CONSEIL DE  
L'EUROPE  
AVRUPA  
KONSEYĐ  
Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi Kararı  
Tamkoç-Türkiye Davası  
Baꢀvuru no: 31881/96 Strazburg  
25 Eylül 2001  
USULĐ ĐꢁLEMLER  
1. Davanın nedeni, bir Türk vatandaꢀı olan Fikri Tamkoç'un ("baꢀvuran"), 21 Mayıs  
1996 tarihinde, Đnsan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Korumaya Dair Sözleꢀme'nin ("Sözleꢀ  
me") eski 25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa Đnsan Hakları Komisyonu'na  
("Komisyon") yaptığı baꢀvurudur (baꢀvuru no. 31881/96).  
2. Baꢀvuranı Ankara’da faaliyet gösteren avukat Oya Ersoy Ataman temsil etmiꢀtir.  
Bu davaya yönelik olarak Türk Hükümeti bir Ajan tayin etmemiꢀtir.  
3. Baꢀvuran, kendisine karꢀı yürütülen ceza yargılamasının “makul sürede” sonuçlan-  
madığını ve tarafsız ve bağımsız olmayan Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi tarafından yar-  
gılandığı için adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmektedir. Ayrıca, polise baskı  
altında verdiği ifadelere dayanılarak mahkum edildiğini öne sürmektedir.  
4. Baꢀvuru, 1 Kasım 1998 tarihinde, Sözleꢀme'nin 11 No'lu Protokolü yürürlüğe  
girdiğinde, anılan Protokol'ün 5. maddesinin 2. fıkrası uyarınca Mahkeme’ye gönderilmiꢀtir.  
5. Baꢀvuru, Mahkeme'nin Birinci Kısmına verilmiꢀ (Đçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu  
bölüm içinde davayı inceleyecek olan daire (Sözleꢀme'nin 27§1 Maddesi), Đçtüzüğün 26§1  
maddesine uygun olarak teꢀ ekkül etmiꢀ tir. Mahkeme'de Türkiye'yi temsil eden Sn. Yargıç  
Rıza Türmen davadan çekilmiꢀtir (Đçtüzük 28.madde). Bunun üzerine Hükümet Sn. Feyyaz  
Gölcüklü'yü Sn. Rıza Türmen'in yerine ad hoc yargıç olarak atamıꢀtır (Sözleꢀme'nin 27§2 ve  
Đçtüzüğün 29§1 maddeleri).  
6. 11 Ocak 2000 tarihli bir kararla, Daire, baꢀvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme  
tarafından makul bir süre içinde adil yargılanma hakkıyla ilgili ꢀikayetlerini kabuledilebilir  
bulmuꢀ, ꢀikayetlerin geri kalanını ise kabuledilemez ilan etmiꢀtir.  
7. Gerek baꢀvuran, gerekse Hükümet, esaslara iliꢀkin olarak görüꢀlerini bildirmiꢀ  
lerdir  
(Đçtüzük 59/1).  
OLAYLAR  
I.DAVAYA ESAS TEꢁKĐL EDEN OLAYLAR  
A. Baꢀvuranın yakalanması ve tutuklanması  
8. 2 Mart 1981 tarihinde, Ankara Emniyet Müdürlüğü'ne bağlı polis memurları, Baꢀ  
vuranı yasadıꢀı Dev-Yol örgütüne üye olduğu ꢀüphesiyle tutuklamıꢀlardır. Polis memurları  
tarafından yapılan sorgulaması sırasında baꢀ vuran Dev-Yol'un eylemlerine ve G.S.'nin  
öldürülmesi olayına karıꢀtığını itiraf etmiꢀtir.Baꢀvuran, ayrıca militanların silahlarını sakladık-  
ları yerleri polislere göstermiꢀtir.  
______________________________________________________________________________________  
© T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2001. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Çok Taraflı Siyasî İşler  
Genel Müdürlüğü tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının  
tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri  
Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle  
ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.  
9. 7 Nisan 1981 tarihinde Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi, baꢀvuranın tutukluluk  
halinin devamına karar vermiꢀtir. Baꢀvuran, sorgu hakimi tarafından yapılan sorgulamasında,  
kendisine yöneltilen suçlamaları red ve Dev-Yol üyesi olmadığını iddia etmiꢀtir.  
10. 29 Mayıs 1981 tarihinde, baꢀvuran Ankara Askeri Savcılığı'na götürülmüꢀ ve  
burada da kendisine yöneltilen suçlamaları reddetmiꢀtir.  
B. Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'ndeki Yargılama  
11. 26 ꢁubat 1982 tarihinde, Askeri Savcı, baꢀvuran ve diğer 722 davalı hakkındaki  
iddianamesini Sıkıyönetim Mahkemesi'ne sunmuꢀtur. Savcı, baꢀvuranı, amacı Türk anayasal  
düzenini yıkarak yerine Marksist-Leninist bir rejim kurmak olan yasadıꢀı silahlı örgüt Dev-  
Yol'a üye olmakla suçlamıꢀtır. Baꢀvuran, G.S.'nin öldürülmesi ve I.A'nın yaralanması, çeꢀitli  
konutlara ateꢀ açmak ve bazı dükkan ve evleri ateꢀe vermek gibi suçlarla da itham edilmiꢀtir.  
