CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

BOZ -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 2039/04)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

9 ꢁubat 2010

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (2039/04) no’lu davanın nedeni T.C. vatandaꢀı

Mehdi Boz’un (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 30 Eylül 2003 tarihinde Đnsan

Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Ankara Barosu avukatlarından

S. Kaya tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuran 1969 doğumlu olup Ankara’da ikamet etmektedir.

13 Haziran 1995 tarihinde bir ihbarı değerlendiren güvenlik güçleri, baꢀvuranı yasadıꢀı

silahlı terör örgütü PKK üyesi olduğu ꢀüphesiyle yakalayarak, gözaltına almıꢀtır.

21 Haziran 1995 tarihine kadar sorgulanan baꢀvuran, PKK üyesi olduğunu ve bu terör

örgütü adına dokuz eyleme katıldığını kabul etmiꢀtir.

Aynı tarihte, diğer iki suç ortağıyla birlikte Muꢀ Sulh Ceza Mahkemesi hakimi önüne

çıkarılan baꢀvuran, bu defa PKK üyesi olduğu yönündeki suçlamaları reddederken, iki

kundaklama olayına katıldığını ve kamusal mallar üzerine ateꢀ açtığını itiraf etmiꢀtir. Hakim,

baꢀvuranın tutuklanmasına karar vermiꢀtir.

Yargılamanın bu safhasında, baꢀvuran avukat yardımı almamıꢀtır.

Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi (« DGM ») Cumhuriyet Savcısı, 3 Temmuz 1995

tarihli iddianamesinde baꢀvuran ile birlikte diğer iki suç ortağını Türk Ceza Kanunu’nun 125.

maddesine dayanarak PKK üyesi olmak ve desteklemek, ayrıca ulusal toprakların bir kısmının

bölünmesini tahrik eden eylemler gerçekleꢀtirmekle suçlamıꢀtır.

DGM önünde 4 Ekim 1995 tarihinde baꢀlayan ilk duruꢀmadan itibaren baꢀvuran resen

atanan bir avukat tarafından yardım almıꢀtır.

DGM önünde görülen yargılama sırasında baꢀvuran, kendisine yöneltilen tüm suçlamaları

reddederken, ön soruꢀturmalarda verdiği ifadeleri de inkâr etmiꢀtir.

17 Kasım 1998 tarihinde, DGM baꢀvuranı on beꢀ yıl hapis cezasına mahkûm etmiꢀtir.

Mahkeme, baꢀvuran hakkındaki iddiaların Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinde

öngörülen suç kapsamına girmediği, buna karꢀın aynı yasanın 168. maddesinin 2. fıkrası

anlamında « silahlı çete mensubu olma» suçunu oluꢀturduğu kanaatine varmıꢀtır. DGM, aldığı

kararı baꢀvuranın ön soruꢀturma sırasında verdiği ifadeler ile tanık ifadelerine dayandırmıꢀtır.

23 Kasım 1998 tarihinde, Cumhuriyet savcısı, isnad edilen suçların Türk Ceza Kanunu’nun

125. maddesi kapsamına girdiği gerekçesiyle bu kararı temyiz etmiꢀtir.

2

Aynı gün, baꢀvuran da kararı temyize götürmüꢀtür.

18 Haziran 1999 tarihinde T.C. Anayasası’nda yapılan değiꢀiklikler doğrultusunda,

baꢀvuranın davasına bakan Devlet Güvenlik Mahkemesi bünyesinde yer alan askeri yargıç, 22

Haziran 1999 tarihinde sivil yargıçla değiꢀtirilmiꢀtir.

4 Ekim 1999 tarihinde Yargıtay, Cumhuriyet savcısının temyiz baꢀvurusunda dile getirdiği

gerekçeyi benimseyerek, ilk derece mahkemesinin verdiği kararı bozmuꢀtur.

15 Ekim 2002 tarihinde kendisine iade edilen davayı karara bağlayan DGM, baꢀvuranı

suçlu bulmuꢀ ve Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesi uyarınca ölüm cezasına mahkûm

etmiꢀtir. Daha sonra, mahkeme bu cezayı ömür boyu hapis cezasına çevirmiꢀtir. DGM, aldığı

kararı baꢀvuranın ön soruꢀturma sırasında verdiği çeꢀitli ifadelere ve piꢀman olan sanıklar ile

mağdurların ifadelerine dayandırmıꢀtır.

