C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

SAK - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 4644/03 )

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

20 Mayıs 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup bazı

ꢀekli düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine yapılan ve 4644/03 numaralı baꢀvurunun nedeni T.C. vatandaꢀı

Mustafa Sak’ın (baꢀvuran) 21 Mayıs 2002 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne

(AĐHM) Temel Đnsan Hakları ve Özgürlüklerini güvence altına alan Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde ꢁanlıurfa barosu avukatlarından

H. Güllüoğlu tarafından temsil edilmektedir.

Baꢀvuru Hükümete 6 Kasım 2006’da tebliğ edilmiꢀtir.

OLAYLAR

1. DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuran 1934 doğumlu olup ꢁanlıurfa’da ikamet etmektedir.

Baꢀvuran ꢁanlıurfa’da bulunan 400 m^2’lik bir arsanın sahibidir.

11 Kasım 1975 tarihinde Değer Tespit Komisyonu sözü edilen arsanın Savunma Bakanlığı

adına kamulaꢀtırılmasına karar vermiꢀtir.

Değer Tespit Komisyonu 1 Aralık 1975 tarihinde baꢀvuranın vergi beyannamesinde belirttiği

değeri baz alarak taꢀınmazın bedelini tespit etmiꢀtir.

ꢁubat 1977’de baꢀvuran kamulaꢀtırma kararından haberdar olmuꢀtur. Baꢀvuran ayrıca bu

meblağın Diyarbakır merkez bankasında hesap numarası belirtilmeyen bloke bir hesaba

yatırıldığı bildirilmiꢀtir.

Bilinmeyen bir tarihte baꢀvuran kamulaꢀtırma kararının iptali istemiyle Danıꢀtay’a

baꢀvurmuꢀtur.

21 Mart 1978 tarihinde ꢁanlıurfa Asliye Hukuk Mahkemesi (Asliye Hukuk Mahkemesi)

Savunma Bakanlığı’nın talebi üzerine baꢀvuranın taꢀınmazı üzerine tapuya istimlâk ꢀerhi

konulması kararı almıꢀtır.

Danıꢀtay ihtilaf konusu kararı iptal etmiꢀtir. Danıꢀtay, Anayasa Mahkemesi’nin 20 Ocak 1977

tarihli kararında da belirtildiği üzere, değer tespiti için baꢀvuranın vergi beyannamesinde

beyan ettiği değerin esas alınmasının yürürlükteki uygulamaya aykırı bulunduğunu

kaydetmiꢀtir.

Savunma Bakanlığı 1 ꢁubat 1988 tarihinde Asliye Hukuk Mahkemesi’nde baꢀvuranın

tapusunun iptali ve taꢀınmazın Hazine adına tescil edilmesi istemiyle dava açmıꢀtır.

Asliye Hukuk Mahkemesi, Danıꢀtay’ın 12 Haziran 1978 tarihli kamulaꢀtırma kararının

iptaline iliꢀkin kararını esas alarak, 13 Aralık 1989 tarihinde Bakanlığın talebini reddetmiꢀtir.

Yargıtay 27 Aralık 1989 tarihinde bu hükmü onamıꢀtır.

2

Baꢀvuran, Savunma Bakanlığı’nın önceden bir kamulaꢀtırma iꢀlemi yapmaksızın 1995

yılından bu yana taꢀınmazını kullandığını ileri sürerek taꢀınmazı üzerindeki her türlü

kullanıma iliꢀkin ihtiyati tedbir konulması talebiyle 9 ꢁubat 2001 tarihinde Asliye Hukuk

Mahkemesi’ne baꢀvurmuꢀtur.

Savunma Bakanlığı 23 Mart 2001 tarihli savunmasında taꢀınmazı 1974 yılından bu yana

kullandığını, Kamulaꢀtırma hakkındaki Kanun’un 38. maddesinde yer alan zamanaꢀımı

gereğince baꢀvuranın taꢀınmaz üzerinde her türlü hak talebini yitirdiğini belirtmiꢀtir.