Savcılık, Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü uyarınca ölüm cezası talep etmiꢀtir.  
12. 24 Mart 1986 tarihinde baꢀvuran tutuksuz yargılanmak üzere tahliye edilmiꢀtir.  
13. 19 Temmuz 1989 tarihinde, iki sivil bir askeri yargıçla bir subaydan oluꢀan  
Sıkıyönetim Mahkemesi, baꢀvuranı Dev-Yol üyesi olduğu ve G.S'nin öldürülmesine karıꢀtığı  
için suçlu bulmuꢀ, diğer suçlardan dolayı ise baꢀvuranın beraatine karar vermiꢀtir. Mahkeme  
baꢀvuranı TCK'nun 168/2 maddesi uyarınca 9 yıl 4 ay hapis cezasına çarptırmıꢀ, ayrıca amme  
hizmetlerinden müebbeden yasaklanmasına ve adli vesayet altına alınmasına hükmetmiꢀtir.  
C. Temyiz Đꢀlemleri  
14. Baꢀvuran kararı Askeri Yargıtay'da temyiz etmiꢀtir.  
15. Sıkıyönetim mahkemelerini ilga eden 27 Aralık 1993 tarihli Kanunun yürürlüğe  
girmesinin ardından, davaya bakma yetkisi Yargıtay'a geçmiꢀ ve dosya da Yargıtay'a  
gönderilmiꢀtir.  
16. 27 Aralık 1995 tarihinde, Yargıtay baꢀvuranın mahkumiyetini onamıꢀtır. Fakat,  
Sıkıyönetim Mahkemesinin kararını gözden geçirerek baꢀvuranın hapis cezasını yedi yıla  
indirmiꢀtir.  
II. ĐLGĐLĐ ĐÇ HUKUK VE UYGULAMA  
A. Ceza Hukuku  
17. Türk Ceza Kanunu'nun 146/1 hükmü aꢀağıdaki gibidir:  
"Türkiye Cumhuriyeti Teꢀkilatı Esasiye Kanununun tamamını veya bir kısmını tağyir ve tebdil veya  
ilgaya ve bu kanun ile teꢀekkül etmiꢀ olan Büyük Millet Meclisini iskata veya vazifesini yapmaktan  
men'e cebren teꢀebbüs edenler, idam cezasına mahküm olur."  
18. Türk Ceza Kanunu'nun 168. maddesi aꢀağıdaki gibidir:  
"Her kim, ... maddelerde yazılı cürümleri iꢀlemek için silahlı cemiyet ve çete teꢀkil eder yahut böyle bir  
cemiyet ve çetede amirliği ve kumandayı ve hususi bir vazifeyi haiz olursa onbeꢀ seneden aꢀağı  
olmamak üzere ağır hapis cezasına mahküm olur.  
Cemiyet ve çetenin sair efradı on yıldan onbeꢀ yıla kadar ağır hapisle cezalandırılır."  
B. Sıkıyönetim Mahkemeleri  
19. Yargı organlarının tabi oldukları hükümler aꢀağıdaki gibidir:  
1.Anayasa  
2
madde 138 / 1 ve 2  
"Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani  
kanaatlerine göre hüküm verirler.  
Hiçbir organ, makam, merci veya kiꢀi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere  
emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. "  
Madde 139 / 1  
"Hakimler... azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaꢀtan önce emekliye ayrılamaz"  
Madde 145  
"Askeri mahkemeler.... asker kiꢀilerin aleyhine veya askeri mahallerde yahut askerlik hizmet ve  
görevleri ile ilgili olarak iꢀledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.  
Askeri mahkemelerin savaꢀ veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kiꢀiler bakımından  
yetkili oldukları; Kuruluꢀları ve gerektiğinde bu mahkemelerde adli yargı hakim ve savcılarının  
görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.  
Askeri hakimlerin özlük iꢀleri, görevli bulundukları komutanlık ile iliꢀkileri, mahkemelerin  
bağımsızlığı, hakimlik teminatı, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir."  
2. Sıkıyönetim Kanunu (13 Mayıs 1971 tarih ve 1402 sayılı Kanun)  
Madde 11 / 1  
"Milli Savunma Bakanlığınca lüzum görülen yerlerde yeteri kadar askeri mahkeme kurulur..."  
Madde 11 / 4  
"Bu mahkemelere atanacak adli müꢀavir, askeri hakim ve askeri savcılar Genelkurmay  
Baꢀkanlığı Personel Baꢀkanı, Adli Müꢀaviri ile atanacakların mensup olduğu kuvvet  
komutanlığının Personel Baꢀkanı ile Adli Müꢀaviri ve Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet  
Đꢀleri Baꢀkanından oluꢀan kurul tarafından tesbit edilecek adaylar arasından Genelkurmay  
Baꢀkanının görüꢀü alınarak usulüne göre atanır."  
Madde 11 / 6  
"Sıkıyönetim Askeri Mahkemelerine yeteri kadar subay üye Genelkurmay Baꢀkanının teklifi  
üzerine askeri hakim subayların tayini usulüne göre atanır."  
3. Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu (26 Ekim 1963 Tarih ve  
353 Sayılı Kanun)  
Madde 4  
3
"Askeri mahkemelerin, subay üyeleri ile yedekleri, nezdinde askeri mahkeme kurulan komutan  
veya askeri kurum amiri tarafından her yılın Aralık ayında o mahkemenin yetkisine giren birlik  
ve kurum mensupları arasından bir yıl süre ile değiꢀtirilmemek üzere seçilir."  
