C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

V A R L I V E D ĐĞERLERĐ - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 57299/00)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

27 Nisan 2006

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup,

ꢀekli bazı düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (57299/00) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu ülkenin

dokuz vatandaꢀı Abdullah Mehmet Varlı, Kazım Yakmaz, Mehmet Reꢀit Irgat, Mehmet

Yağmur, Kerem Soylu, Ali ꢁola, Reꢀit Koçeroğlu, Đsmet Kılıçarslan ve Mehmet Gürkey’in

(baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 6 Ağustos 1999 tarihinde Avrupa Đnsan

Hakları Sözleꢀmesi’nin Temel Đnsan Haklarını güvence altına alan 34. maddesi uyarınca

yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde

Londra’da avukat A. Stock tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Baꢀvuranlar Abdullah Mehmet Varlı, Kazım Yakmaz, Mehmet Reꢀit Irgat, Mehmet Yağmur,

Kerem Soylu, Ali ꢁola, Reꢀit Koçeroğlu, Đsmet Kılıçarslan ve Mehmet Gürkey T.C. vatandaꢀı

olup sırasıyla 1939, 1938, 1948, 1935, 1945, 1955, 1947, 1932 ve 1935 doğumludur.

Olayların meydana geldiği dönemde Abdullah Mehmet Varlı ve Mehmet Yağmur Ankara’da,

Mehmet Reꢀit Irgat ve Đsmet Kılıçarslan Đzmir’de, Kazım Yakmaz, Kerem Soylu, Ali ꢁola ve

Reꢀit Koçeroğlu Bursa, Đstanbul, Adana ve Mersin’de ikamet etmekteydi.

Olayların meydana geldiği sırada, baꢀvuranlar Halkın Demokrasi Partisi’nin (HADEP) yerel

teꢀkilatı üyesiydiler. Mehmet Yağmur bu partinin sempatizanlarındandı.

Baꢀvuranlar, Ağustos ve Eylül 1996 tarihlerinde Türkiye’deki Kürt sorununa dikkat çekmek

amacıyla «Barıꢀa ve kardeꢀliğe açık mektup» baꢀlıklı bir bildiriye imza atmıꢀtır. Hepsi Đmam

Hatip Lisesi mezunu baꢀvuranlar sözkonusu yazıdaki görüꢀlerini desteklemek amacıyla

Kuran’dan ayetlere yer vermiꢀlerdir. Bu yazı Kasım 1996 tarihinde HADEP aracılığıyla

Cumhurbaꢀkanlığı’na, Baꢀbakanlığa ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne iletilmiꢀ, aynı

zamanda Cumhuriyet ve Zaman gazetelerinde yayımlanmıꢀtır.

Bu yazının dört sayfası HADEP’in aylık bülteni Ocak 1997 sayısında yayımlanmıꢀtır.

9 Mayıs 1997 tarihinde Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı özellikle bu

yazının bazı bölümlerine atıfta bulunarak TCK’nın 312 § 2. ve Anayasa’nın 3. maddesi

uyarınca baꢀvuranların mahkumiyetlerini talep etmiꢀtir.

Devlet Güvenlik Mahkemesi 17 Eylül 1998 tarihinde, Devletin bölünmez bütünlüğüne karꢀı

propaganda yaptıkları, ırk ve bölge ayrımı yaparak halkı kin ve düꢀmanlığa kıꢀkırttıkları ve

Türk ulusu bünyesinde Kürt ulusunun varlığından söz ettikleri gerekçesiyle TCK’nın 312 § 2.

maddesi gereğince baꢀvuranların her birini iki yıl hapis ve 1.720.000 TL. para cezasına

çarptırmıꢀtır. Mahkeme ayrıca sözü edilen bültenin tüm baskılarının toplatılmasını

kararlaꢀtırmıꢀtır.

Baꢀvuranların 8 ꢁubat 1999 tarihli temyiz baꢀvurusu üzerine Yargıtay ilk derece

mahkemesi’nin kararını onamıꢀtır. Bu karar baꢀvuranlara tebliğ edilmemiꢀtir.

TBMM tarafından 28 Nisan 1999 tarihinde kabul edilen Af Yasası uyarınca baꢀvuranlar yedi

aylık hapis cezasının ardından ꢀartlı olarak serbest bırakılmıꢀlardır. Cezanın infazı ile ilintili

yeni yasaya göre baꢀvuranların üç yıl içinde benzer suçu iꢀlememeleri gerekmektedir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 6 § 1. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar kendilerini mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bünyesinde askeri bir

hakimi bulundurması nedeniyle bağımsızlıktan ve tarafsızlıktan yoksun bulunduğundan

ꢀikayetçi olmakta, AĐHS’nin 6 § 1. maddesini hatırlatmaktadırlar.