Asliye Hukuk Mahkemesi, 3 Ekim 2001 tarihli kararıyla, ihtilaf konusu iꢀgalin 1974’te

baꢀlamıꢀ olması yüzünden kamulaꢀtırmaya iliꢀkin Kanun’un 38. maddesi uyarınca sözkonusu

arsaya iliꢀkin dava hakkının zamanaꢀımına uğradığı gerekçesiyle baꢀvuranın talebini

reddetmiꢀtir.

Baꢀvuran 2 Aralık 2001 tarihinde temyize baꢀvurmuꢀtur.

Yargıtay 5 Mart 2002 tarihinde baꢀvuranın baꢀvurusunu reddetmiꢀ ve ilk derece

mahkemesinin kararını onamıꢀtır.

Baꢀvuran 10 Nisan 2002 tarihinde kararın düzeltilmesi baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Yargıtay 16 Mayıs 2002 tarihinde aldığı ve baꢀvurana 19 Haziran 2002’de tebliğ ettiği kararı

ile baꢀvuranın talebini reddetmiꢀtir.

27 Aralık 2002 tarihinde Hazine Asliye Hukuk Mahkemesi’ne giderek ihtilaf konusu

taꢀınmazın kendi adına tescil edilmesi baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Asliye Hukuk Mahkemesi 27 Mart 2003 tarihinde baꢀvuranın tapusunun iptaline ve

kamulaꢀtırmaya iliꢀkin 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesi uyarınca taꢀınmazın Hazine adına

kaydedilmesine karar vermiꢀtir. Temyize gidilmediğinden, bu karar 21 Mart 2003 tarihinde

nihai hale gelmiꢀtir.

Sözü edilen taꢀınmaz 30 Mayıs 2003 tarihinde Hazine adına kaydedilmiꢀtir.

HUKUK

Baꢀvuran taꢀınmazının de facto kamulaꢀtırılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal

edildiğinden ꢀikayetçi olmaktadır.

I. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK HAKKINDA

1. Ratione temporis bakımından AĐHM’nin yetkisi

Hükümet öncelikli olarak ihtilaf konusu taꢀınmazın 1975 yılında kamu hizmetine açılması

nedeniyle baꢀvuranın ꢀikayetinin AĐHS’nin ratione temporis hükümleri ile bağdaꢀmadığını

savunmaktadır.

AĐHM baꢀvuranın taꢀınmazının tapusunun Savunma Bakanlığı tarafından 27 Aralık 2002’de

açılan davanın ardından Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararı ile iptal edildiğini, bu kararın 21

Mayıs 2003 tarihinde nihai hale geldiğini not etmektedir.

3

AĐHM daha önceki kararlarında buna benzer bir itirazı reddettiğini hatırlatır (Bkz. I.R.S. vd.-

Türkiye, no: 26338/95, 28 Ocak 2003, Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı, no:

58650/00, 13 Ocak 2005). AĐHM almıꢀ olduğu bu kararların dıꢀına çıkılmasını gerektirecek

herhangi bir gerekçenin bulunmaması nedeniyle Hükümetin ratione temporis bakımından

yapmıꢀ olduğu itirazını reddetmektedir.

2. Baꢀvuranın mağdur sıfatının olmaması hakkında

Hükümet baꢀvuranın 1975 yılında tazminat alması çerçevesinde AĐHS ile güvence altına

alınan haklardan birinin ihlali ile mağdur olduğunu öne süremeyeceğini belirtmektedir.

AĐHM, Hükümetin, kabuledilebilirliğe ve esasa dair görüꢀlerinde baꢀvuranın taꢀınmazının

değerinin tespitine iliꢀkin 1 Aralık 1975 tarihli rapora göndermede bulunduğunu not

etmektedir. Buna karꢀın, Hükümetin bu kamulaꢀtırma kapsamında baꢀvurana tazminat

verildiğini doğrulayan herhangi bir belgeyi AĐHM’nin bilgisine sunmamıꢀtır. Kaldı ki, her iki

tarafın dosyaya sunduğu belgeler ıꢀığında, AĐHM ihtilaf konusu taꢀınmazın kamulaꢀtırılması

iꢀleminin baꢀvuranın taꢀınmazının değerinin saptanmasında yanlıꢀlık yapıldığı gerekçesiyle

12 Haziran 1978 tarihli bir kararı ile Danıꢀtay tarafından iptal edildiğini tespit etmektedir.

AĐHM bu itirazı da reddetmektedir.

