C O N S E I L D E  
L ' E U R O P E  
AVRUPA  
KONSEYĐ  
AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ  
TANRIKULU VE DENĐZ - TÜRKĐYE DAVASI  
(Baꢀvuru no:60011/00)  
KARARININ ÖZET ÇEVĐRĐSĐ  
STRAZBURG  
18 NĐSAN 2006  
Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde  
kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.  
1
______________________________________________________________________________________  
© T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan  
Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,  
davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile  
Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak  
suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.  
Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 60011/00 baꢀvuru no’lu davanın nedeni,  
Türk vatandaꢀı Tamer Tanrıkulu ve Mehmet Zeki Deniz’in (Baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan  
Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 5 Haziran 2000 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel  
Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ oldukları baꢀvurudur.  
Baꢀvuranlar, Đzmir Barosu avukatlarından T. Fırat tarafından temsil edilmektedirler.  
OLAYLAR  
Baꢀvuranlar sırasıyla 1972 ve 1965 doğumludurlar.  
Baꢀvuranlar, 10 ꢁubat 1994 tarihinde Đzmir Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele  
ꢁubesi polisleri tarafından yapılan operasyonun ardından yakalanarak gözaltına alınmıꢀlardır.  
Baꢀvuranlar, 23 ꢁubat 1994 tarihinde Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM)  
Cumhuriyet Baꢀsavcısı tarafından dinlenmiꢀler ve daha sonra sorgu hakimi önüne  
çıkarılmıꢀlardır. Sorgu hakimi baꢀvuranların tutuklu yargılanmasına karar vermiꢀtir.  
Cumhuriyet Baꢀsavcısı 10 Haziran 1994 tarihli iddianameyle, Türk Ceza Kanunu’nun  
(TCK) 125. maddesinde öngörülen Devlet’in toprak bütünlüğüne zarar verme suçuyla itham  
etmiꢀtir.  
Baꢀvuranlar ve diğer yirmi beꢀ sanık aleyhindeki cezai usul iꢀlemleri Đzmir DGM  
önünde baꢀlatılmıꢀtır.  
Tanrıkulu, 11 Ekim 1994 tarihinde DGM’ye sunduğu savunmasında PKK adına  
faaliyetlerde bulunduğunu kabul etmiꢀtir.  
Baꢀvuranlar, 31 Ağustos 1995 tarihinde esas hakkındaki savunmalarını sunmuꢀlardır.  
DGM, 10 Haziran 1994 ile 18 Ekim 1995 tarihleri arasında on bir duruꢀma yapmıꢀ ve  
bu duruꢀmalarda sanıkların ifadelerini almıꢀtır. DGM tanıkları da dinleyerek dosyayı  
tamamlamıꢀtır. Baꢀvuranlar, 2 Temmuz, 11 Ekim ve 10 Kasım 1994 ile 7 ꢁubat, 25 Mart, 2  
Mayıs, 15 Haziran ve 31 Ağustos 1995 tarihlerindeki duruꢀmalara katılmamıꢀlardır. Aynı  
zamanda DGM, baꢀvuranların avukatının talebi üzerine savunmanın hazırlanması amacıyla  
süre tanımıꢀtır.  
Đki sivil ve bir askeri hakimden oluꢀan DGM, 18 Ekim 1995 tarihinde Tanrıkulu’yu  
TCK’nın 125. maddesi uyarınca ömür boyu ve Deniz’i ise silahlı çete mensubu olma suçunu  
öngören TCK’nın 168§2 maddesi uyarınca on iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırmıꢀtır.  
DGM, verilen cezaları gözönüne alarak sanıkların tutukluk halinin devamına karar vermiꢀtir.  
Yargıtay, Tanrıkulu’nun katılmadığı duruꢀmadan sonra, 16 Haziran 1998 tarihinde  
iddianamenin sanıklara okunmadan karar alındığı gerekçesiyle ilk derece mahkemesinin  
kararını bozmuꢀtur. Yargıtay ayrıca Deniz konusunda, mahkumiyet kararının savunmasını  
hazırlamak için ek süre tanınmaksızın alındığına kanaat getirmiꢀtir. Oysa yargılama sırasında  
aleyhindeki kanıtlar değiꢀmiꢀtir.  
DGM, daha sonraki dönemde dokuz duruꢀma gerçekleꢀtirmiꢀ ve bu duruꢀmalar  
sırasında sanıkların ifadelerini almıꢀtır. Böylece DGM dosyayı tamamlamıꢀtır.  
