COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ÜÇÜNCÜ DAİRE

TANRIKOLU VE DİĞERLERİ/TÜRKİYE

(Başvuru no. 45907/99)

KARAR

STRAZBURG

20 Ekim 2005

Sözkonusu karar AİHS’nin 44§2. maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır. Ancak ,şekle ilişkin

değişiklik yapılabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

1

Tanrıkolu ve Diğerleri/Türkiye davasında,

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (Üçüncü Daire),

Sn. B.M. ZUPANČIČ, Başkan,

Sn. J. HEDIGAN,

Sn. L. CAFLISCH,

Sn. R. TÜRMEN,

Sn. C. BÎRSAN,

Sn. M. TSATSA-NIKOLOVSKA,

Sn. R. JAEGER, yargıçlar,

Ve Bölüm Sekreteri Sn. V. BERGER’in katılımı ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

Heyeti olarak toplanmış,

29 Eylül 2005 tarihindeki gizli görüşme sonucunda,

Yukarıda anılan tarihte benimsenmiş olan aşağıdaki karara varmıştır:

USULİ İŞLEMLER

1.Davanın nedeni, on yedi Türk vatandaşı Temer Tanrıkolu, İbrahim Bağdu, M. Emin

Tanrıkolu, Mehmet Tayşun, A. Menaf Akyol, M. Emin Tayşun, Lokman Akyol, Hamo

Tayşun, Ramazan Atak, Hıdır Şengil, Methi Tayşun, Abdurrahman Mungan, M. Sait Çek,

Faruk Dilek, Ramazan Tanrıkolu, Hasan Arsu ve Abdulaziz Arsu’nun (“başvuranlar”), 4

Ekim 1997 tarihinde, İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Korumaya Dair Sözleşme’nin

(“Sözleşme”) 34. maddesi uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi’ne yaptığı başvurudur (başvuru no. 45907/99).

2. Başvuranları, görevini Diyarbakır’da ifa etmekte olan avukat T. Elçi temsil etmiştir.

Türk Hükümet (“Hükümet”), AİHM huzurundaki davalar için bir Ajan tayin etmemiştir.

3. 22 Ekim 2002 tarihinde AİHM, başvurunun kısmen kabuledilemez olduğuna ve

başvuranların bağımsız ve tarafsız bir Mahkeme tarafından adil yargılanma ve polis tarafından

gözaltında tutuldukları sürece yasal yardım alma haklarına ilişkin şikayetleri, Hükümet’e

bildirmeye karar vermiştir. 28 Eylül 2004 tarihli bir kararla AİHM, başvurunun esaslarını ve

kabuledilebilirliğini, AİHS’nin 29 § 3. maddesinin hükümleri uyarınca birlikte incelemeye

karar vermiştir.

OLAYLAR

I. DAVA OLAYLARI

4. Başvuranlar Temer Tanrıkolu, İbrahim Bağdu, M. Emin Tanrıkolu, Mehmet

Tayşun, A. Menaf Akyol, M. Emin Tayşun, Lokman Akyol, Hamo Tayşun, Ramazan Atak,

Hıdır Şengil, Methi Tayşun, Abdurrahman Mungan, M. Sait Çek, Faruk Dilek, Ramazan

Tanrıkolu, Hasan Arsu ve Abdulaziz Arsu sırasıyla 1977, 1948, 1960, 1956, 1950, 1953,

1971, 1950, 1960, 1977, 1973, 1975, 1964, 1974, 1975, 1949 ve 1973 doğumlu Türk

vatandaşlarıdır. Türkiye’nin güneydoğu bölgesindeki Silopi ilçesinde yaşamaktadırlar.

5. 1992 Kasım ve 1993 Şubat ayları arasında başvuranlar, PKK isimli yasadışı bir

örgüte yardım ve yataklık ettiklerinden şüphe edildiği için polis tarafından Silopi’de gözaltına

alınmışlardır.

2

6. Gözaltı sürelerinin bitiminde başvuranlar, Şırnak Sulh ve Ceza Mahkemesi

huzuruna çıkarılmış ve müteakiben tutuklu yargılanmalarına karar verilmiştir.

7. 1993 senesinde belirsiz bir günde Diyarbakır DGM Başsavcısı, bir iddianame

sunmuştur. Başvuranları, yasadışı bir örgüte yardım ve yataklık etmekle suçlamış ve Türk

Ceza Kanunu’nun 169. maddesi uyarınca mahkum edilmelerini talep etmiştir.

8. Başvuranlar, yargılanmaları devam ettiği halde serbest bırakılmıştır.

9. 6 Şubat 1996 tarihinde bir askeri hakim de dahil olmak üzere üç hakimden oluşan

Diyarbakır DGM, başvuranları itham edildikleri gibi suçlu bulmuş ve onları, iki yıl altı ay ile

üç yıl dokuz ay arasında değişen farklı hapis cezalarına mahkum etmiştir.