4. Askeri Hakimler Kanunu (26 Ekim 1963 tarih ve 357 sayılı Kanun)  
Madde 12  
"Askeri hakim subayların rütbe terfii, rütbe kıdımliliği, kademe ilerlemesi yapmalarını temin  
edecek yeterlilikleri sicil ile saptanır."  
A) Sicil belgeleri; general-amiral sicil belgesi, Subay (asteğmen-albay) sicil belgesi ve mesleki  
sicil belgesi olmak üzere üç çeꢀittir.  
...  
B) Subay sicil belgesini düzenlemeye ve sicil vermeye yetkili idari sicil üstleri:  
Birinci sicil üstü: Sicili düzenlenecek askeri hakim subayın kuruluꢀ bağlantısına göre nezdinde  
askeri mahkeme kurulan komutan veya askeri kurum amiri.  
Đkinci sicil üstü: Kuruluꢀ bağlantısına göre birinci sicil üstünün bir üst görev yerinde bulunan  
komutan veya amir durumundaki.  
Üçüncü sicil üstü: Kuruluꢀ bağlantısına göre ikinci sicil üstünün bir üst görev yerinde bulunan  
komutan veya amir durumundaki subay.  
Madde 29  
"Askeri Hakim subaylar hakkında Milli Savunma Bakanı tarafından, savunmaları aldırılarak,  
aꢀağıda açıklanan disiplin cezaları verilebilir:  
-Yazılı uyarı...;  
-Kınama..."  
HUKUK  
I. SÖZLEꢁMENĐN 6/1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI  
20. Baꢀvuran, kendisine, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından makul bir  
süre içinde adil yargılanma hakkı tanınmadığı için Sözleꢀme'nin 6/1 hükmünün ihlal  
edildiğini öne sürmektedir.Anılan hüküm aꢀağıdaki gibidir:  
"Herkes, ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, ...bir mahkeme  
tarafından davasının makul bir süre içinde...görülmesini istemek hakkına sahiptir."  
A. Mahkeme'nin ratione temporis yetkisi  
21. Mahkeme, Sözleꢀme'ye Ek 11 No'lu Protokolün yürürlüğe girmesi karꢀısında bu  
baꢀvuru bakımından ratione temporis yetkisiyle ilgili bir sorun ortaya çıktığını  
gözlemlemektedir.  
22. Mahkeme, bu bağlamda, 1 Kasım 1998 tarihinde, 11 No'lu Protokol'ün yürürlüğe  
girmesiyle, bu dava gibi Komisyon önünde görülmekte olan ama henüz kabuledilebilir  
bulunmamıꢀ olan davaların anılan Protokol'deki hükümler uyarınca Mahkeme'nin  
incelemesine tabi olduğu hususuna dikkat çeker. Protokol'ün 5/2 maddesinin geçici bir  
4
düzenlemenin parçası olarak, davaların eski Komisyon tarafından incelenmesini sağlama  
amacı gözönünde bulundurulduğunda, Mahkeme'nin ratione temporis yetkisi davalı Devlet'in  
bireysel baꢀvuru hakkını tanıdığı tarihe göre belirlenecektir  
23. Dolayısıyla, eski Mahkeme'yi, 25 Mart 1996 tarihli Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye  
kararında (RD, 1996-II, s.410-411, §§ 26-28) ratione temporis yetkisinin, davalı Devlet'in  
Mahkeme'nin yetkisini kabul ettiği 22 Ocak 1990'dan itibaren baꢀladığı sonucuna götüren  
mülahazalar, mahkemenin yetkisini, bu tarihten itibaren meydana gelen olay ve olgularla  
sınırlandırmak amacıyla öne sürülemez (bkz. Cankoçak-Türkiye, baꢀvuru no. 25182/94 ve  
26956/95, § 26 AĐHM 2001-...).  
Mahkeme bu saptamanın tartıꢀmalı olmadığına dikkat çeker.  
B. ꢁikayetlerin Esasları  
1. Yargılamanın Uzunluğu  
(a) Dikkate alınacak dönem  
24. Mahkeme, yargılamanın, baꢀvuranın yakalandığı 2 Mart 1981 tarihinde baꢀlayıp,  
Yargıtay'ın, baꢀvuranın mahkumiyetini onayladığı 27 Aralık 1995 tarihinde de bittiğine dikkat  
çeker. Dolayısıyla, baꢀvuranın yargılaması ondört yıl dokuz ay sürmüꢀtür.  
Bununla birlikte Mahkeme, Türkiye'nin bireysel baꢀvuru hakkını tanıdığına iliꢀkin  
bildirimde bulunduğu 28 Haziran 1987 tarihinden beri geçen sekiz yıl onbir aylık dönemi  
inceleyebilmektedir (bkz. Üstte 22. paragraf). Yine de Mahkeme, üstte anılan bildirimin  
yapıldığı sırada yargılamanın ne durumda olduğunu dikkate almak zorundadır. Söz konusu  
tarihte, yargılama beꢀ yıl on aydır sürmekteydi.  