2
Đki sivil ve bir askeri hakimden oluꢀan DGM, 24 Mart 1999 tarihinde, her iki  
baꢀvuranı da TCK’nın 125. maddesi uyarınca ömür boyu hapis cezasına çarptırmıꢀtır. DGM,  
gerekçelerinde, yargılamanın değiꢀik aꢀamalarında alınan ifadeler, yakalama ve tutuklama  
tutanakları, olay yeri tespit tutanakları ve diğer kiꢀilerden alınan ifadeler gibi bir dizi uygun  
delillere dayanmıꢀtır. Aynı ꢀekilde bu kanıtlar arasında, yargılamanın farklı aꢀamalarında  
alınan Tanrıkulu’nun ifadeleri de yer almaktadır. Bu ifadeler hazırlık soruꢀturması sırasında  
alınan ifadeleri kısmen onaylamaktadır.  
Yargıtay, 26 Ocak 2000 tarihinde, baꢀvuranların avukatının hiçbir gerekçe  
göstermeksizin duruꢀmaya katılmadığını tespit etmiꢀtir. Yargıtay daha sonra dosya hakkında  
karar vermiꢀ ve ilk derece mahkemesinin verdiği kararı onamıꢀtır. Aynı gün Yargıtay kararı  
açıklanmıꢀtır.  
Baꢀvuranlar yargılamanın bütün aꢀamalarında avukat tarafından temsil edilmiꢀlerdir.  
HUKUK AÇISINDAN  
I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA  
Baꢀvuranlar, kendilerini yargılayan ve mahkum eden DGM’nin, bünyesinde askeri bir  
hakimin bulunması nedeniyle “tarafsız ve bağımsız” bir mahkeme olamayacağını iddia  
etmektedirler.Ayrıca baꢀvuranlar sorgu sırasında avukat yardımından faydalanamadıklarından  
ꢀikayetçi olmaktadırlar. Son olarak baꢀvuranlar, ulusal mahkemeler önündeki yargılama  
süresinin uzun olduğunu ileri sürmektedirler. AĐHM, bu ꢀikayetleri AĐHS’nin 6§1 ve 3 –c  
maddesi çerçevesinde inceleyecektir.  
Hükümet bu sava itiraz etmektedir.  
A. Kabuledilebilirlik Hakkında  
AĐHM, bu ꢀikayetlerin AĐHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun  
olmadıkları sonucuna varmaktadır. Ayrıca AĐHM, bu ꢀikayetlerin hiçbir kabuledilemezlik  
gerekçesine ters düꢀmediğini belirtmektedir. Dolayısıyla ꢀikayetleri kabuledilebilir ilan etmek  
uygun olacaktır.  
B. Esasa Dair  
1. DGM’nin tarafsız ve bağımsız olması hakkında  
AĐHM, bu durumda ortaya çıkan sorunlara benzer sorunları (DGM’nin tarafsızlığı)  
birçok kez irdelemiꢀ ve AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir (Bkz. Özel-  
Türkiye kararı, no: 42739/98 ve Özdemir-Türkiye kararı, no: 59659/00).  
AĐHM, mevcut davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in sözkonusu durumu farklı bir sonuca  
ulaꢀtırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmektedir. AĐHM, “milli  
güvenliğe” iliꢀkin suçlardan DGM önüne çıkarılan baꢀvuranların, aralarında askeri hakimin de  
bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmelerinin anlayıꢀla karꢀılanacağını  
saptamaktadır. Bu nedenden dolayı baꢀvuranlar, DGM’nin bu türden davalara ters düꢀen  
değerlendirmelerle haksız yere yönlendirilmelerine izin vermesinden haklı olarak  
çekinmektedirler. Böylece, bu mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında baꢀvuranlar  
3
tarafından duyulan ꢀüphelerin objektif olarak kanıtlandığı düꢀünülebilir (Incal-Türkiye, 9  
Haziran 1998 tarihli karar).  
AĐHM, baꢀvuranları yargılayıp mahkum ettiği sırada DGM’nin 6§1 maddesi uyarınca  
tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı sonucuna varmaktadır. Dolayısıyla bu hüküm  
ihlal edilmiꢀtir.  
2. Sorgu Sırasında Avukatın Bulunmayıꢀı  
Hükümet ihlalin bulunmadığını ileri sürmektedir.  
AĐHM, benzer davalarda tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olduğu ortaya  
konulan bir mahkemenin, her olasılıkta, kendi yargısına tabi kiꢀilere hakkaniyetli bir yargı  
sağlayamayacağı hükmüne varıldığını hatırlatmıꢀtır.  
AĐHM, baꢀvuranların tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından dinlenme  
haklarının ihlal edilmesi sonucu gözönünde bulundurulursa, AĐHS’nin 6. maddesine göre  
yapılan diğer ꢀikayeti incelemeye gerek olmadığına kanaat getirmektedir (Bkz. son olarak  
Yılmaz ve Durç-Türkiye, no: 57172/00).  
