COUNCIL

A V R U PA

OF E U R O P E

KONSEYİ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

ꢀÜKRAN YILDIZ – TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no: 4661/02)

KARAR

STRAZBURG

3 ꢀubat 2009

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Davanın nedeni, T.C. vatandaꢀı ꢁükran Yıldız’ın (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları

Mahkemesi’ne, 21 Haziran 2001 tarihinde, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin

Korunmasına Dair Sözleꢀme’nin (“AĐHS”) 34. maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine yaptığı

4661/02 sayılı baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Diyarbakır Barosu

avukatlarından Sayın Beꢀtaꢀ tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuran, 1980 doğumludur ve Diyarbakır’da ikamet etmektedir.

Baꢀvuran, 22 Eylül 1996’da, on altı yaꢀındayken, yasadıꢀı bir örgüt (PKK) üyesi

olduğu ꢀüphesiyle Diyarbakır Emniyet Müdürlüğü tarafından gözaltına alınmıꢀtır. Baꢀvuran,

sırasıyla 4 ve 8 Ekim 1996 tarihlerinde polise verdiği ifadelerde, aleyhindeki suçlamaları

kabul etmiꢀtir. Baꢀvuran, sorgulama sırasında avukat yardımı almamıꢀtır.

Baꢀvuran, 22 Ekim 1996’da, önce Diyarbakır Cumhuriyet Savcısı, daha sonra sorgu

hakimi huzuruna çıkartılmıꢀtır. Avukat yardımı almadan sırasıyla Cumhuriyet Savcısı ve

sorgu hakimi tarafından sorgulanmıꢀ ve aleyhindeki suçlamaları reddetmiꢀtir. Hakim,

suçlamaların ciddiyetini gözönünde bulundurarak, baꢀvuranın tutuklanmasına karar vermiꢀtir.

Bunun ardından, baꢀvuranın avukat yardımı almasına izin verilmiꢀtir.

Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı, 3 Aralık 1996 tarihinde

baꢀvuran ile diğer dokuz sanık aleyhinde dava açmıꢀtır. Baꢀvuran, PKK üyesi olmakla

suçlanmıꢀ ve Ceza Kanunu’nun 168/2 maddesi uyarınca cezalandırılması istenmiꢀtir.

Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi önünde yargılama baꢀlamıꢀtır. Müteakip

yirmi duruꢀmada mahkeme, suçun niteliğini ve kanıtların durumunu göz önüne alarak

baꢀvuranın serbest bırakılması istemini reddetmiꢀtir.

2 Haziran 1999’da, Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi baꢀvuranın PKK üyesi

olduğuna hükmetmiꢀ ve Ceza Kanunu’nun 168/2 maddesi uyarınca baꢀvuranı sekiz yıl dört ay

hapis cezasına çarptırmıꢀtır.

20 Aralık 1999’da, Yargıtay, ilk derece mahkemesinin kararını bozmuꢀtur.

10 Ağustos 2001’de baꢀvuran serbest bırakılmıꢀtır.

9 Nisan 2002’de, mahkeme kararını vermiꢀ ve Ceza Kanunu’nun 168/2 maddesi

uyarınca baꢀvuranı sekiz yıl dört ay hapis cezasına çarptırmıꢀtır. Devlet Güvenlik Mahkemesi,

baꢀvuranın mahkumiyetine karar verirken, polise verilen ifadelere özel önem atfetmiꢀtir.

Yargıtay, 7 Ekim 2002’de, Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi kararını onamıꢀtır.

HUKUK

2

I. AĐHS’NĐN 5. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuran, tutukluluk süresinin makul süre ꢀartına uymadığı konusunda ꢀikayetçi

olmuꢀtur. Baꢀvuran, ayrıca, tutukluluğunun yasallığına itiraz edebileceği etkili bir iç hukuk

yolu bulunmadığı konusunda ꢀikayetçi olmuꢀ ve bu ꢀikayetlerini AĐHS’nin 5. maddesinin 3.

ve 4. paragraflarına dayandırmıꢀtır.

A. AĐHS’nin 5/3 maddesi

1. Kabuledilebilirlik

Hükümet, baꢀvuranın ꢀikayetini 21 Haziran 2001 tarihinde AĐHS’nin 5/3 maddesi

kapsamında sunduğundan, 22 Eylül 1996 ile 2 Haziran 1999 tarihleri arasında tutuklu

bulunduğu sürenin, 35/1 madde çerçevesinde belirlenen altı aylık süre aꢀımının dıꢀında

olduğu gerekçesiyle reddedilmesi gerektiğini savunmuꢀtur.

