COUNCIL

A V R U P A

OF E U R O P E

KONSEYİ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

SALMANOĞLU VE POLATTAŞ – TÜRKĐYE DAVASI

(Başvuru no: 15828/03)

KARAR

STRAZBURG

17 Mart 2009

Đşbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Davanın nedeni, T.C. vatandaşları Nazime Ceren Salmanoğlu ile Fatma Deniz

Polattaş’ın (başvuranlar) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne, 11 Mart 2003 tarihinde, Đnsan

Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına Dair Sözleşme’nin (“AĐHS”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye aleyhine yaptıkları 15828/03 sayılı başvurudur.

Başvuranlar, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Ankara Barosu

avukatlarından O. Aydın tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvuranlar sırasıyla 1983 ve 1980 doğumlu olup Nazime Ceren Salmanoğlu

Đzmir’de, Fatma Deniz Polattaş ise Đsviçre’de ikamet etmektedir. Sözkonusu başvuruya sebep

olan olayların yaşandığı sırada birinci başvuran on altı, ikinci başvuran ise on dokuz

yaşındaydı.

A. Başvuranların gözaltına alınması, haklarında hazırlanan tıbbi raporlar ve kötü

muamele iddialarına ilişkin soruşturma

Nazime Ceren Salmanoğlu, PKK üyesi olduğu şüphesiyle Đskenderun Emniyet

Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi ekipleri tarafından 6 Mart 1999’da saat 14:00’te

gözaltına alınmıştır.

Aynı gün saat 15.00’te, diğer iki kişiyle birlikte Đskenderun Devlet Hastanesi’ne

götürülmüştür. Doktor E.B., başvuranın vücudunda fiziksel şiddet bulgusu saptanmadığını

kaydetmiştir.

Aynı gün, Đskenderun Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şube Müdürü,

Đskenderun Kadın Doğum Hastanesi’nden Nazime Ceren Salmanoğlu’nun bakire olup

olmadığı ve yakın zamanda cinsel ilişkide bulunup bulunmadığını gösterir kati doktor

raporunun verilmesini talep etmiştir. Muayeneyi yapan uzman doktor S.S., Nazime Ceren

Salmanoğlu’nun bakire olduğunu ve yakın zamanda cinsel ilişkide bulunmadığını

kaydetmiştir.

Fatma Deniz Polattaş, PKK’ya karşı düzenlenen operasyon kapsamında çıkarılan

yakalama emrine müteakip Đskenderun Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi

ekiplerince 8 Mart 1999 tarihinde saat 11.30’da yakalanmıştır.

Aynı gün, Đskenderun Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şube Müdürü,

Đskenderun Kadın Doğum Hastanesi’nden Fatma Deniz Polattaş’ın bakire olup olmadığı ve

yakın zamanda cinsel ilişkide bulunup bulunmadığını gösterir kati doktor raporunun

verilmesini talep etmiştir. Muayeneyi yapan uzman doktor S.S., başvuranın bakire olduğunu

ve yakın zamanda cinsel ilişkide bulunmadığını kaydetmiştir.

2

Başvuranlar, gözaltındayken kötü muamele gördüklerini iddia etmişlerdir. Özellikle

Nazime Ceren Salmanoğlu’nun gözleri bağlanmış, uzun süre ayakta durmaya zorlanmış, aç,

susuz ve uykusuz bırakılmıştır. Ayrıca, hakarete maruz bırakılmış, işkence ve ölümle tehdit

edilmiştir. Başvuran, cinsel tacize uğramış ve dövülmüştür. Fatma Deniz Polattaş’ın da

gözleri bağlanmıştır. Polattaş hakarete uğramış ve dövülmüştür. Ayrıca, polis memurları

başvuranın makatına cop sokmuş, bunun sonucunda kanama meydana gelmiştir. Bir bayan

polis memuru, başvuranın ailesinden temiz iç çamaşırı getirmesini istemiştir. Başvuranlar bu

polis memuru (A.Y.) tarafından çırılçıplak soyulmuştur.

