildiğine;

(a) Sözleꢀme’nin 44 § 2 maddesi uyarınca kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren 3 ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilerek davalı Devlet tarafından

baꢀvurana,

(i) Manevi tazminat tutarı olarak 15.250 (onbeꢀbinikiyüzelli) Euronun;

(ii) Masraflar için 1.200 (binikiyüz) Euronun

miktarlara yansıtılabilecek her türlü vergiyle birlikte, ödenmesine,

(b) üç aylık süre sonunda yapılan ödemeler için, ödeme tarihine kadar yıllık % 4,26

faiz uygulanmasına

3. Oybirliğiyle baꢀvuranın adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerinin reddine

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Đngilizce olarak verilmiꢀ ve 7 ꢁubat 2002 tarihinde, Đçtüzüğün

77.maddesinin 2.ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

Vincent Berger

Sekreter

Georg Ress

Baꢀkan