3. Yargılamanın Süresi Hakkında  
Hükümet, ilgili kiꢀilerin sayısı ve soruꢀturmanın zorlukları nedeniyle davanın  
karmaꢀıklık arz ettiğini ileri sürmektedir. Hükümet, baꢀvuranların ulusal mahkemeler  
önündeki birçok duruꢀmaya katılmayarak yargılamanın uzamasına neden olduklarını  
savunmaktadır. Ayrıca baꢀvuranların avukatı DGM önünde birçok kez sürenin uzatılması  
talebinde bulunmuꢀtur. Hükümet, yetkili adli makamların tutumu konusunda ise, çok sayıda  
sorgulama yapıldığı dikkate alındığında soruꢀturmada faaliyetsiz geçirilen hiçbir dönemin  
bulunmadığını vurgulamaktadır. Yargıtay’daki yargılama da itinayla yürütülmüꢀtür.  
Baꢀvuranlar, Hükümet’in savlarına itiraz etmektedirler.  
Gözönüne alınması gereken dönem, 10 ꢁubat 1994 tarihinde baꢀvuranların  
yakalanmasıyla baꢀlamıꢀ ve Yargıtay’ın mahkumiyet kararını onadığı 26 Ocak 2000 tarihinde  
sona ermiꢀtir. Böylece, sırasıyla iki kez baꢀvurulan iki dereceli yargılama yaklaꢀık beꢀ yıl on  
bir ay sürmüꢀtür.  
AĐHM, yargılama süresinin makul olma niteliğinin dava koꢀullarından yola çıkılarak  
ve içtihadının yer verdiği davanın karmaꢀıklığı, baꢀvuranın ve yetkili makamların tutumunun  
yanısıra ilgililer için davanın taꢀıdığı önem gibi kriterler gözönüne alınarak değerlendirildiğini  
hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında Frydlender-Fransa, no: 30979/96).  
Hükümet’le beraber AĐHM de, toprak bütünlüğüne zarar verildiği konusunda davanın  
kesin bir karmaꢀıklık arz ettiği kanaatindedir. Aynı ꢀekilde, soruꢀturmanın ve DGM önündeki  
yargılamanın itina gösterilmeden yürütüldüğünü düꢀündürecek hiçbir unsur bulunmamaktadır.  
Buna karꢀın AĐHM, Yargıtay önündeki ilk yargılama konusunda aynı düꢀüncede değildir. Zira  
bu yargılama yaklaꢀık olarak iki yıl sekiz ay sürmüꢀtür.  
AĐHM, baꢀvuranların tutumu konusunda ise, uzun süre duruꢀmalara katılmamalarının  
ilk derece mahkemesi önündeki yargılamanın yavaꢀlamasına neden olduğunu not etmektedir.  
4
Bu bağlamda AĐHM, baꢀvuranların tutumlarının, 6§1 maddesinde belirtilen makul sürenin  
geçilip geçilmediği sorusuna cevap vermek için gözönüne alınması gereken ve Devlet’in  
sorumlu tutulamayacağı nesnel bir olgu oluꢀturduğunu hatırlatmaktadır (Bkz. 23 Eylül 1998  
tarihli I.A.-Fransa kararı ve 15 Temmuz 1982 tarihli Eckle-Almanya kararı).  
Ancak, baꢀvuranlar ilk derece mahkemesi önündeki yargılamada olacak bazı  
gecikmelerden kısmen sorumlu tutulsa da, bu durum özellikle Yargıtay önündeki dava konusu  
yargılamanın süresini haklı kılmamaktadır. Sonuç olarak, 18 Ekim 1995 tarihli DGM  
kararından sonra Yargıtay kararını verene kadar yaklaꢀık iki yıl sekiz ay geçmiꢀtir. Bu süre  
zarfında da adli muamele yapılmamıꢀtır. AĐHM, Hükümet’in bu süre hakkında ikna edici  
hiçbir açıklama getirmediğini not etmektedir. Oysa AĐHM, 6§1 maddesinin, mahkemelerin  
özellikle makul süreye iliꢀkin yükümlülük gibi bütün yükümlülüklerini yerine getirmelerini  
sağlayacak ꢀekilde Sözleꢀmeci Devletlerin adli sistemlerinde düzenlemeler yapmalarını  
gerektirdiğini hatırlatmaktadır (Bkz. özellikle Djaid-Fransa, no: 38687/97). Bu ivedilik  
zorunluluğu baꢀvuranlar için büyük önem taꢀımaktaydı. Zira baꢀvuranlar iç hukuk  
bakımından tutuklu idiler.  
AĐHM, davanın karmaꢀıklığı ve baꢀvuranların tutumu tek baꢀına temyizdeki yargılama  
süresini haklı göstermek için yeterli olmadığı sonucuna varmıꢀtır. Dolayısıyla AĐHS’nin 6§1  
maddesi ihlal edilmiꢀtir.  