(b) Yargılama süresinin makullüğü  
25. Đddia konusu sürenin makullüğü, dava koꢀullarının ıꢀığında ve Mahkeme  
içtihatlarıyla oluꢀturulan özellikle de davanın karmaꢀıklığı, baꢀvuranın ve yetkili mercilerin  
davranıꢀları gibi kriterler göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir (bkz. üstte anılan  
Mitap ve Okçuoğlu kararı, s.411, § 32).  
26. Hükümet, davanın karmaꢀıklığını ve baꢀvurana yöneltilen suçlamaların niteliğini  
vurgulamıꢀtır. Yine Hükümet, baꢀvurana yirmiden fazla suçla ilgili suçlama yöneltildiğine ve  
cinayet ve bombalama suçlarından mahkum olduğuna dikkat çekmiꢀtir. Mahkeme, baꢀvuranın  
da aralarında bulunduğu 723 davalının yargılandığı davayı incelemek zorundadır. Yetkililer,  
baꢀvuranında mensubu olduğu terörist ꢀebekenin kapsamını ve eylemlerini belirleyebilmek  
için zamana ihtiyaç duymuꢀlardır. Sıkıyönetim Mahkemesi, hızlandırıcı bir usul izlemiꢀ ve  
yargılamayı hızlandırmak için gerekli her türlü çabayı göstermiꢀtir. Haftada üç kere olmak  
üzere beꢀ yüzden fazla duruꢀma yapmıꢀtır. Savcı, iddianamesini hazırlayabilmek için ikibin  
sayfadan fazla tutan savunmaları incelemek zorunda kalmıꢀtır. Dava dosyası yaklaꢀık bin  
klasörden fazla olup, sadece kararın özeti 248 sayfa kadar tutmuꢀtur.  
Kısaca, Hükümet, bu etkenlerin yargılamanın uzunluğunu açıkladığını ve yargısal  
makamlara ihmal ya da gecikmenin isnat edilemeyeceğini iddia etmiꢀtir.  
27. Baꢀvuran cevaben beꢀ yıl tutuklu kaldığını ve mahkemelerin davasıyla ilgili kesin  
bir karara varamadıklarını belirtmiꢀtir. Bu bağlamda baꢀvuran, gecikmenin sorumluluğunun  
hükümete isnat edilebileceğine iꢀaret etmiꢀtir. Baꢀvuran Sıkıyönetim Mahkemesinin nihai  
kararından beꢀ yıl sonra yargılama yetkisinin Yargıtay'a geçtiğine ve Yargıtay'ın da kesin  
5
karar vermesinin bir yıl aldığına dikkat çekmektedir. Dolayısıyla baꢀvuran, yargılamada altı  
yıl gibi önemli bir gecikmenin meydana geldiğini belirtmiꢀtir. Ayrıca, baꢀvuranın görüꢀüne  
göre, davanın karmaꢀıklığı ve davalıların sayısının fazlalığı 15 yıl kadar süren bir yargılamayı  
mazur gösteremez. Bu bağlamda baꢀvuran, Devlet'in davaya bakmak üzere yeteri kadar hakim  
atamak zorunda olduğunu idda etmiꢀtir.  
28. Mahkeme, davalıların sayılarının çokluğu, suçlamaların ciddiliği ve mahkemenin  
büyük çaplı bir davaya bakarken karꢀılaꢀtığı zorluklar nedeniyle sözkonusu davanın karmaꢀık  
bir dava olduğuna iliꢀkin hükümet görüꢀüne katılmaktadır. Fakat, dava mevcut sorunların  
karmaꢀıklığı bakımından açıklanamayacağı için Mahkeme, davayı baꢀvuranın ve ulusal  
mercilerin davranıꢀları çerçevesinde inceleyecektir (bkz. Üstte 25. paragraf).  
29. Bu bağlamda, davalı Hükümet'in yargılamanın herhangi bir aꢀamasında  
baꢀvuranın davranıꢀlarıyla ilgili bir eleꢀtiride bulunmadığına dikkat çekilmelidir. Mahkeme,  
yargılamanın uzunluğunun sadece, yerel mahkemelerin davayı yeterince özenli  
incelememesiyle açıklanabileceğini tekrarlar (bkz. Cankoçak kararı, §32).  
30. Bu bağlamda Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemesi'nin yaklaꢀık 8 yıl 4 aylık bir  
sürede karar verebildiğini gözlemlemektedir. Askeri Yargıtay'ın temyiz incelemesi de 4  
yıldan fazla sürmüꢀtür. Ayrıca, Yargıtay davanın kendisine geçmesinden yaklaꢀık 2 yıl sonra,  
27 Aralık 1995 tarihinde karar vermiꢀtir. Mahkeme, nihai kararın verilmesinin, davanın  
karmaꢀıklığı nedeniyle geciktiğine iliꢀkin Hükümet iddiasını tartıꢀmamaktadır. Ayrıca  
Mahkeme, dava yetkisinin askeri mahkemelerden sivil mahkemelere geçmesiyle sonuçlanan  
yasal değiꢀikliklerin de geciktirici etkenler olarak davanın uzamasına katkıda bulunduğunu  
gözlemlemektedir.  