Baꢀvuranın avukatı bunun üzerine temyize gitmiꢀ ve bir duruꢀma yapılmasını talep

etmiꢀtir. Bu talep Yargıtay tarafından kabul edilmiꢀtir.

30 Nisan 2003 tarihinde, Yargıtay 15 Ekim 2002 tarihli kararı tüm hükümleriyle birlikte

onamıꢀtır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında birçok ꢀikâyet dile getirmektedir.

– AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafına atıfta bulunan baꢀvuran, ceza davasının

süresinden ve bünyesinde askeri yargıç bulundurması dolayısıyla DGM’nin tarafsız ve

bağımsız olmadığından ꢀikâyet emektedir;

– AĐHS’nin 6. maddesinin 1 ve 3 c) ve d) paragraflarına atıfta bulunan baꢀvuran, gözaltı

sırasında ve sulh ceza mahkemesi hakimi önüne çıktığında avukat yardımı almaması

nedeniyle davasının adil görülmediğini iddia etmektedir. Baꢀvuran, lehte tanıkları kendisinin

sorgulayamadığını ve aleyhte tanıkların mahkemeye çağırılmasını ve sorgulanmasını lehte

tanıklarla aynı koꢀullarda elde edemediğini ileri sürmektedir.

Hükümet, bu sava karꢀı çıkmaktadır.

A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Baꢀvuranın ön soruꢀturma sırasında avukat yardımı alamadığı yönündeki ꢀikâyetiyle ilgili

olarak Hükümet, AĐHS’nin 35. maddesinin 1. paragrafında öngörülen altı aylık sürenin Muꢀ

Sulh Mahkemesi tarafından alınan tutuklama kararı ile ön soruꢀturmanın sona erdiği 21

Haziran 1995 tarihinde baꢀladığını savunmaktadır.

AĐHM, benzer ꢀikâyetlerle ilgili olarak daha önce verdiği kararlarda olduğu gibi (bakınız,

örneğin, Türkiye aleyhine Özer ve diğerleri davası, n^o48059/99, prg. 18-20, 22 Nisan 2004,

3

ve Salduz, ilgili bölüm), bu koꢀullarda Yargıtay kararının AĐHS’nin 35. maddesinin 1.

paragrafı anlamında iç hukuktaki kesin kararı oluꢀturduğunu kaydetmektedir. Mevcut davada

söz konusu karar Yargıtay’ın 17 Nisan 2003 tarihli kararıdır. AĐHM, baꢀvuranın 30 Eylül

2003 tarihide, yani AĐHS tarafından zorunlu kılınan altı aylık süre içerisinde baꢀvurusunu

sunduğunu not etmektedir.

Hükümet, yargılama süresinin uzunluğu yönünde dile getirilen ꢀikâyetle ilgili olarak iç

hukuk yollarının tüketilmediğini ileri sürmektedir. Hükümet, baꢀvuranın idare mahkemeleri

önünde Adalet Bakanlığı aleyhine dava açabileceğini savunmaktadır.

AĐHM, Türk hukuk sisteminin davacılara AĐHS’nin 13. maddesi anlamında aꢀırı uzun

yargılama süresine itiraz etme imkânı veren etkili bir hukuk yolu sunmadığını daha önce de

tespit ettiğini hatırlatmaktadır (Türkiye aleyhine Tendik ve diğerleri davası, n^o23188/02,

prg. 36, 22 Aralık 2005, ve Türkiye aleyhine Pınar ꢁener davası, n^o17883/04, prg. 33,

18 Kasım 2008). Bu nedenle, baꢀvuranların ꢀikâyetlerine çözüm getirecek nitelikte bir itiraz

yoluna sahip oldukları söylenemez. Bunun sonucu olarak, Hükümetin bu noktadaki ön itirazı

kabul edilemez.

AĐHM ayrıca, 6. madde kapsamında dile getirilen ꢀikâyetlerin AĐHS’nin 35. maddesinin 3.

paragrafı anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve baꢀka bir kabuledilemezlik

gerekçesi bulunmadığını tespit etmektedir. Dolayısıyla, sözkonusu ꢀikâyetlerin kabuledilebilir

ilan edilmesi uygun olacaktır.

