CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

TUNÇ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 54040 /00)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRASBOURG

24 Mayıs 2005

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (54040/00) başvuru no’lu davanın

nedeni bu ülke vatandaşı olan Abdurrahman Tunç’un (başvuran) 15 Aralık 1999 tarihinde

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS)

34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran AİHM önünde Diyarbakır Barosu

avukatlarından S. Çınar tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. Davanın koşulları

Başvuran Diyarbakır’da ikamet etmektedir.

12 Ağustos 1988 tarihinde Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (İdare), Çınar’da

başvurana ait bir gayrimenkulü kamulaştırma kararı almış, sözkonusu karar 4 Haziran 1991

tarihinde başvurana bildirilmiştir.

15 Ocak 1991 tarihinde İdarenin bilirkişi heyeti tarafından tespit edilen kamulaştırma

bedeli, başvuranın adına bir banka hesabına yatırılmıştır.

İdare tarafından belirlenen tutar üzerinde anlaşmazlık doğunca başvuran, Çınar Asliye

Hukuk Mahkemesi’ne kamulaştırma bedelinin artırılması talebiyle başvuruda bulunmuştur.

14 Mayıs 1993 tarihinde Asliye Hukuk Mahkemesi talebi kabul etmiştir.

Yargıtay 11 Kasım 1993 tarihinde ilk derece mahkemesinin verdiği kararı bozarak,

yeniden ekspertiz yapılması için dava dosyasını geri göndermiştir.

21 Ocak 1994 tarihinde Asliye Hukuk Mahkemesi Yargıtay kararına uygun olarak,

davayı başvuranın lehine sonuçlandırmış ve İdare’yi 4 Temmuz 1991 tarihinden itibaren

işlemek üzere yasal gecikme faizleri ile birlikte 48.095.750 TL ek tazminat ödemeye mahkum

etmiştir. Bu karar Yargıtay tarafından onanmıştır.

1995 yılında başvuranın talebi üzerine Diyarbakır İcra Dairesi, İdareye ödeme emri

göndermiş, fakat sonuç alınamamıştır.

Başvuran bir kez daha İcra Dairesi’ne başvurmuş ve 25 Haziran 1999 tarihinde

İdareye ödeme emri gönderilmiştir.

13 Aralık 1999 tarihinde İcra Dairesi, borçlu İdare tarafından hiçbir ödeme

yapılmadığına dair belge düzenlemiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. Kabuledilebilirlik Hakkında

Başvuran ek kamulaştırma bedelinin ödememesinden ve gecikme faizi oranlarının,

enflasyon oranları karşısında yetersiz kalmasından şikayet etmekte olup, bu itibarla 1 No’lu

Ek Protokol’ün 1. maddesi ile AİHS’nin 6§1 maddesine atıfta bulunmaktadır.

Hükümet, Borçlar Kanunu’nun 105. maddesiyle sağlanan hukuki yol başvuran

tarafından doğru bir biçimde kullanmadığı için, ilgili kişinin, AİHS’nin 35. maddesinde şart

koşulduğu gibi iç hukuk yollarını tüketmediği gerekçesiyle, AİHM’den başvuruyu

reddetmesini talep etmektedir. Hükümete göre şayet ilgili kişi, gecikme faizleriyle telafi

edilenin ötesinde bir zararı olduğunu ortaya koymuş olsaydı, iddia edilen kayıpların tazmini

mümkün olabilirdi.

AİHM benzer bir itirazı Aka-Türkiye (adıgeçen karar, §§34-37) reddettiğini

hatırlatarak, önceki kararından ayrılmasını gerektirecek hiçbir gerekçe görmediğini,

dolayısıyla Hükümetin itirazını reddettiğini belirtir.

AİHM, içtihatlarından doğan kriterler ışığında ve elindeki mevcut unsurların tümü

gözönüne alındığında, başvurunun esastan incelenmesi gerektiği kanaatine varmıştır. AİHM

başvuruda bunun dışında hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi ile karşılaşılmadığını tespit

etmiştir.