II. AĐHS’NĐN 14 VE 34. MADDELERĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA  
Baꢀvuranlar, AĐHS’nin 14. maddesini ileri sürerek, ulusal mevzuatın DGM’ler  
önündeki yargılamayı normal ceza mahkemeleri önündeki yargılamadan farklı bir ꢀekilde  
düzenlediğini iddia etmektedirler. Ayrıca baꢀvuranlar, AĐHM’ye baꢀvurmalarının  
engellendiğine kanaat getirmektedirler. Zira Yargıtay tarafından verilen 26 Ocak 2000 tarihli  
karar kendilerine hiçbir zaman tebliğ edilmemiꢀtir. Bu bakımdan baꢀvuranlar AĐHS’nin 34.  
maddesini ileri sürmektedirler.  
AĐHM, 14. maddeye dayanılarak yapılan ꢀikayet konusunda, ülke bütünlüğüne zarar  
verici faaliyetlerin yürütülmesinin Türk yasa koyucusu tarafından “terör” eylemi olarak  
nitelendirilen ciddi bir suç olarak değerlendirildiğini tespit etmektedir. AĐHM, DGM’lerin  
yapısı ve usul iꢀlemlerine iliꢀkin 2845 sayılı Kanun’un “terör” suçuyla itham edilen her  
kiꢀinin, özellikle cezaların infazı ve gözaltı rejimi konusunda müꢀterek hukuka göre daha az  
elveriꢀli bir muameleye tabi olmasını öngördüğünü belirtmektedir. Dava konusu ayrımcılık  
farklı gruplar arasında değil, yasa koyucunun verdiği öneme göre farklı suç çeꢀitleri arasında  
mevcuttur. Dolayısıyla bu davada AĐHS’ye aykırı olacak bir “ayrımcılık” olduğu sonucuna  
varmak için hiçbir unsur bulunmamaktadır (Bkz. mutatis mutandis, Gerger-Türkiye, no:  
24919/94).  
Yargıtay kararının tebliğ edilmemesi nedeniyle 34. maddeye dayanılarak yapılan  
ꢀikayet konusunda ise AĐHM, bu mahkemenin verdiği kararların tebliğ edilmesinin Türk  
hukukunda öngörülmediğini hatırlatmaktadır. Bir baꢀvuran Yargıtay kararından ancak bu  
kararın dava dosyasına konularak davaya bakan ilk derece mahkemesine geri  
gönderilmesinden sonra haberdar olmaktadır. Böylece karar, verilen cezanın infazı  
konusundaki belgenin tebliğ edilmesinden sonra tarafların bilgisine sunulur (Bkz. Seher  
Karataꢀ-Türkiye, no: 33179/96). Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun (CMUK) 324. maddesi  
gereğince Yargıtay kararının ilke olarak duruꢀma sonunda veya bu duruꢀmayı takip eden hafta  
içinde açıklandığını hatırlatmak uygun olacaktır.  
5
AĐHM bu davada, baꢀvuranların ve avukatlarının Yargıtay kararının açıklandığı  
duruꢀmaya katılmadıklarını belirtmektedir. Baꢀvuranlar ulusal mahkemeler önündeki  
yargılama sırasında avukatları tarafından temsil edilmiꢀ ve AĐHM önündeki yargılamada da  
temsil edilmektedirler. Oysa avukatlarının, Yargıtay kararlarının tebliğ edilmemesi gibi ulusal  
mahkemelerdeki uygulamaları ve CMUK’un 324. maddesinin içeriğini bildikleri varsayılır  
(Bkz. Kutal ve Uğraꢀ-Türkiye, no: 61648/00 ve Güler-Türkiye, no: 49391/99).  
Buradan bu ꢀikayetlerin açıkça dayanaktan yoksun olduğu sonucu çıkmaktadır.  
Dolayısıyla bu ꢀikayetler AĐHS’nin 35§3 ve 4 maddesi uyarınca reddedilmelidirler.  
III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA,  
Baꢀvuranlar, kendilerine tanınan süre zarfında hiçbir adil tazmin talebinde  
bulunmamıꢀlardır. Dolayısıyla AĐHM bu açıdan baꢀvuranlara herhangi bir ödeme yapılmasına  
gerek olmadığına kanaat getirmiꢀtir.  
BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE;  
1. AĐHS’nin 6. maddesine dayanılarak yapılan ꢀikayetler konusunda baꢀvurunun  
kabuledilebilir, geri kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;  
2. Đzmir DGM’nin tarafsız ve bağımsız olması nedeniyle AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal  
edildiğine;  
3. Yargılama süresi nedeniyle AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;  
4. AĐHS’nin 6. maddesine dayanılarak yapılan diğer ꢀikayetlerin incelenmesine gerek  
olmadığına;  
Karar vermiꢀtir.  
Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 18 Nisan 2006 tarihinde, Đçtüzüğün 77.  
maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.  
6