B. Esasa iliꢀkin

1. Yargılama süresi

AĐHM, dikkate alınacak dönemin baꢀvuranın yakalandığı 13 Haziran 1995 tarihinde

baꢀladığını ve Yargıtay’ın verdiği kesin kararla 30 Nisan 2003 tarihinde son bulduğunu not

etmektedir. Dolayısıyla bu dönem, dört karar alan iki dereceli yargılama için yaklaꢀık yedi yıl

on ay sürmüꢀtür.

Bu bağlamda AĐHM, bir yargılamanın makul sürede yapılıp yapılmadığını tespit

edebilmek için özellikle davanın karmaꢀıklığı, baꢀvuran ile yetkili makamların tutumları baꢀta

olmak üzere dava ꢀartlarının ve AĐHM’nin konuyla ilgili yerleꢀik içtihadının incelenmesi

gerektiğini hatırlatmaktadır (bakınız, diğerleri arasından, Fransa aleyhine Pélissier ve Sassi

davası [GC], n^o25444/94, prg. 67, CEDH 1999-II).

AĐHM, mevcut davadakine benzer sorunların tartıꢀıldığı birçok davayı incelediğini ve

AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafının ihlal edildiğine hükmettiğini kaydetmektedir

(Pélissier ve Sassi, ilgili bölüm; ayrıca bakınız Türkiye aleyhine Özkan ve Adıbelli davası, n^o

18342/02, prg. 51-55, 9 Ocak 2007).

AĐHM, kendisine sunulan tüm unsurları inceledikten sonra, mevcut davada Hükümetin

yukarıda belirtilen karardan farklı bir sonuca varmasını gerektirecek herhangi bir olgu ya da

argüman sunmadığı kanaatine varmaktadır. Bu alandaki yerleꢀik içtihadını dikkate alan

AĐHM, mevcut davada yargılama süresinin aꢀırı olduğuna ve « makul süre » gereksinimini

karꢀılamadığına hükmetmektedir.

Bu durumda, AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafı ihlal edilmiꢀtir.

4

2. AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında dile getirilen diğer ꢀikâyetler

Baꢀvuranın ön soruꢀturma sırasında avukat yardımından mahrum kaldığı yönündeki

ꢀikâyetle ilgili olarak AĐHM, Salduz kararında ortaya çıkan ve bu alanda uygulanan ilkelere

atıfta bulunmaktadır.

Mevcut davada, o dönemde yürürlükte olan yasa engel teꢀkil ettiği için baꢀvuranın gözaltı

sırasında– yani ön sorgulama esnasında- avukat yardımı almadığına kimse itiraz

etmemektedir (Salduz, ilgili bölüm, prg. 27 ve 28).

Đlgili yasa hükümleri temelinde böylesi sistematik bir kısıtlama baꢀlı baꢀına, AĐHS’nin 6.

maddesindeki gereksinimlerin yerine getirilmediği sonucuna varmak için yeterlidir (Türkiye

aleyhine Dayanan davası, n^o7377/03, prg. 33-34, 13 Ekim 2009).

Bu durumda AĐHM, AĐHS’nin 6. maddesinin 3 c) paragrafının 6. maddenin 1. paragrafıyla

bağlantılı olarak ihlal edildiği sonucuna varmaktadır.

Dolayısıyla AĐHM, karar hakimleri önünde savunma hakkına saygı gösterilmesi

konusunda AĐHS’nin 6. maddesinin 3. paragrafı bakımından ortaya çıkan temel hukuki

sorunu karara bağladığı kanaatindedir (bakınız, diğer birçoğu arasından, Türkiye aleyhine

Kamil Uzun davası, n^o37410/97, prg. 64, 10 Mayıs 2007 ve Türkiye aleyhine Karabil davası,

n^o5256/02, prg. 46, 16 Haziran 2009).).

Bu nedenle AĐHM, Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsız ve tarafsız olmadığı

yönündeki iddiaların gerçeğe uygunluğunun veya lehte tanıkların sorgulanamaması ve aleyhte

tanıkların mahkemeye çağırılması ve sorgulanmasının lehte tanıklarla aynı koꢀullarda elde

edilememesi hususlarının ayrıca karara bağlanmasına gerek olmadığı kanaatindedir.