31. Bununla birlikte Mahkeme, müteaddit defalar vurguladığı gibi, Sözleꢀme'nin 6/1  
maddesinin, Sözleꢀmeci Devletler'e yargısal düzenlerini, davaları makul bir sürede görme  
yükümü de dahil olmak üzere, kendi mahkemelerinin yükümlülüklerini yerine  
getirebilecekleri bir ꢀekilde düzenleme görevi verdiğini tekrarlar (Pelissier and Sassi-Fransa  
[GC], s.301, §74, no. 25444/94, ECHR 1999-II). Dolayısıyla, baꢀvurana karꢀı yürütülen cezai  
kovuꢀturmanın uzamasının sorumluluğu ulusal makamlara atfedilmelidir. Bu nedenle  
Mahkeme, ceza yargılamasının uzun sürmesinin "makul süre" yükümlülüğünün yerine  
getirilmemesine yol açtığı sonucuna varmıꢀtır.  
32. Dolayısıyla, Sözleꢀme'nin 6/1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.  
2. Sıkıyönetim Mahkemelesinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı  
(a) Tarafların Đddiaları  
(i) Baꢀvuran  
33. Baꢀvurana göre, kendisini yargılayan Sıkıyönetim Mahkemesi, Sözleꢀme'nin 6/1  
maddesi anlamında "bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" olarak görülemez çünkü anılan  
mahkemede bulunan beꢀ üyeden ikisi askeri yargıç biri de subaydır. Askeri yargıçlar ordunun  
hizmetindeki subaylar olup, idareden emir almaktadırlar. Bu üyeler ordu disiplinine tabidir ve  
kendileri hakkında sicil raporları düzenlenmektedir. Hukuk eğitimi almamıꢀ olan subay üye  
ise sıkıyönetim komutanına karꢀı sorumludur.  
6
(ii) Hükümet  
34. Hükümet, sözkonusu dönemde sıkıyönetim mahkemelerinde iki askeri yargıcın  
yanısıra, yargısal bağımsızlıkları ve dokunulmazlıkları Anayasal güvence altında bulunan iki  
de sivil yargıcın bulunduğunu öne sürmüꢀtür. Subay üyenin tek görevi ise duruꢀmanın  
düzenini sağlamak olup hiçbir yargısal yetkisi bulunmamaktadır. Hükümet'e göre,  
Sıkıyönetim Mahkemeleri'ndeki askeri yargıçların atama ve sicil usulü ve yargısal görevlerini  
ifa ederken sahip oldukları güvenceler Mahkeme'nin konuyla ilgili içtihatlarıyla tespit edilmiꢀ  
kriterlere tamamıyle uymaktadır. Dolayısıyla Hükümet, Mahkemeden, baꢀvuranın "bağımsız  
ve tarafsız bir mahkeme" tarafından adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği sonucuna  
varmasını talep etmiꢀtir.  
(b) Mahkemenin değerlendirmesi  
35. Mahkeme, 8 Aralık 1994 tarihli Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye kararında,  
Komisyon'un, iꢀbu davada Hükümet tarafından dile getirilen iddialara benzer iddiaları ele  
almak zorunda kaldığına dikkat çeker. Sözleꢀme'nin 31. maddesi uyarınca hazırladığı raporda,  
Komisyon, Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin yapısını ve iꢀleyiꢀini düzenleyen yasal kuralların bu  
mahkemelerin bağımsızlıklarıyla özellikle de askeri yargıç üyelerininin atanma ve sicil  
usulleri konusunda çok sayıda sorun ortaya çıkardığına dikkat çekmiꢀtir. Komisyon,  
sözkonusu mahkemelerde bulunan subay üyenin hiyerarꢀik olarak sıkıyönetim ve/veya  
kolordu komutanına bağlı olması nedeniyle askeri makamlardan bağımsız olmadığını  
gözlemlemiꢀtir. Bu nedenle Komisyon, baꢀvuranın Sıkıyönetim Mahkemesi'nin bağımsızlığı  
ve tarafsızlığıyla ilgili olarak dile getirdiği endiꢀelerin nesnel bir biçimde haklı olduğunu ve  
Sözleꢀme'nin 6/1 hükmünün ihlal edildiğini ifade etmiꢀtir.  
36. Bu bağlamda, ratione temporis yetkisi dıꢀında kaldığı için eski Mahkeme'nin  
baꢀvuranın Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin bağımsızlık ve tarafsızlığıyla ilgili ꢀikayetlerini  
inceleyemediğini belirtmek gerekir (bkz. Üstte anılan Mitap ve Müftüoğlu kararı, s. 410, §  
27). Fakat, Mahkeme'nin ratione temporis yetkisiyle ilgili olarak üstte varılan sonuç göz  
önünde tutularak (bkz. Üstteki 23. paragraf), bu sorun artık Mahkeme tarafından  
incelenmelidir.  
37. Mahkeme, Sözleꢀme'nin 6/1 maddesi bakımından bir mahkemenin "bağımsız"  
olup olmadığı incelenirken, üyelerinin atanma biçimi ve görev süreleri, dıꢀtan gelecek  
baskılara karꢀı mevcut güvencelerin olup olmadığı ve bir bağımsızlık görüntüsü verip  
vermediğine bakılması gerektiğini tekrarlar (bkz. 25 ꢁubat 1997 tarihli Findlay-Đngiltere  
Kararı, Raporlar 1997-I, s.281, § 73).  