II. Esas Hakkında

A. AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlali hakkında

Başvuran, İdareyi ek kamulaştırma bedeli ödemeye mahkum eden yargı kararının

uygulanmadığından yakınarak, AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedir.

Hükümet ek tazminat tutarının, İdarede bekletilen bir banka hesabına aktarıldığını ve

20 Aralık 1995 tarihinden beri başvurana ödenmek üzere hazır tutulduğunu belirtmektedir.

Başvuran tarafından İdare’ye bu yönde bir talep iletilmediğinden, sözkonusu tazminat tutarı

kendisine ödenmemiştir. Hükümet bu durumun, İdarenin yargı kararını yerine getirmediği

şeklinde yorumlanamayacağını savunmaktadır.

Başvuran bu sava karşı çıkarak, İdareye karşı bir çok kez icra takibi başlattığını fakat

borçlunun, İcra Dairesi’ne herhangi bir ödeme yapmadığını belirtmektedir.

AİHM, bir Sözleşmeci Devlet’in iç hukuk düzeninin, nihai ve zorunlu bir yargı

kararının bir tarafın aleyhine olacak şekilde işlevsiz kalmasına izin vermesi halinde, AİHS’nin

6§1 maddesiyle güvence altına alınan mahkemeye erişme hakkının aldatıcı olduğunu hatırlatır.

Hangi mahkeme tarafından verilmiş olursa olsun, bir hükmün veya kararın uygulanması,

Sözleşme’nin 6. maddesine göre “dava”nın ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirilebilir

(Hornsby-Yunanistan, 19 Mart 1997 tarihli karar, Derleme 1997-II, s. 510, § 40).

İlgili merciler bir yargı kararının uygulanmasıyla görevlendirildikleri fakat bunu

yerine getirmedikleri takdirde, sözkonusu ihmalkârlık AİHS’nin 6§1 maddesi kapsamında

Devletin sorumluluğunu gündeme getirir (Bkz., Scollo-İtalya, 28 Eylül 1995 tarihli karar, A

serisi no: 315-C, s. 5544 ve Fociac-Romanya, no: 2577/02, § 68, 3 Şubat 2005).

AİHM mevcut davada, başvurana ait bir arazinin kamulaştırılmasını takiben,

mahkemenin, kamulaştırmayı yapan İdare tarafından başvurana ek tazminat ödenmesi

yönünde karar verdiğini kaydeder. 13 Nisan 1994 tarihli Yargıtay kararıyla kesinleşen

sözkonusu karar henüz uygulanmamış durumdadır. Şurası bir gerçektir ki yetkili merciler

sözkonusu kararı uygulamaya koymak için en uygun yolları seçmek amacıyla makul bir

süreden yararlanabilirler (Hornsby, adıgeçen karar, § 43). Buna karşılık AİHM, bu kararın

yürütülmesi için 1994’ten bu yana geçen zamanın aşırı olduğunu düşünmektedir.

Hükümetin savunmasına gelince AİHM, demokratik bir toplumun temel ilkelerinden

biri olan hukukun üstünlüğü ilkesinin, Sözleşme’nin tüm maddelerinin özünde bulunduğunu

(Bkz., Belvedere Alberghiera-İtalya, no: 31524/96, § 63. CEDH 2000-VI, ve Amuur-Fransa,

25 Haziran 1996 tarihli karar, Derleme 1996-III, s. 850-851, § 50) ve Devletin veya bir Devlet

merciinin, aleyhlerine verilen karar ve hükümlere uymakla yükümlü olduklarını ifade ettiğini

hatırlatır (bkz., mutatis mutandis, Hornsby, adıgeçen karar, § 41). Sonuç olarak İcra

Dairesi’nde bir çok kez girişimlerde bulunan başvuran, sözkonusu ödemenin yapılması için

İdareye başvurmamış olmakla eleştirilemez. Dahası Hükümet, İdarenin başvurana sözkonusu

tazminatı yapmaya hazır olduğunu bildirdiğini ortaya koymamıştır. 20 Aralık 1995 tarihinden

itibaren ödemeyi gerçekleştirmek için gereken bütçeye sahip olan borçlu İdarenin harekete

geçmeyişi, herhangi bir biçimde makul olarak açıklanamamıştır.