3. Đç hukuk yollarının tüketilmemesi hakkında

Hükümet son olarak ꢁanlıurfa Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 21 Nisan 1978’de

kamulaꢀtırmaya iliꢀkin tapuya istimlâk ꢀerhi konulmasına iliꢀkin aldığı karara baꢀvuranın

ancak, 9 ꢁubat 2001’de, 21 yıl gecikmeli olarak itiraz ettiğini belirtmektedir. Hükümet ayrıca

buna paralel olarak, Anayasa Mahkemesi’nin Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesini iptal

eden 10 Nisan 2003 tarihli kararını (Resmi Gazete’de 4 Kasım 2003’te yayımlanmıꢀtır)

müteakip baꢀvuranın tazminat talebinde bulunmasının mümkün olduğunu savunmaktadır.

AĐHM öncelikle baꢀvuranın 1978’te yürürlükteki mevzuata uygun olarak Asliye Hukuk

Mahkemesi’nce verilen tapuya istimlâk ꢀerhi konulması kararına değil, 2001 ve 2003’te

Kamulaꢀtırma hakkındaki Kanun’un 38. maddesinin uygulanmasına itirazda bulunduğunu

saptamaktadır. AĐHM bu bağlamda, daha önce de altını çizdiği üzere kaale alınması gereken

iç hukuk kararının baꢀvuranın tapusunun iptal edilerek Hazine adına tescil edilmesi kararı

olduğunu vurgulamaktadır. Baꢀvuranın tapusunun sukut etmesine iliꢀkin süreç bahse konu

Kanun’un 38. maddesinin uygulanması ile 21 Mayıs 2003’te sona ermiꢀtir (Bkz. sözü edilen

Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı ve Ari vd.-Türkiye kararı, no: 65508/01, 3

Nisan 2007).

AĐHM Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesinin Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal

edilmesinin ardından baꢀvurana tazminat yolunun açılması iddiası ile ilgili, AĐHS’nin 35/1

maddesinin, gerçekten etkili, yeterli ve kabul edilebilir, normal bir baꢀvuru yolunun kullanımı

ile sınırlı olduğunu hatırlatır (Bkz. Sofri vd.-Đtalya kararı no: 37235/97). AĐHS özellikle, dava

konusu ihlale iliꢀkin, kullanıma amade ve uygun baꢀvuru yollarının tüketilmesini

öngörmektedir. Bu baꢀvuru yolları sadece teoride değil pratikte de yeterli derecede öngörülür

olmalıdır yoksa arzu edilen etkinlik ve ulaꢀılabilirlikten yoksun olur (Bkz. Akdivar vd.

Türkiye kararı, 16 Eylül 1996).

AĐHM bu davada, iç hukuktaki son karar 21 Mayıs 2003’te nihai hale gelmiꢀken, Anayasa

Mahkemesi’nin kararının Resmi Gazete’de 4 Kasım 2003 tarihinde yayımlandığı göz önüne

4

alınarak Hükümetin bu tür bir baꢀvurunun ne ölçüde etkili, yeterli ve ulaꢀılabilir olduğunu

kesinlikle gösteremediğini tespit etmektedir.

AĐHM bu nedenle Hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmediği hakkındaki itirazını

reddetmektedir.

4. Sonuç

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.

II. EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

HAKKINDA

Baꢀvuran taꢀınmazının de facto kamulaꢀtırılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal

edildiğinden ꢀikayetçi olmaktadır. AĐHM bu ꢀikayetin Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi

bakımından inceleneceğini belirtmektedir.