II. AĐHS’NĐN 5. MADDESĐNĐN 3 VE 4. PARAGRAFLARININ ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ

ĐDDĐASI HAKKINDA

Son olarak, AĐHS’nin 5. maddesinin 3 ve 4. paragraflarına atıfta bulunan baꢀvuran, gözaltı

süresinin uzunluğundan ve buna itiraz edecek bir hukuk yolunun bulunmadığından ꢀikâyetçi

olmaktadır.

AĐHM, baꢀvuranın gözaltı süresinin 21 Haziran 1995 tarihinde sona erdiğini ve ilgili

ꢀahsın 30 Eylül 2003 tarihinde AĐHM’ne baꢀvurduğunu gözlemlemektedir. AĐHM, altı aylık

süre kuralını yerine getirmediği için bu ꢀikâyetlerin AĐHS’nin 35. maddesinin 1 ve 4.

paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği sonucuna varmaktadır.

III. DĐĞER ĐHLAL ĐDDĐALARI HAKKINDA

Baꢀvuran, son olarak tüm yargılama boyunca ölüm cezasına çarptırılma riski bulunması

nedeniyle AĐHS’nin 3. maddesinin ve 6 no’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğini

ileri sürmektedir.

Hükümet, Türkiye’de ölüm cezasının 1984 yılından beri uygulanmadığını ve ayrıca bu

cezanın kanun metinlerinden çıkarıldığını hatırlatmaktadır.

5

AĐHM, Hükümetin tespitine katılmaktadır. Ayrıca AĐHM, bu bağlamda Türkiye’de ölüm

cezasının kaldırıldığını ve baꢀvuranın cezasının ömür boyu hapis cezasına çevrildiğini dikkate

almaktadır. Öte yandan, Türkiye ölüm cezasının kaldırılmasına iliꢀkin 6 no’lu ve 13 no’lu Ek

Protokolleri sırasıyla 12 Kasım 2003 ve 20 ꢁubat 2006 tarihlerinde onaylamıꢀtır.

Bu ꢀartlar altında, baꢀvuranın dile getirdiği bu ꢀikâyetin dayanaktan yoksun olması

nedeniyle AĐHS’nin 35. maddesinin 3 ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi uygun

olacaktır.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, uğradığı maddi zarar karꢀılığında 100. 000 Euro ve manevi tazminat baꢀlığı

altında 100.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet, bu taleplerin dayanaktan yoksun olduğu kanaatindedir.

AĐHM, tespit edilen ihlal ile iddia edilen maddi zarar arasında illiyet bağı görememekte ve

bu talebi reddetmektedir. Buna karꢀın, AĐHM manevi tazminat olarak baꢀvurana 4.000 Euro

verilmesinin uygun olacağı kanaatine varmaktadır.

Öte yandan AĐHM, tespit edilen ihlalin telafisi için en uygun yolun, talep ettiği takdirde

baꢀvuranın AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafı gereklerine uygun olarak yeniden

yargılanması olacağı kanısındadır (Salduz, ilgili bölüm, prg. 72).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuran, ayrıca AĐHM önünde görülen yargılama masraf ve giderleri için toplam 20.160

Euro talep etmektedir. Baꢀvuran bu taleplerin ayrıntılarını verirken, avukat ücretini

17.160 Euro ve diğer masrafları 3.000 Euro olarak hesaplamakta, ancak herhangi bir kanıt

belgesi sunmamaktadır.

Hükümet, bu talebin haklı olmadığı kanaatindedir.

AĐHM’nin yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuran gerçekliğini ve gerekliliğini kanıtladığı

makul miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir.

AĐHM, mevcut davada, elinde bir kanıt belgesi bulunmadığını, yukarıdaki kıstasları ve

baꢀvuranın adli yardımdan yararlandığını dikkate alarak, AĐHM önünde görülen yargılama

masraf ve giderleri baꢀlığı altında yapılan talebi reddetmektedir.

C. Gecikme faizi

AĐHM gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı orana üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini kaydetmektedir.

6

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 6. maddesi hakkındaki ꢀikayetlerin kabuledilebilir, bunun dıꢀında kalanların

kabuledilemez olduğuna;

2. AĐHS’nin 6/1 maddesinin (yargılama sürecinin uzunluğu) ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 6/1 ve 3 c) (gözaltında avukat bulundurma hakkı) maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödeme tarihindeki döviz kuru

üzerinden TL’ ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet tarafından baꢀvurana 4.000 (dört

bin) Euro manevi tazminat ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 9 ꢁubat 2010 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7