Ulusal makamlar 1994 yılından bu yana, kesinleşmiş bir yargı kararına uygun

davranmak için gereken önlemleri almaktan kaçınarak, AİHS’nin 6§1 maddesinin

hükümlerini her türlü yararlı sonucundan yoksun bırakmıştır.

Sonuç olarak AİHS’nin 6§1 maddesi ihlal edilmiştir.

B. 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin ihlali hakkında

Başvuran bir yandan, İdareyi kendisine ek tazminat ödemeye mahkum eden mahkeme

kararının uygulanmamasından dolayı mülkiyet kaybına uğradığından şikayetçi olmakta, diğer

yandan ise gecikme faizinin, enflasyon oranı ile karşılaştırıldığında yetersiz kalmasından

ötürü sözkonusu tazminatın daha da değer kaybettiğinden yakınmaktadır. Bu itibarla

başvuran1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesine atıfta bulunmaktadır.

Hükümet bu sava karşı çıkmakta ve İdarede bekletilen bir hesaba aktarılan ek tazminat

tutarının, ilgili kişinin İdareden bu yönde bir talebi olmadığı için ödenmeden kaldığını

belirtmektedir.

Başvuran icra usullerinin de sonuçsuz kaldığını ve sözkonusu tazminatı almak için

başka hiçbir yolunun kalmadığını ileri sürmektedir.

AİHM, arazisi kamulaştırılan başvuranın, kendisine ek tazminat ödenmesi yönünde

karar veren Asliye Hukuk Mahkemesi’ndeki davayı kazandığını gözlemlemektedir. Bu

hüküm Yargıtay’ın 13 Nisan 1994 tarihli kararıyla kesinleşmesine karşın, kamulaştırmayı

yapan İdare bu kararı uygulamaya koymak üzere bu güne kadar hiçbir ödeme yapmamıştır.

Dolayısıyla bu koşullar, 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin ilk cümlesinde belirtildiği

şekliyle başvuranın mülkiyet hakkına yönelik bir müdahale olarak değerlendirilmelidir.

Hükümet’in savunması konusunda ise AİHM, yukarıda bu hususa ilişkin paragraftaki

genel düşünme biçimine gönderme yapmakta ve başvuranın İcra Dairesi’ne başvurmakla,

sözkonusu ödemenin yapılması için yeterince özenli davrandığı kanaatinde olduğunu

belirtmektedir.

AİHM, 1994 yılından bu yana İdarenin ek tazminatı ödemeyişinin, ulusal mevzuatta

kamulaştırma sonrası tazminat için öngörülen usul ve biçimler çerçevesine dahil

edilemeyeceği kanaatindedir (Karşılaştırınız, Lithgow ve diğerleri-Birleşik Krallık, 8 Temmuz

1986 tarihli karar, A serisi no: 102, s. 50, § 120; Akkuş, adıgeçen karar, § 27).

AİHM, içtihatlarına gönderme yaparak, toplumun genel yararının gerektirdikleri ile

bireyin temel haklarının korunmasının getirdiği zorunluluklar arasında adil bir dengenin

korunup korunmadığının araştırılması zorunluluğunun (Sporrong ve Lönnroth-İsveç, 23 Eylül

1982 tarihli karar, A serisi no: 52, s. 26, § 69) ancak dava konusu müdahale, yasallık ilkesine

uyduğu ve keyfi olmadığında ortaya çıkabileceğini hatırlatır (Iatridis-Yunanistan [GC], no:

31107/96, § 58, CEDH 1999-II).