AĐHM, Solmaz - Türkiye (27561/02) kararında belirtilen ilkelere atıfta bulunur. Bu

kararda, baꢀvuran baꢀtan beri tutuklu kalmıꢀsa, birden fazla ve birbirini takip eder biçimde

gerçekleꢀen tutukluluk sürelerinin bütün olarak değerlendirilmesi ve altı aylık sürenin en son

sürenin bitiminden itibaren baꢀlaması gerektiği sonucuna varmıꢀtır. Mevcut davada,

baꢀvuranın tutukluluk hali, yakalandığı tarih olan 22 Eylül 1996 tarihinde baꢀlamıꢀtır. 2

Haziran 1999 tarihinde Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından mahkum edilene

dek, AĐHS’nin 5/3 maddesi anlamında tutuklu kalmıꢀtır. O tarihten, Yargıtay’ın ilk derece

mahkemesinin kararını bozduğu 20 Aralık 1999 tarihinde dek, “yetkili bir mahkeme

tarafından mahkum edilmesinin ardından” 5/1(a) maddesi anlamında hapsedilmiꢀ, bu nedenle,

hükümlü bulunduğu bu süre, 5/3 madde kapsamı dıꢀında kalmıꢀtır. Baꢀvuran 20 Aralık 1999

tarihinden, serbest bırakıldığı 10 Ağustos 2001 tarihinde dek, yine, AĐHS’nin 5/3 maddesi

kapsamına girecek biçimde tutuklu yargılanmıꢀtır. Sonuç olarak, bu değiꢀik safhalar süresince

baꢀvuranın tutukluluğunun devam ettiği göz önünde bulundurulduğunda, altı aylık süre

yalnızca, tutuklu yargılandığı en son dönemin bitiminden itibaren, 10 Ağustos 2001 tarihinde

baꢀlamaktadır (Akyol - Türkiye, no. 23438/02).

Buna göre, AĐHM Hükümet’in itirazını reddeder.

AĐHS’nin 35/3 maddesi uyarınca bu ꢀikayetin dayanaktan yoksun olmadığını

kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle ꢀikayet kabuledilebilir niteliktedir.

2. Esas

AĐHM, yukarıda açıklandığı üzere, sözkonusu sürenin 22 Eylül 1996 tarihinde

baꢀvuranın yakalanmasıyla baꢀlayıp, 10 Ağustos 2001 tarihinde baꢀvuranın serbest

bırakılmasıyla bittiğini kaydeder. AĐHM’nin içtihadı doğrultusunda, AĐHS’nin 5/1(a) maddesi

kapsamında, baꢀvuranın mahkum olduktan sonra hükümlü bulunduğu 21 Mart 2001 ile 8

Ağustos 2001 tarihleri arasındaki süreyi düꢀtükten sonra, 5/3 maddesi kapsamında göz

önünde bulundurulacak süre dört yıl üç ayın üzerindedir. Yerel mahkemeler, baꢀvuranın

tutukluluğunu “suçun niteliği ve kanıtların durumu” gibi birbirinin aynı ve basmakalıp

ifadelerle sürekli olarak uzatmıꢀlardır.

3

AĐHM, sözkonusu davadakine benzer sorunlar içeren davalarda sıklıkla AĐHS’nin 5/3

maddesinin ihlalini tespit etmiꢀtir (Atıcı / Türkiye, 19735/02; Solmaz, yukarıda kaydedilen;

Dereci / Türkiye, 77845/01; Taciroğlu / Türkiye, 25324/02).

AĐHM, kendisine sunulan tüm bilgi ve belgeler ıꢀığında, Hükümet’in, sözkonusu

davada farklı bir sonuca ulaꢀmasını sağlayacak hiçbir delil veya savunma sunmadığı

kanısındadır. AĐHM, konuyla ilgili içtihadını göz önünde bulundurarak, bu davada baꢀvuranın

tutukluluk süresinin gereğinden uzun ve AĐHS’nin 5/3 maddesine aykırı olduğu sonucuna

varmıꢀtır.