9 Mart 1999 tarihinde saat 00.35’te, başvuranlar ile diğer iki tutuklu Đskenderun

Devlet Hastanesi’nde görevli uzman doktor B.I.K. tarafından muayene edilmiştir. B.I.K.,

Fatma Deniz Polattaş’ın kafa derisinde ve bel bölgesinde hassasiyet olduğunu kaydetmiştir.

Doktor, başvuranların vücudunda herhangi bir fiziksel şiddet emaresine rastlamamıştır.

12 Mart 1999 tarihinde saat 10.15’te, başvuranlar bekaret testi için bir kez daha

Đskenderun Devlet Hastanesi’ne gönderilmişlerdir. Başvuranlar, jinekolojik muayeneye onay

vermedikleri için muayeneden geçmemişlerdir.

Aynı gün, başvuranlar ile diğer iki kişi, bir sağlık merkezinde A.A. adlı pratisyen

hekim tarafından muayene edilmiş ve doktor başvuranların vücudunda herhangi bir fiziksel

şiddet emaresine rastlamadığını kaydetmiştir.

Aynı gün, başvuranlar hakim huzuruna çıkartılmış ve tutuklanmalarına karar

verilmiştir. Başvuranlar, Adana cezaevine yerleştirilmiştir. Daha sonra, Adana Devlet

Güvenlik Mahkemesi önünde başvuranlar aleyhinde cezai kovuşturma başlatılmıştır.

26 Mart 1999’da, Fatma Deniz Polattaş Đskenderun Cumhuriyet Savcılığı’na

gözaltında ruhsal ve fiziksel işkenceye maruz bırakıldığı gerekçesiyle şikayette bulunmuş ve

jinekolojik muayene talep etmiştir.

Belirsiz bir tarihte, Đskenderun Cumhuriyet Savcısı, Fatma Deniz Polattaş’ın

iddialarına ilişkin bir soruşturma başlatmıştır.

6 Nisan 1999’da, Fatma Deniz Polattaş, Đskenderun Devlet Hastanesi’nde B.K. adlı

doktor tarafından muayene edilmiştir. Yapılan rektal muayenenin ardından doktor anal

bölgede cinsel birleşme olmadığına ilişkin rapor hazırlamıştır.

14 Mayıs 1999’da, Đskenderun Cumhuriyet Savcısı, görevsizlik kararı vermiş ve

Memurin Muhakematı Kanunu uyarınca yapılacak yargılama için dosyayı Đskenderun Đl Đdare

Kurulu’na göndermiştir.

15 Aralık 1999’da, Đskenderun Đl Đdare Kurulu, Đskenderun Emniyet Müdürlüğü

Terörle Mücadele Şubesi’nde görevli iki polis memurunun kovuşturulması için gerekli izni

vermemiştir. Đl idare kurulu, 8 Mart, 12 Mart ve 6 Nisan 1999 tarihli doktor raporlarına

dayanarak kararını vermiştir.

1 Haziran 1999’da, Nazime Ceren Salmanoğlu, Adana Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nde, gözaltındayken kötü muameleye maruz kaldığını iddia etmiş, özellikle de

cinsel tacize uğradığını ve psikolojik baskı gördüğünü ileri sürmüştür.

3

19 Temmuz 1999’da, Türk Tabipler Birliği başvuranları muayene etmeden,

başvuranların önceki tıbbi muayenelerine ilişkin görüş bildirmiştir. Fatma Deniz Polattaş,

Türk Tabipler Birliği’ne, gözaltındayken cinsel taciz, tecavüz (makatına cop sokulması) ve

dayak (dişlerinden birinin kırılmasına yol açmıştır) dahil olmak üzere kötü muameleye maruz

bırakıldığını bildirmiştir. Başvuran, ayrıca, defakasyon sırasında zorlandığını, ağrı ve

kanamasının olduğunu ifade etmiştir. Tıbbi raporda, başvuranın kafa derisinde ve bel

bölgesinde hassasiyet olduğunu kaydeden 9 Mart 1999 tarihli rapora gönderme yapılmıştır.