Mahkeme daha önceki kararlarda buna benzer pek çok ꢀikayetlerin dile getirildiğini ve

bunların AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlali ile sonuçlandığını belirtmektedir (Bkz. Özel-

Türkiye kararı, no: 42739/98 7 Kasım 2002 ve Özdemir-Türkiye kararı, no: 59659/00, 6 ꢁubat

2003).

AĐHM, mevcut davada Hükümetin davanın seyrini farklı ꢀekilde sonuçlandıracak hiçbir

tespiti ve delili sunmadığını kaydetmekte, bunun yanı sıra aralarında askeri bir hakimin de yer

aldığı Devlet Güvenlik Mahkemesi karꢀısında baꢀvuranların TCK’da ve Terörle Mücadele

Kanunu’nda yer alan suçlardan yargılanması konusunda endiꢀe duymalarının anlaꢀılabilir

olduğu tespitinde bulunmaktadır. Baꢀvuranlar, haklarında açılan davada Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nin kararını yabancı gerekçelere dayandırdığı yönünde bir ꢀüphe duyabilir. Bu

nedenle baꢀvuranların bu yargı makamının tarafsız ve bağımsız olmadığı yönündeki

ꢀüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir (Bkz. Incal-Türkiye kararı 9 Haziran 1998).

AĐHM, baꢀvuranları yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin AĐHS’nin 6 §

1. maddesi uyarınca bağımsız ve tarafsız olmadığı sonucuna varmıꢀtır.

II. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar mahkumiyetlerinin ifade özgürlüğünün ihlaline yol açtığından ꢀikayetçi olmakta,

bu yönde AĐHS’nin 10. maddesine göndermede bulunmaktadırlar.

AĐHM daha önce de mevcut baꢀvurudakine benzer sorunların dile getirildiği ve bunun

AĐHS’nin 10. maddesinin ihlaline yol açtığı tespitini yapmaktadır (Bkz. Yurttaꢀ-Türkiye no:

25143/94 ve 27098/95 27 Mayıs 2004, Ceylan-Türkiye kararı no: 22479/93, Öztürk-Türkiye

kararı no: 28635/95, Karkın-Türkiye kararı, no: 43928/98, 23 Eylül 2003, ve Kızılyaprak-

Türkiye kararı, no: 27528/95, 2 Ekim 2003).

AĐHM, mevcut baꢀvuruyu mahkemenin yerleꢀik içtihadı ıꢀığında incelemiꢀ ve Hükümetin

davanın farklı sonuçlandırılmasına yal açacak hiçbir tespiti ve delili sunmadığına itibar

etmiꢀtir. AĐHM, bahse konu yazıda yer alan ifadelere ve bunların kullanım bağlamına

özellikle dikkat etmiꢀ, bu doğrultuda terörle mücadeleye bağlı özel zorlukları dikkate almıꢀtır.

Sözü edilen bildiriye siyasi bir partinin yerel teꢀkilatı üyesi ve bölge insanı olan baꢀvuranlar

imza atmıꢀ ve bu yazı Cumhurbaꢀkanlığı gibi değiꢀik makamlara gönderilmesinin ve iki

gazetede yayımlanmasının ardından bir soruꢀturma konusu olmaksızın adı geçen partinin

aylık bülteninde yayımlanmıꢀtır. Baꢀvuranlar makalede Kürt kökenli vatandaꢀların ağır ve

ciddi iddialarına dayalı olarak Hükümeti sert bir biçimde eleꢀtirmiꢀ, dinsel buyruklar adına bu

duruma son verilmesi çağrısında bulunmuꢀlardır.

AĐHM, ulusal mahkemelerin sözü edilen makalede yer alan terimlerin din ve etnik kökene

dayalı bir ayrımcılıkla halkı tahrik ederek Devletin bölünmez bütünlüğünü bozmayı

amaçladığına kanaat getirdiklerini hatırlatmaktadır.