38. Mahkeme, Sözleꢀme'nin 6/1 hükmü bakımından "tarafsızlığın" mevcudiyetinin,  
öznel bir sınamaya yani belli bir olayda belli bir yargıcın kiꢀisel kanı ve davranıꢀlarına ve  
nesnel bir sınamaya yani hiçbir ꢀüpheye mahal vermeksizin yargıca yeterli güvence verilip  
verilmediğine bakılarak belirlenmesi gerektiğini hatırlatır.  
39. Bu davada bağımsızlık ve tarafsızlık sorunlarını birbirinden ayırmak zor  
gözükmektedir çünkü baꢀvuran tarafından mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığına iliꢀkin  
olarak öne sürülen iddialar aynı olgusal mülahazalara dayanmaktadır. Dolayısıyla Mahkeme  
her iki sorunu da birlikte inceleyecektir.  
40. Türk Anayasası'nın 145. Maddesi ve 1402 Sayılı Kanun Sıkıyönetim  
Mahkemelerinin yasal çerçevesini ve iꢀleyiꢀini düzenlemektedir (bkz. Üstte 19. paragraf). Bu  
mahkemeler iki sivil, iki askeri yargıç ve bir de subay üyeden oluꢀmaktadır.  
7
Mahkeme, bu bağlamda, iki sivil yargıcın tarafsızlığının ve bağımsızlığının, her iki  
tarafça da tartıꢀılmadığını gözlemlemektedir. Bundan dolayı Mahkeme sadece Sıkıyönetim  
Mahkemesi heyetindeki askeri yargıç ve subay üyelerin durumunu inceleyecektir.  
41. Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemelerindeki askeri yargıçların Genelkurmay  
Baꢀkanlığı Personel Baꢀkanı, Adli Müꢀaviri ile atanacakların mensup olduğu kuvvet  
komutanlığının Personel Baꢀkanı ile Adli Müꢀaviri ve Milli Savunma Bakanlığı Askeri  
Adalet Đꢀleri Baꢀkanından oluꢀan kurul tarafından seçildiğine dikkat çeker. Bu ꢀekilde seçilen  
yargıçlar, Genelkurmay Baꢀkanı'nın görüꢀü alınarak Savunma Bakanı, Baꢀbakan ve  
Cumhurbaꢀkanı'nca imzalanan üçlü kararnameyle atanır.  
Subay üye ise, bu davada bir kıdemli Albay, Genelkurmay Baꢀkanının teklifi üzerine  
askeri hakim subayların tayini usulüne göre atanır. Subay üye, bir yılın dolması üzerine  
görevden alınabilir (bkz. Üstte para. 19).  
42. Sıkıyönetim Mahkemesi üyelerini dıꢀtan gelecek baskılara karꢀı koruyan  
güvencelerin mevcudiyetiyle ilgili olarak, Mahkeme, askeri yargıçların sivil meslektaꢀlarıyla  
aynı mesleki eğitimi aldıklarına dikkat çeker. Ayrıca, askeri yagıçlar sivil yargıçlarla aynı  
anayasal güvencelerden de yararlanmaktadır. Sıkıyönetim Mahkemesi üyesi oldukları süre  
boyunca görevden alınamayacakları gibi, rızaları olmaksızın emekliliğe de sevk edilemezler.  
Anayasa'ya göre, yargıçlar bağımsız olmalıdır ve görevlerini yerine getirirlerken hiçbir  
makam kendilerine talimat veremez.  
43. Bununla birlikte, askeri yargıçların statülerinin diğer yönleri, bağımsızlıkları ve  
tarafsızlıkları hakkında soru iꢀaretleri uyandırmaktadır. Birincisi, askeri yargıçlar, yürütmenin  
emrindeki orduya tabidirler. Đkincisi, baꢀvuranın da haklı olarak iꢀaret ettiği gibi, askeri  
hakimler, askeri disiplin ve sicil değerlendirmesine tabidirler. Dolayısıyla, terfi etmek için  
hem idari hem de yargısal üstlerinin olumlu sicil notuna ihtiyaç duymaktadırlar. Son olarak,  
atanmalarıyla ilgili kararlar, idari makamlar ve ordu tarafından alınmaktadır.  
Sıkıyönetim Mahkemesi heyetinde bulunan subay üye konusunda ise, Mahkeme, bu  
üyenin, ilgili sıkıyönetim ve/veya kolordu komutanının emir komutası altında olduğunu  
gözlemlemektedir. Subay üye hiçbir ꢀekilde bu makamlardan bağımsız değildir.  
44. Mahkeme, Sıkıyönetim Mahkemeleri'nin Anayasal düzeni ve demokratik rejimi  
yıkmayı amaçlayan suçlarla ilgili davalara bakmak üzere kurulduğuna dikkat çeker.  
Olağanüstü yetkileri bulunan bu mahkemeler, silahlı kuvvetlerin, ülkenin "iç güvenliği"yle  
ilgilendiği ve bölge komutanlarının o bölgedeki ꢀiddet eylemlerini bastırmak için polis  
yetkileri kullandığı sıkıyönetim süresince faaliyet göstermektedirler.  
45. Bununla birlikte, Mahkeme'nin görevi, bu tür mahkemelerin bir Sözleꢀmeci  
Devlet'te kurulmasının gerekli olup olmadığını in abstracto olarak belirlemek ya da ilgili  
uygulamayı gözden geçirmek değil fakat, bu mahkemelerden herhangi birinin iꢀleyiꢀinin  
baꢀvuranın adil yargılanma hakkının ihlalini teꢀkil edip etmediğini belirlemektir.  