AİHM, sözkonusu müdahalenin geçerli hiçbir haklı gerekçeye dayanmadığını,

dolayısıyla keyfi ve yasallık ilkesini ihlal eder nitelikte olduğunu ortaya koyar. Bu sonuç,

toplumun genel yararının gerektirdikleri ile bireyin temel haklarının korunmasının getirdiği

zorunluluklar arasında adil bir dengenin korunup korunmadığının araştırılması gereğini

ortadan kaldırmaktadır (Iatridis-Yunanistan adıgeçen karar, § 62 ve Karahalios-Yunanistan,

no: 62503/00, § 35, 11 Aralık 2003).

Başvuranın gecikme faizi oranlarının yetersiz olduğu şikayetine gelince, AİHM bunun

bir önceki şikayetin içinde değerlendirilebileceği kanaatine varmıştır.

Sonuç olarak 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS’nin 41. maddesinde yer alan unsurlar.

A. Maddi ve Manevi Tazminat

Başvuran 25.657 Amerikan Doları (USD) (yaklaşık 19.869 Euro) değerinde maddi,

5.000 USD (yaklaşık 3.872 Euro) değerinde ise manevi zarara uğradığını iddia etmektedir.

Hükümet talep edilen miktarların aşırı olduğunu ve gerçekten maruz kalınan zararı

temsil etmediğini iddia etmektedir.

AİHM başvuranın maruz kaldığı maddi kaybın, Yargıtay kararının verildiği tarihte

almış olması gereken tutara denk düştüğü kanısındadır. Diğer yandan Mahkeme, 1994

yılından bu yana enflasyona bağlı olarak parada meydana gelen değer kaybını göz önüne

alarak, bunun yeniden düzenlenmesi gerektiğini ortaya koymakta ve içtihatlarında (Aka,

adıgeçen karar, §25) benimsediği ilkeye gönderme yapmaktadır. Buna göre Türkiye’deki

enflasyon oranları, Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından yayınlanan fiyat endeksleri

listelerinde belirtildiği şekliyle kabul edilmektedir. İlgili ekonomik veriler ışığında AİHM

kendi hesaplamasını yaparak, başvurana maddi tazminat olarak 4.521 (dörtbin beşyüz

yirmibir) Euro verilmesine karar vermiştir.

AİHM diğer yandan, İdare tarafından ek tazminatın ödenmemesinin yarattığı

belirsizliğe bağlı olarak başvuranın manevi zarara uğradığı kanaatinde olup, ilgili kişiye

hakkaniyete uygun olarak 2.000 (iki bin) Euro değerinde manevi tazminat ödenmesine karar

vermiştir.

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran, AİHM ve yerel mahkemeler nezdinde yaptığı masraf ve harcamalar için

1.650 Euro tazminat talebinde bulunmaktadır.

Hükümet bu iddialara karşı çıkmaktadır.

Mahkemenin bu konudaki içtihadı ve mevcut unsurlar doğrultusunda, AİHM,

başvuranlara tüm masraflarla birlikte 1.000 (bin) Euro ödenmesinin makul olduğuna kanaat

getirmiştir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı % 3

oranında gecikme faizi uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) AİHS’nin 44§2 maddesi uyarınca, kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere

Savunmacı Devlet tarafından başvurana:

i. maddi tazminat olarak 4.521 (dörtbin beşyüz yirmibir) Euro ödenmesine,

ii. manevi tazminat olarak 2.000 (ikibin) Euro ödenmesine;

iii. masraf ve harcamalar için 1.000 (bin) Euro ödenmesine;

iv. yukarıdaki miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Hükümetin,

Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan fazlasına

eşit oranda basit faizi uygulamasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77§§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 24 Mayıs 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.