10.

9

Haziran 1997 tarihinde Yargıtay, Diyarbakır DGM’nin delilleri

değerlendirmesini onaylayarak, başvuranların temyiz talebini reddetmiştir.

II. İLGİLİ İÇ HUKUK

11. İç hukukun tam bir tanımı, Özel/Türkiye kararında bulunabilir (no. 42739/98, §§

20-21, 7 Kasım 2002).

HUKUK

I. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

12. Başvuranlar öncelikle Diyarbakır DGM’de kendilerini yargılayan ve mahkum

eden askeri bir hakim bulunmasından dolayı bağımsız ve tarafsız bir Mahkeme tarafından adil

olarak yargılanmadıkları hususunda şikayette bulunmuştur. Ayrıca gözaltında tutuldukları

süre içerisinde bir avukata danışma hakkından mahrum bırakıldıkları hususunda da şikayetçi

olmuşlardır. Bu bağlamda şikayetlerini, ilgili kısmı aşağıda kaydedilen AİHS’nin 6 §§ 1. ve 3.

(c) maddelerine dayandırmışlardır.

“1. Herkes … cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, yasayla

kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından … hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini

istemek hakkına sahiptir.

3. Her sanık en azından aşağıdaki haklara sahiptir:

…

c) Kendi kendini savunmak veya kendi seçeceği bir savunmacının yardımından yararlanmak ve eğer

savunmacı tutmak için mali olanaklardan yoksun bulunuyor ve adaletin selameti gerektiriyorsa,

mahkemece görevlendirilecek bir avukatın para ödemeksizin yardımından yararlanabilmek; …”

A. Hükümet’in itirazları

1. DGM’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı

a) Altı ay kuralı

13. Hükümet, AİHS’nin 35. maddesi uyarınca başvuranların Diyarbakır DGM’nin

bağımsızlığı ve tarafsızlığı hususundaki şikayetlerinin, altı ay kuralına uyulmaması nedeni

ile reddedilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu hususta, başvuranlar DGM’nin bağımsız

3

ve tarafsız olmadığına dair şikayette bulundukları için Mahkeme’nin kararını vermiş

olduğu 6 Şubat 1996 tarihinden itibaren altı ay içerisinde AİHM’ye başvurularını yapmış

olmaları gerektiğini belirtmiştir.

14. AİHM, daha önce de Hükümet’in altı ay kuralına uyulmamasına ilişkin benzer

itirazlarını incelemiş ve reddetmiş olduğunu yineler (bkz. Özdemir/Tükiye, no. 59659/00,

§ 29, 6 Şubat 2003, ve Doğan ve Keser/Türkiye, no. 50193/99 ve 50197/99, § 17, 24

Haziran 2004). AİHM, sözkonusu davada yukarıda anılan davalarda verdiği kararlardan

farklı bir karara varmak için gerekçe görmemektedir.

15. Dolayısıyla AİHM, Hükümet’in itirazının sözkonusu kısmını reddetmiştir.

b) İç hukuk yollarının tüketilmemesi

16. Hükümet ayrıca AİHS’nin 35. maddesi uyarınca başvuranların, Diyarbakır

DGM’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin şikayetlerinin, iç hukuk yollarını

tüketmemiş oldukları için de reddedilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Başvuranların,

şikayetlerini yerel Mahkemeler hususunda sunmadıklarını ileri sürmüştür. Bu hususta,

AİHM içtihadına değinmiştir (özellikle Ahmet Sadık/Yunanistan, 15 Kasım 1996 tarihli

karar, Hüküm ve Karar Raporları 1996-V).

17. AİHM daha önce de Hükümet’in, iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması

hususunda benzer itirazlarını reddetmiş olduğunu yineler (bkz. Vural/Türkiye, no.

56007/00, § 22, 21 Aralık 2004, Çolak/Türkiye (no. 1), no. 52898/99, § 24, 15 Temmuz

2004, ve Özel, § 25). AİHM, sözkonusu davada yukarıda anılan davalarda verdiği

kararlardan farklı bir karara varmak için gerekçe görmemektedir.

18. Dolayısıyla AİHM, Hükümet’in itirazının sözkonusu kısmını reddetmiştir.

2. Başvuranların, polis tarafından gözaltında tutuldukları süre içerisinde yasal yardım

alamadıklarına ilişkin şikayetleri

19. Hükümet başvuranların, polis tarafından gözaltında tutuldukları süre içerisinde

yasal yardım alamadıklarına ilişkin şikayetlerinin, altı aylık süre limitini aştığı için

kabuledilemez olduğuna karar verilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu hususta sözkonusu

şikayetin, başvuranların polis tarafından gözaltında tutulmalarının bitiminden itibaren altı ay

içerisinde yapılması gerektiğini belirtmişlerdir. Ancak başvuranlar şikayetlerini, gözaltı

durumlarının bitiminden yaklaşık beş yıl sonra, 4 Ekim 1997 tarihinde AİHM’ye

sunmuşlardır.