Dolayısıyla bu madde ihlal edilmiꢀtir.

B. AĐHS’nin 5/4 maddesi

1. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Hükümet, AĐHM’den, baꢀvuranın AĐHS’nin 5/4 maddesi kapsamındaki ꢀikayetini,

AĐHS’nin 35/1 maddesi kapsamında iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle

reddetmesini talep etmiꢀtir. Hükümet, AĐHM’nin Köse - Türkiye (50177/99) davasındaki

kararına atıfta bulunarak, baꢀvuranın eski Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 297-304.

maddeleri uyarınca devam eden tutukluluk haline itiraz etmediğini ileri sürmüꢀtür.

AĐHM, sözkonusu davadakine benzer sorunlar içeren davalarda Hükümet’in ön

itirazını zaten inceleyip reddettiğini hatırlatır (bkz. Koꢀti / Türkiye, 74321/01). AĐHM,

sözkonusu davada, içtihadından ayrılmasını gerektirecek herhangi bir özel koꢀul bulunmadığı

kanaatindedir. Sonuç olarak, AĐHM, Hükümet’in ön itirazını reddeder.

AĐHS’nin 35/3 maddesi uyarınca bu ꢀikayetin dayanaktan yoksun olmadığını

kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle ꢀikayet kabuledilebilir niteliktedir.

2. Esas

Hükümet, iç hukukun, baꢀvuranın tutukluluğunun yasallığına itiraz edebileceği etkili

bir hukuk yolu sağladığını iddia etmiꢀtir.

Baꢀvuran, tutukluluğuna yaptığı itirazın yerel mahkemeler tarafından ciddi biçimde

değerlendirilmediğini ve basmakalıp sözlerle reddedildiğini ileri sürmüꢀtür.

AĐHM, sözkonusu davadakine benzer sorunlar içeren birçok davada, Hükümet’in

yukarıda anılan iddialarını reddettiğini kaydeder. AĐHM, Ceza Muhakemeleri Usulü

Kanunu’nun 298. maddesinin etkili bir hukuk yolu olarak değerlendirilemeyeceği ve

AĐHS’nin 5/4 maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıꢀtır (mutatis mutandis, Koꢀti ve

Diğerler, yukarıda kaydedileni; Nart / Türkiye, 20817/04; Öcalan / Türkiye [BD], 46221/99).

AĐHM, sözkonusu davada, daha önceki kararlarından ayrılmasını gerektirecek herhangi bir

özel koꢀul bulunmadığı kanaatindedir.

Sonuç olarak, AĐHM, AĐHS’nin 5/4 maddesinin ihlal edildiğine karar verir.

4

II. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuran, gözaltı sırasında avukata eriꢀim hakkından mahrum bırakıldığı için

savunma haklarının ihlal edildiği konusunda ꢀikayetçi olmuꢀ ve bu ꢀikayetini AĐHS’nin 6/3(c)

maddesine dayandırmıꢀtır.

A. Kabuledilebilirlik

AĐHS’nin 35/3 maddesi uyarınca bu ꢀikayetin dayanaktan yoksun olmadığını

kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle ꢀikayet kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

Baꢀvuran, aleyhindeki ciddi suçlamalar ile olayların yaꢀandığı sırada reꢀit olmadığını

gözönünde bulundurarak, gözaltındayken avukat yardımı alma hakkının kısıtlanması

nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ifade etmiꢀtir.

Hükümet, yargılamanın adil olup olmadığı konusu değerlendirilirken, yargılamanın

tamamının gözönünde bulundurulması gerektiğini ileri sürmüꢀtür. Baꢀvuran, Devlet Güvenlik

Mahkemesi ile Yargıtay önündeki yargılama sırasında bir avukat tarafından temsil edildiği

için adil yargılanma hakkı ihlal edilmemiꢀtir.

AĐHM, Salduz / Türkiye kararında (no. 36391/02) benimsediği temel ilkeleri hatırlatır.