Baꢀvuran kamulaꢀtırma dava sürecinin 1975’te baꢀlayıp, 1977 yılında Danıꢀtay kararı ile iptal

edildiğini ve Savunma Bakanlığı’nın baꢀvuranın tapusunun iptaline iliꢀkin baꢀvurusunun

Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından 1989 tarihinde reddedildiğini belirtmektedir. Baꢀvuran

taꢀınmazının iꢀgaline karꢀı ihtiyati tedbir alınması baꢀvurusunun, sözkonusu taꢀınmazın

ihtilaflı iꢀgalinin 1974 yılında baꢀlamıꢀ olması ve bu nedenle kamulaꢀtırmaya iliꢀkin

Kanun’un 38. maddesi gereğince zamanaꢀımına uğramıꢀ olması nedeniyle Asliye Hukuk

Mahkemesi tarafından reddedildiğini söylemektedir. Baꢀvurana göre tazminat ödemeksizin

taꢀınmazdan yoksun kalması Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinde yer alan ilkeye aykırıdır.

Hükümet öncelikli olarak baꢀvuranın de facto olarak kamulaꢀtırılan taꢀınmazı için eksiksiz

tazminat ödendiğini bu nedenle de mevcut dava olaylarının I.R.S. vd. kararından farklılık

gösterdiği itirazında bulunmaktadır. Hükümete göre, bu baꢀvuru AĐHM’nin 6. madde ihlalini

tespit ettikten sonra 1 nolu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine dair ꢀikayeti incelemeye

gerek görmediği Gök vd.-Türkiye kararı ile benzerlik taꢀımaktadır (no: 71867/01, 71869/01,

73319/01 ve 74858/01, 27 Temmuz 2006). Hükümet, bu itirazının kabul edilmemesi halinde,

bu davanın, ulusal makamların uluslar arası bir hakime göre neyin “kamu yararı” olduğuna

daha iyi karar verebilecekleri ilkesinin uygulandığı olağan bir kamulaꢀtırma davası olarak

değerlendirilmesini istemektedir.

AĐHM, bahse konu taꢀınmazın baꢀvuran adına tescilli olduğu ve ulusal mahkemelerin 2942

sayılı Kanun’un 38. maddesi uyarınca baꢀvuranın tapusunu iptal ettiği ve taꢀınmazı Savunma

Bakanlığı’nın kullanımına tahsis ettiği hususunun taraflar arasında bir ihtilafı oluꢀturmadığını

not etmektedir. Đç hukuktaki bu karar 21 Mayıs 2003 tarihinde nihai hale gelmiꢀtir. 1975

yılında tazminat ödendiği konusunda ise, AĐHM baꢀvurana herhangi bir tazminat ödendiğine

dair hiçbir belge olmadığını saptamaktadır. Bu ꢀartlar altında, AĐHM ulusal mahkemelerin Ek

1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk bendinin ikinci cümlesi gereğince baꢀvuranı mülkünden

yoksun bıraktıkları sonucuna varmaktadır (Bkz. mutatis mutandis, Brumarescu-Romanya

kararı, no: 28342/95).

AĐHM, daha önce bu davadakine benzer sorunların ortaya çıktığı davaları incelediğini ve

2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinin uygulanarak mülkten yoksun bırakmanın Ek 1 no’lu

5

Protokol’ün 1. maddesi’nin ihlaline yol açtığı sonucuna vardığını hatırlatır (Bkz. sözü edilen

I.R.S. vd. kararı, Kadriye Yıldız vd.-Türkiye kararı no: 73016/01, 10 Ekim 2006 ve

Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı no: 58650/00, 19 Ekim 2006). AĐHM bu

hükmün uygulanmasına iliꢀkin, Hükümet’in davayı farklı ꢀekilde sonuçlandıracak hiçbir

tespit ve delil sunmadığını tespit etmektedir.