20. AİHM, 6. maddenin polis tarafından yapılan ön soruşturma aşamasında dahi

uygulanabileceğini ve 3. paragrafın, 1. paragrafta belirtilen cezai takibat sırasındaki adil

yargılama kavramının bir unsuru olduğunu ve bir davanın yargılama işlemleri başlamadan

önce, hükümlerine uyulmaması nedeniyle yargılamanın ciddi biçimde tarafsızlıktan yoksun

olması durumunda sözkonusu 3. paragrafın uygun olabileceğini yineler (bkz., bu hususta

Imbrioscia/İsviçre, 24 Kasım 1993 tarihli karar, A Serisi no. 275, sayfa 13, § 36; John

Murray/İngiltere, 8 Şubat 1996 tarihli karar, Hüküm ve Karar Raporları 1996-I, sayfa 54, §

62).

21. AİHM’nin yukarıda kaydedilen kararlarda belirttiği gibi 6 § 3. (c) maddenin ön

soruşturma sırasında uygulanma şekli, ilgili cezai takibatların özelliklerine ve dava olaylarına

4

bağlıdır; 6. maddenin amacının – hakkaniyete uygun yargılama – gerçekleştiğine karar

vermek için, dava sırasında yürütülen cezai takibatın bütünlüğüne dikkat edilmelidir (ibid.,

sırasıyla sayfa 13-14, § 38 ve sayfa 54-55, § 63).

22. Yukarıda kaydedilenler ışığında, başvuranların yasal yardımdan mahrum

bırakılmalarının cezai takibatın tarafsızlıktan yoksun olmasına yol açıp açmadığına karar

vermek için AİHM, cezai takibatı bütünlüğü içinde değerlendirmelidir.

23. Sonuç olarak, Hükümet’in itirazlarının sözkonusu kısmı onanamaz.

B. Kabuledilebilirlik

24. İçtihadı ışığında (bkz. diğer içtihatlar yanında, Çıraklar/Türkiye, 28 Ekim 1998

tarihli karar, Hüküm ve Karar Raporları 1998-VII) ve kendisine sunulan delilleri gözönüne

alan AİHM, davanın AİHS bağlamında, karara bağlanması esasların incelenmesine bağlı olan

dava olaylarına ve hukuka ilişkin karmaşık konuları günışığına çıkardığı kanısındadır. Bu

nedenle AİHM, başvurunun geri kalan kısmının, AİHS’nin 35 § 3. maddesi bağlamında

temelden yoksun olmadığı sonucuna varmıştır. Başvurunun kabuledilemez olduğuna karar

vermek için başka bir gerekçe bulunmamaktadır.

C. Esaslar

1. Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı

25. Hükümet, Devlet Güvenlik Mahkemelerinin, Devlet’in güvenliği ve bütünlüğüne

yöneltilen tehditleri bertaraf etmesi için kanunca kurulduğunu ileri sürmüştür. Sözkonusu

davada, başvuranların Diyarbakır DGM’nin bağımsızlığı hususunda meşru şüpheler

taşıyabilecekleri sonucuna varmak için gerekçe bulunmadığını belirtmiştir. Hükümet ayrıca,

askeri hakimlerin artık Devlet Güvenlik Mahkemeleri kürsülerinde yeralamayacağına ilişkin

1999 tarihli Anayasa değişikliğine değinmiştir.

26. AİHM, daha önce benzer davaları incelemiş ve AİHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal

edilmiş olduğu sonucuna varmış olduğunu belirtmiştir (bkz. Özel, § 33-34, ve

Özdemir/Türkiye, no. 59659/00, § 35-36, 6 Şubat 2003).

27. AİHM sözkonusu davada farklı bir sonuca varmak için gerekçe görmemektedir.

Yasadışı bir örgüte mensup olmaları nedeniyle bir Devlet Güvenlik Mahkemesinde yargılanan

başvuranların, askeri hizmet mensuplarının bulunduğu bir kürsü tarafından yargılanmaktan

rahatsızlık duymaları anlaşılmaz değildir. Bu nedenle Diyarbakır DGM’nin, davanın niteliği

ile ilgisi olmayan görüşlerden etkilenebileceğine dair endişe duyabilirler. Diğer deyişle,

başvuranların DGM’nin bağımsız ve tarafsız olmadığı hususundaki endişelerinin haklı olduğu

kabul edilebilir (bkz. Incal/Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar, Raporlar 1998-IV, sayfa

1573, § 72 in fine).