46. Mahkeme'nin görüꢀüne göre, izlenimler bile önemli olabilir. Tehlikede olan,  
demokratik bir toplumda bulunan mahkemelerin, ceza yargılaması söz konusu olduğunda,  
halkta, daha da önemlisi sanıkta uyandırdığı güvendir. Belli bir davada, bir mahkemenin  
bağımsızlığının ya da tarafsızlığıyla ilgili endiꢀe duyulmasına iliꢀkin meꢀru bir sebebin olup  
olmadığının belirlenmesinde sanığın bakıꢀ açısı önemlidir ama belirleyici değildir. Belirleyici  
olan, sanığın ꢀüphelerinin nesnel olarak makul bulunabilmesidir.  
8
47. Bu bağlamda Mahkeme, bu davada olduğu gibi, bir mahkemenin üyeleri arasında,  
görevleri ve hizmet organizasyonları bakımından, taraflardan birininin hiyerarꢀisine tabi  
üyelerin bulunması durumunda, sanık ꢀahısların bu üyelerin bağımsızlığına iliꢀkin makul  
ꢀüpheler besleyebileceğini düꢀünmektedir. Bu tür bir durum demokratik bir toplumda  
uyanması gereken güveni etkileyecektir. Ayrıca, Mahkeme, bir sivilin, kısmen de olsa, silahlı  
kuvvetler mensuplarından oluꢀan bir mahkemenin önüne çıkarılmak zorunda bırakılmasına  
büyük önem atfetmektedir.  
48. Öne sürülenler ıꢀığında, Mahkeme, Devlet'in anayasal düzenini yıkmaya çalıꢀmak  
suçlamasıyla Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılanan baꢀvuranın, iki askeri yargıç ve  
sıkıyönetim komutanına bağlı bir subay üyenin içinde bulunduğu bir heyet tarafından  
yargılanmasından dolayı haklı  
bir endiꢀeye sahip olabileceğini düꢀünmektedir.  
Bağımsızlıkları ve tarafsızlıklarıyla ilgili herhangi bir ꢀüphenin sözkonusu olmadığı iki sivil  
yargıcın da anılan mahkeme heyetinde bulunması bu bağlamda herhangi bir değiꢀiklik  
oluꢀturmamaktadır.  
49. Sonuç olarak, baꢀvuranın Sıkıyönetim Mahkemelerinin bağımsızlık ve  
tarafsızlıklarıyla ilgili endiꢀeleri nesnel olarak mazur görülebilir.  
Dolayısıyla, Sözleꢀme'nin 6/1 hükmü ihlal edilmiꢀtir.  
II. SÖZLEꢁMENĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI  
50. Sözleꢀme'nin 41. Maddesi aꢀağıdaki gibidir:  
"Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢀmeci  
Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete  
uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder."  
A. Zarar  
51. Baꢀvuran, maddi ve manevi tazminat olarak 130,000 Fransız Frangı talep etmiꢀtir.  
Bu bağlamda baꢀvuran, ceza yargılamasının haksız bir biçimde uzadığına ve 5 yıl keyfi olarak  
hapis yattığına, maddi ve manevi zarara uğradığına ve uzun bir süre iꢀ bulamadığına iliꢀkin  
iddialarına iꢀaret etmiꢀtir.  
52. Hükümet, baꢀvuranın iddialarıyla ilgili herhangi bir yorum yapmamıꢀtır.  
54. Mahkeme, bağımsız ve tarafsız olmayan bir mahkeme tarafından yapılan  
yargılamayla ilgili olarak verilecek bir ihlal kararının tek baꢀına baꢀvuranın manevi zararını  
karꢀılayacağını düꢀünmektedir.  
Mahkeme, sadece yargılamanın uzunluğuyla ilgili Sözleꢀme ihlalinden dolayı tazminat  
ödenebileceğini ve hesaplamayı buna göre yaptığını tekrarlar.  
54. Baꢀvuranın yargılamasının toplam süresinin uzunluğunu dikkate alan Mahkeme,  
kendisinin belli bir sıkıntıya düꢀtüğünü düꢀünmektedir. Hakkaniyet ilkesi temelinde kendisine  
100,000 Fransız Frangı ödenmesine karar vermiꢀtir.  
B. Masraflar  
9
55. Baꢀvuran, bu baꢀlık altında 45,000 Frank talep etmiꢀtir. Baꢀvuran bu miktarın  
15,000 Franklık kısmının avukat masrafı, geri kalanının da diğer masrafları teꢀkil ettiğini öne  
sürmüꢀtür.  
56. Hükümet, bu baꢀlık altında da herhangi bir görüꢀ belirtmemiꢀtir.  
57. Hakkaniyet ilkesi temelinde ve içtihatlarıyla belirlenen ilkeleri göz önünde  
bulundurarak karar veren Mahkeme, yaptığı masraflar için baꢀvurana 8,000 Frank  
ödenmesinin makul olduğunu düꢀünmektedir.  
C. Temürrüt Faizi  
58. Mahkeme önündeki mevcut bilgilere göre, iꢀbu kararın benimsendiği tarihte  
Fransa'daki yasal faiz oranı yıllık % 4,26'dır.  