AĐHM, iç hukuk mercilerinin vermiꢀ oldukları kararlardaki gerekçeleri incelemiꢀ ve bunların

baꢀvuranların ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi meꢀru kılmaya yetmediğine itibar

etmiꢀtir (Bkz. mutatis mutandis, Yurttaꢀ ve Sürek-Türkiye kararı). AĐHM, sözkonusu

bildirideki bazı bölümlerin çok sert bir üslupla Türkiye Cumhuriyeti’nin Kürt sorununda

izlediği politikanın en olumsuz yönlerini ortaya koyan bir tabloyu çizdiğini ve dolaylı yoldan

düꢀmanlığa tahrik ettiğini gözlemlemektedir. Bununla birlikte AĐHM, baꢀvuranların ne ꢀiddet

kullanımını, silahlı direniꢀi, ne ayaklanmayı teꢀvik eden bir söylemde bulunduklarını, bölge

insanı ve siyasi bir partinin üyeleri sıfatıyla Türk sosyal hayatının aktörleri olarak kendilerine

tanınan görev çerçevesinde görüꢀlerini ifade ettiklerini not etmektedir. AĐHM nezdinde

dikkate alınacak temel unsur budur. Öte yandan, «sosyal bir ihtiyacı karꢀılama» kıstasından

doğan yerleꢀik içtihadı doğrultusunda AĐHM, baꢀvuranlar hakkında yürütülen cezai

soruꢀturmanın makalenin yayımlanmasından altı ay sonra baꢀlatıldığı tespitini yapmaktadır.

AĐHM, yapılan müdahalenin orantılılığı sözkonusu olduğunda verilen cezanın niteliğinin ve

ağırlığının kaydedilmesi gerekli hususlar arasında yer aldığını hatırlatmaktadır.

Bu çerçevede, baꢀvuranlar iki yıl hapis ve para cezasına çarptırılmıꢀlar, yedi aylık hapis

cezasının ardından Af Yasasından yararlanarak serbest bırakılmıꢀlardır. Suçun tekerrür etmesi

halinde, baꢀvuranların kalan cezayı çekme riskleri bulunmaktaydı. AĐHM ayrıca, yürürlükte

bulunan yasanın baꢀvuranlar gibi TCK’nın 312 § 2. maddesi uyarınca mahkum olan kiꢀilerin

toplanma özgürlüğüne iliꢀkin kayda değer kısıtlamaları öngördüğünü gözlemlemektedir.

Baꢀvuranların mahkum edilmesi, öngörülen meꢀru amaçlarla orantılı bulunmamakta ve

«demokratik bir toplum için gereklilik» arz etmemektedir. Bu nedenle, AĐHS’nin 10. maddesi

ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

A. Tazminat

Baꢀvuranların her biri maddi tazminat talep etmektedir: Varlı, Yakmaz ve Köçeroğlu 30.000

Euro, Irgat, Yağmur, Soylu, Sola, Kılıçarslan ve Görkey 25.000 Euro istemekte, baꢀvuranların

her biri ayrıca 25.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.

AĐHM, ihlal kararının tespiti ile iddia edilen maddi tazminat arasında hiçbir illiyet bağı

kuramamakta, bu talebi reddetmektedir. Buna karꢀın, dava olaylarının manevi bir zarara yol

açtığını hatırlatır. AĐHM davanın değiꢀik koꢀulları dikkate alındığında ve AĐHS’nin 41.

maddesi gereğince hakkaniyete uygun olarak manevi tazminat baꢀlığında baꢀvuranların her

birine 6.000 Euro ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.

AĐHM’ye göre bu baꢀvurudaki gibi, Sözleꢀme tarafından öngörülen bağımsızlık ve tarafsızlık

koꢀullarını yerine getirmeyen bir mahkeme tarafından mahkumiyet kararı alındığında,

ilgilinin talebi doğrultusunda yeni bir sürecin ya da yargılamanın baꢀlatılması ilke olarak

tespit edilen ihlalin giderilmesi bakımından uygun bir yöntemi oluꢀturur.

B. Masraf ve harcamalar

Baꢀvuranlar AĐHM nezdinde yapmıꢀ oldukları yargı giderleri için 9.400 Euro talep

etmektedirler.

Hükümet bu miktarı aꢀırı olarak nitelendirmiꢀtir.

AĐHM’nin yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuranın gerçekliğini ve gerekliliğini ispat ettiği

makul orandaki yargı giderleri karꢀılanmaktadır. Mevcut baꢀvuruda yer alan unsurlar ve sözü

edilen içtihat ıꢀığında, AĐHM tüm yargı giderleri için baꢀvuranlara birlikte 2.000 Euro’nun

ödenmesine karar vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına 3

puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğine;

2. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ ye çevrilmek ve her türlü vergiden muaf

olmak üzere Savunmacı Hükümetin baꢀvuranların her birine manevi tazminat olarak 6.000

(altı bin) Euro ve yargı giderleri için baꢀvuranlara birlikte 2.000 (iki bin) Euro ödemesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda faizin uygulanmasına;

4. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin Đç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.

maddelerine uygun olarak 27 Nisan 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.