28. Yukarıda kaydedilenler ışığında AİHM, bu hususta AİHS’nin 6 § 1. maddesinin

ihlal edilmiş olduğuna karar vermiştir.

2. 6. maddeye dayandırılan şikayetlerin kalan kısmı

5

29. Başvuranların bağımsız ve tarafsız bir Mahkeme tarafından hakkaniyete uygun

şekilde yargılanma haklarının ihlal edildiği sonucuna varan AİHM, başvuranların

şikayetlerinin AİHS’nin 6 § 3. (c) maddesi uyarınca incelenmesinin gerekli olmadığı

kanısındadır (Epözdemir/Türkiye, no. 43926/98, § 24, 28 Ekim 2004, ve Süleyman

Yıldırım/Türkiye, no. 40518/98, § 39, 29 Temmuz 2004).

II. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

30. AİHS’nin 41. maddesi aşağıda kaydedilmiştir:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Zarar

31. Başvuranların her biri, maddi zarar için 4,000 Euro, manevi zarar için 4,000 Euro

tazminat talep etmiştir.

32. Hükümet, sözkonusu taleplerin haddinden fazla ve kabuledilemez olduğunu

belirtmiştir.

33. Manevi zarar hususunda AİHM öncelikle, 6 § 1. madde bağlamındaki cezai

takibatın sonuçlarının ne olacağı hususunda spekülasyon yapamayacağı kanısındadır. Ayrıca,

başvuranların maddi zarara ilişkin talepleri, delillerle desteklenmemektedir. Bu nedenle,

AİHM sözkonusu taleplere müsaade edemez.

34. AİHM, 6. maddenin ihlal edildiği bulgusunun, başvuranların maruz kaldığı manevi

zarar için yeterli tazmin teşkil ettiği kanısındadır (bkz. Incal, sayfa 1575, § 82, ve Çıraklar, §

45).

35. Başvuranların, 6 § 1. madde bağlamında bağımsız ve tarafsız bir Mahkeme

tarafından mahkum edildiğini tespit ettiği durumlarda AİHM, uygulanabilecek en doğru

yöntemin başvuranların, gerekli zaman içerisinde bağımsız ve tarafsız bir Mahkeme

tarafından yargılanmasını sağlamak olduğu kanısındadır (Gençel/Türkiye, no. 53431/99, § 27,

23 Ekim 2003).

B. Mahkeme Masrafları

36. Başvuranlar ayrıca yerel Mahkemeler ve AİHM huzurunda maruz bırakıldıkları

masraf ve harcamalar için toplam 47,683 Euro tazminat talep etmiştir.

37. Hükümet, Mahkeme masrafları hususundaki taleplerin usulüne uygun olarak

belgelenmediğini belirtmiştir.

38. AİHM, gerekli olduğu için yapıldıkları ve meblağın makul olduğu sürece

Mahkeme masrafları için tazminat ödenmesi kararını verebilir (bkz., örneğin,

Sawicka/Polonya, no. 37645/97, § 54, 1 Ekim 2002).

6

39. Mevcut bilgiler ışığında ve içtihadında belirtilen kriterleri gözönüne alarak

değerlendirme yapan AİHM (bkz., diğer içtihatlar yanında, Vural, § 45), masraf talepleri için

başvuranların hepsine toplam 1,000 Euro ödenmesine karar vermiştir.

C. Gecikme Faizi

40. AİHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın uyguladığı faiz oranına

üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın benimsenmesinin uygun olduğu kanısındadır.

YUKARIDAKİ GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM OYBİRLİĞİYLE

1. Başvurunun kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna,

2. Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin şikayet

hususunda AİHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edilmiş olduğuna,

3. Başvuranların şikayetinin, AİHS’nin 6 § 3. maddesi bağlamında değerlendirilmesinin

gerekli olmadığına,

4. AİHS’nin ihlal edildiğinin tespit edilmesinin, manevi zarar için başlıbaşına adil tazmin

teşkil ettiğine,

5. (a) Sorumlu Devlet’in, başvurana, AİHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleştiği

tarihten itibaren üç ay içinde, her türlü vergiden muaf olmak ve ödeme gününde geçerli olan

kur üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere 1.000 Euro (bin Euro) maddi tazminat

ödemesi gerektiğine,

(b)Yukarıda anılan üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre

içerisinde Avrupa Merkez Bankası’nın gecikme süresince uyguladığı marjinal faiz oranına üç

puan eklemek suretiyle elde edilecek oran üzerinden basit faizin yukarıda kaydedilen

miktarlara uygulanmasına karar vermiş,

6. Başvuranın adil tazmin talebinin kalan kısmını reddetmiştir.

İşbu karar, İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 77 § 2. ve 3.

maddeleri uyarınca 20 Ekim 2005 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Vincent BERGER

Sekreter

Boštjan M. ZUPANČIČ

Başkan