Sözkonusu davada, baꢀvuranın avukata eriꢀim hakkına getirilen kısıtlama sistematiktir

ve devlet güvenlik mahkemelerinin görev alanına giren suçlardan dolayı gözaltına alınan

kiꢀilere uygulanmaktadır. AĐHM, ayrıca, baꢀvuranın savcılığın iddialarına itiraz edebileceği

sırada -tutukluluğunun ardından ve devam eden cezai takibat süresince- avukat eriꢀimi

olduğunu gözlemlemektedir. Ancak, Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi, mahkumiyet

kararını verirken, baꢀvuranın avukatı yokken polise verdiği ifadeleri kullanmıꢀtır. Dolayısıyla,

sözkonusu davada, baꢀvuranın avukata eriꢀim hakkına getirilen kısıtlamalardan etkilendiği

açıktır. Ne sonradan yapılan avukat yardımı ne de takip eden kovuꢀturmanın çekiꢀmeli niteliği

baꢀvuran gözaltındayken yapılan hataları telafi edebilir.

Ayrıca, AĐHM, sözkonusu davanın belirgin unsurlarından birinin baꢀvuranın yaꢀı

olduğunu kaydeder. AĐHM, reꢀit olmayan kiꢀilere gözaltı sırasında avukat yardımı

yapılmasına iliꢀkin uluslararası hukuk belgelerini gözönünde bulundurarak, bu hizmetin

önemini vurgulamaktadır (Salduz).

Özetle, duruꢀma ve temyiz sırasında baꢀvuranın aleyhindeki kanıtlara itiraz etme

imkanı bulunmasına rağmen, gözaltındayken avukat yardımı almaması baꢀvuranın savunma

haklarını telafi edilemez bir ꢀekilde etkilemiꢀtir.

Buna göre, sözkonusu davada AĐHS’nin 6/1 maddesi ile birlikte 6/3(c) maddesi ihlal

edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

5

“Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Baꢀvuran, maddi tazminat olarak 14,800 Yeni Türk Lirası (YTL) (yaklaꢀık 7,100

Euro), manevi tazminat olarak 30,000 YTL (yaklaꢀık 14,500 Euro) talep etmiꢀtir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmiꢀtir.

AĐHM, tespit edilen ihlalle talep edilen maddi tazminat arasında illiyet bağı

bulunmadığı kanaatindedir. Bu nedenle sözkonusu talebi reddeder. Ancak, AĐHM, baꢀvuranın

tek baꢀına tespit edilen ihlalle telafi edilemeyecek düzeyde manevi zarar görmüꢀ olabileceği

kanaatindedir. AĐHM, adil temellere dayanarak, bu baꢀlık altında 4,500 Euro ödenmesine

karar verir.

AĐHM, ayrıca, en iyi telafinin, baꢀvuranın talep etmesi halinde, AĐHS’nin 6/1

maddesinde yer alan ꢀartlara uygun olarak yeniden yargılanması olacağı görüꢀündedir

(mutatis mutandis, Gençel / Türkiye, no. 53431/99 ve Salduz, yukarıda kaydedilen).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuranın avukatı, Diyarbakır Barolar Birliği’nin ücret cetveline atıfta bulunarak,

sözkonusu davanın hazırlanması ve AĐHM önünde sunulması için harcanan yirmi bir saat

karꢀılığında ödenen ücret ve diğer yargılama masraf ve giderleri için 12,650 YTL (yaklaꢀık

6,100 Euro) talep etmiꢀtir.

Hükümet, bu talebe itiraz etmiꢀtir.

AĐHM’nin içtihadına göre, bir baꢀvuran gerçekliğini ve gerekliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. AĐHM, sözkonusu davada, elindeki bilgiye ve

yukarıdaki ölçütlere dayanarak, AĐHM önünde yapılan yargılama masraf ve giderleri için

2,000 Euro ödenmesine karar verir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐ ĐLE

1. Baꢀvurunun geri kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 5/3 maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 5/4 maddesinin ihlal edildiğine;

6

4. Baꢀvurana gözaltı sırasında avukat yardımı yapılmadığı gerekçesiyle AĐHS’nin 6/1

maddesi ile birlikte 6/3(c) maddesinin ihlal edildiğine;

5. (a)AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten

itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na

çevrilmek üzere ve her türlü vergi ve kesintiden muaf tutularak Savunmacı Hükümet

tarafından baꢀvurana manevi tazminat olarak 4,500 Euro (dört bin beꢀ yüz Euro),

yargılama masraf ve giderleri için 2,000 Euro (iki bin Euro) ödenmesine;

(b)Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin

yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal

kredi kolaylığı oranının üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddedilmesine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM Đçtüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragrafları gereğince 3 ꢁubat 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7