BU SEBEPLERDEN DOLAYI MAHKEME,  
1. Oybirliğiyle, ceza yargılamasının uzunluğu nedeniyle Sözleꢀme'nin 6/1 maddesinin ihlal  
edildiğine;  
2. Altıya karꢀı bir oyla baꢀvuranın bağımsız ve tarafsız olmayan Sıkıyönetim Mahkemesi'nce  
yargılanmasından dolayı Sözleꢀme'nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;  
3. Oybirliğiyle,  
(a) Sözleꢀme’nin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren 3 ay içinde,  
ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilmek üzere davalı Devlet’in baꢀvurana,  
(i) Manevi tazminat tutarı olarak 100,000 (yüzbin) Fransız Frangı  
(ii) Masraflar için 8,000 (sekizbin) Fransız Frangı  
yansıtılabilecek her türlü vergi düꢀüldükten sonra ödemesine;  
(b) üç aylık süre sonunda yapılan ödemeler için, ödeme tarihine kadar yıllık % 4,26 faiz  
uygulanmasına  
4. Oybirliğiyle baꢀvuranın adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerinin reddine  
KARAR VERMĐꢁTĐR.  
Đꢀbu karar Đngilizce olarak verilmiꢀ ve 25 Eylül 2001 tarihinde, Đçtüzüğün 77.maddesinin 2.ve  
3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.  
Michael O'BOYLE  
Sekreter  
Elisabeth PALM  
Baꢀkan  
Sözleꢀme'nin 45/2 ve Mahkeme içtüzüğünün 74/2 hükümleri uyarınca, Sn. Gölcüklü'nün  
muhalefet ꢀerhi bu karara eklenmiꢀtir.  
10  
YARGIÇ GÖLCÜKLÜNÜN KISMĐ MUHALEFET ꢁERHĐ  
Mahkeme huzurunda, Türkiye'deki sıkıyönetim mahkemelerinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı  
sorununun tartıꢀıldığı bu davada (Sözleꢀmenin 6/1 Maddesi), oyumu bir ihlal olmadığı  
yönünde kullandım çünkü, çoğunluk kararının mantıksal sonucu yargısal sistemdeki her tür  
askeri mahkemenin yasaklanması olacaktır. Gerekçelerim aꢀağıdaki gibidir.  
1. Bu davada çoğunluğun baꢀlangıç noktası Đncal-Türkiye kararıdır. Kanaatime göre, Đncal  
davası bu davadan oldukça farklıdır.  
Đncal davası, iki sivil ve bir askeri yargıçtan oluꢀan sivil bir mahkemeyle yani Devlet  
Güvenlik Mahkemesi'yle ilgiliydi. O mahkeme bir sivili sıradan ceza hukuku bağlamındaki  
bir suçtan ötürü yargılamaktaydı. Mahkeme, o davada, askeri yargıçların Türk yargı  
sisteminde sahip oldukları güvencelere rağmen, Devlet Güvenlik Mahkemeleri'nin  
üyelerinden birinin ꢀahıslarda, tarafsızlığı ve bağımsızlığıyla ilgili ꢀüpheler uyandırabilecek  
askeri yargıç olduğu için Sözleꢀme'nin 6/1 maddesi anlamında nesnel olarak tarafsız ve  
bağımsız olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna varmıꢀtı. O davadaki bakıꢀ açısı, o davada  
sıradan bir suçtan ötürü bir sivili yargılayan sivil bir mahkeme söz konusu olduğu için  
savunulabilirdi.  
2. Fakat, iki sivil, iki askeri yargıç ve bir subay üyeden oluꢀan bir sıkıyönetim mahkemesiyle  
ilgili bu davada durum oldukça farklıdır. Sıkıyönetim mahkemeleri nev-i şahsına münhasır  
mahkemelerdir. Yargı yetkileri sınırlıdır: Sivillerin karıꢀtığı davalarda, kesin olarak askeri  
nitelik taꢀıyan suçlara, askeri makamların –ve bunlarla birlikte sıkıyönetim mahkemelerinin-  
ratione loci yetki üstlendikleri bir bölgede sıkıyönetim ilan edilmesine sebep olan suçlara  
bakmakla yetkilidirler.  
Tüm askeri mahkemelerde, iꢀin doğası gereği, en azından bir askeri yargıç bulunmalıdır. Đncal  
örneği esas alınarak, üyeleri arasında askeri bir yargıcın bulunduğu bir mahkemenin 6/1  
hükmü anlamında bağımsız ve tarafsız olmadığı sonucuna varmak, mantıksal olarak, tüm  
askeri mahkemelerin 6/1. maddeye aykırı olduğu sonucuna götürecektir ki bu da tüm yargısal  
sistemlerde yasaklanmalarını gerektirecektir. Bu benim kabul edemeyeceğim genel sonuçtur.  
Askeri mahkemeler, bildiğim kadarıyla, bir orduya sahip her Devlet'te, çok uzun dönemlerden  
beri mevcuttular, ꢀu anda da mevcudiyetlerini korumaktadırlar ve silahlı kuvvetler ve  
sıkıyönetim ortadan kaldırılana kadar da mevcudiyetlerini korumaya devam edeceklerdir.  
11