Mevcut baꢀvuruda 38. maddenin uygulanması baꢀvuranı tapu kaydının iptal edilmesi

karꢀılığında herhangi bir tazminat alma imkanından mahrum bırakmıꢀtır. Kamu yararının

gerekleri ile bireysel hakların korunması arasında hüküm sürmesi gereken adil dengeyi

sağlayacak bir tazminat sürecinin yokluğunda böylesi bir müdahale ancak keyfi olarak

nitelendirilmektedir.

Bu nedenle, Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre “Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve Protokollerinin ihlal edildiğine

karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi

edebiliyorsa, AĐHM, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın adil

tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Baꢀvuran taꢀınmazının ꢀu anki değeri olan 400.000 YTL (yaklaꢀık 225.350 Euro) talep

etmektedir. Baꢀvuran arsasının ꢀehrin en çok rağbet gören imar bölgesinde yer aldığını ve ꢀu

anda m²birim fiyatının 1.000–1500 YTL arasında değiꢀtiğini savunmaktadır.

Baꢀvuran bir kıyaslama yapmak bakımından 20 Kasım 2000 tarihinde ꢁanlıurfa Asliye Hukuk

Mahkemesi tarafından 384 m²’lik komꢀu bir arsaya yaptırılan bilirkiꢀi incelemesini

AĐHM’nin bilgisine sunmaktadır. Yapılan bu bilirkiꢀi incelemesine göre bu meblağ

30.379.486.317 TL (olayların meydana geldiği dönemde yaklaꢀık 52.200 Euro) karꢀılığı

paranın uğradığı değer kaybıyla bugün 137.000 YTL’ye (yaklaꢀık 77.180 Euro) karꢀılık

gelmektedir.

Baꢀvuran ayrıca 20.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.

Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkarak baꢀvuranın bu rakamları doğrulayacak kanıtlayıcı bir

belgeyi sunmadığını ifade etmektedir.

AĐHM daha önceki davalarda da ihlal tespitinin kaynağının mülkünden mahrum kalmanın

hukuki tanımı değil de tazminat ödenmemesi olduğu durumlarda tespit edilen tazminatın

mülkün gerçek ve tam değerine denk gelmesinin ꢀart olmadığını belirtmiꢀti. Sonuç olarak,

AĐHM tazminat elde etme meꢀru beklentisiyle bağlantılı mamelek değere mümkün olduğunca

denk gelecek götürü bir miktar belirlemenin uygun olacağını düꢀünmektedir. (Bkz. I.R.S. vd.-

Türkiye (dostane çözüm) no: 26338/95, 31 Mayıs 2005 ve sözü edilen Börekçioğulları

(Çökmez) vd.-Türkiye kararı). AĐHM bu bağlamda taraflarca mahkemeye sunulan ve dosyada

yer alan kanıt unsurlarının tamamını dikkate alacaktır.

Mahkemeye sunulan bu unsurları dikkate alarak ve hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana

maddi tazminat olarak 64.000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

6

AĐHM ayrıca bu baꢀvuruda manevi zararın varlığını ortaya koyacak özel bir durumun

bulunmadığına itibar etmektedir (Bkz. sözü edilen I.R.S. vd.-Türkiye (dostane çözüm) kararı).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuran AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu yargı giderleri için 2.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet dayanağı olmadığı gerekçesiyle bu miktara itiraz etmektedir.

AĐHM’nin 41. maddesine göre bir baꢀvuran gerçekliğini, gerekliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir (Bkz. Iatridis-Yunanistan (dostane çözüm) kararı,

no: 31107/96).

AĐHM baꢀvuranın yargı gideri talebinin kanıtlayıcı belgelerle desteklenmediğini

gözlemlemekte ve bu talebi reddetmektedir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

faiz oranına 3 puanlık bir artıꢀ eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi’nin ihlal edildiğine;

3. a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç

ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve her

türlü vergi ve kesintiden muaf tutularak Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvurana 64.000

(altmıꢀ dört bin) Euro maddi tazminat ödenmesine;

b) yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına

kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının

üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına,

4. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 20 Mayıs 2008 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.

7