Ayrıca, başvuranın vücudunda herhangi bir fiziksel şiddet emaresi bulunmadığını kaydeden

12 Mart 1999 tarihli tıbbi rapora da gönderme yapılmıştır. Türk Tabipler Birliği doktorları,

başvuranın makat bölgesiyle ilgili şikayetlerinin tecavüz iddiasıyla örtüştüğü kanaatine

varmışlardır. Doktorlar, ayrıca, bel ve bacak bölgesinde ağrı ve solunum güçlüğü gibi diğer

şikayetlerin kötü muamele iddialarıyla örtüştüğünü belirtmişlerdir.

Nazime Ceren Salmanoğlu, gözaltındayken kötü muamele gördüğü konusunda

şikayetçi olmuş, tehditler aldığını, cinsel tacize uğradığını ve özellikle başına, bacaklarına,

genital bölgesine ve makatına vurulduğunu belirtmiştir. Dişlerinde, göğsünde, başında,

boynunda, sırtında, omuzlarında, el ve kollarında ağrı olduğunu ve nefes almada güçlük

çektiğini ifade etmiştir. Başvuran, ayrıca uyku ve hafıza sorunlarının olduğunu belirtmiştir.

Tıbbi raporda, başvuranın vücudunda herhangi bir fiziksel şiddet emaresi bulunmadığını

kaydeden 9 ve 12 Mart 1999 tarihli raporlara gönderme yapılmıştır. Doktorlara göre, Nazime

Ceren Salmanoğlu’nun şikayetleri kötü muamele iddialarıyla örtüşmektedir.

Türk Tabipler Birliği doktorları, ayrıca, başvuranların çeşitli tıbbi muayenelerden

geçmeleri gerektiğini belirtmişlerdir. Doktorlar, başvuranların serbest bırakılmalarının

ardından yapılan muayenelerin başvuranların iddia edildiği gibi gerçekten kötü muamele

görüp görmediklerini belirleyemeyeceğini kaydetmişlerdir. Doktorlar, bu muayenelerin Sağlık

Bakanlığı ile Türk Tabipler Birliği kriterlerine uymadığı gerekçesiyle “tıbben geçerli”

olmadıkları sonucuna varmışlardır. Bu bağlamda, başvuranların ifadeleri ile fiziksel ve

psikolojik semptomlarının kaydının tutulmadığını ifade etmişlerdir. Ayrıca, kapsamlı bir

klinik muayenede tespit edilen bulguların ayrıntılı bir kaydı bulunmamaktadır. Türk Tabipler

Birliği doktorları, ayrıca, raporların başvuranların psikolojik şikayetleri ile doktorların buna

ilişkin tespitlerine dair detayları vermediğini gözlemlemişlerdir. Doktorlar, özellikle bekaret

testlerini eleştirmiş ve bekaret testlerini yapan doktorların kişilerin onayını almış olmaları ve

açıklamalarını dinlemelerinin gerektiğini belirtmişlerdir. Doktorlar, dava koşullarını

gözönünde bulundurarak, bekaret testlerinin başvuranları aşağılamak amacıyla yapıldığı

kanaatine varmışlardır.

9 Kasım 1999’da, başvuranların avukatları, başvuranların gözaltındayken kötü

muamele gördüklerini iddia ederek Đskenderun Cumhuriyet Savcılığı’na şikayette

bulunmuşlardır. Başvuranlar gözaltındayken ve serbest bırakıldıktan sonra muayeneleri yapan

uzman doktorlar ile Đskenderun Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nde görevli

polis memurları ile ilgili soruşturma yapılmasını talep etmişlerdir. Avukatlar, ayrıca,

başvuranların Çapa ve Çukurova Üniversiteleri Psikiyatri Bölümü uzmanları tarafından

muayene edilmelerini talep etmişlerdir.

24 Kasım 1999’da, Adana Adli Tıp Kurumu’ndan bir doktor başvuranları muayene

etmiştir. Fatma Deniz Polattaş’a ait raporda, otururken ve defakasyon sırasında anal bölgede

ağrı olduğu kaydedilmiştir. Doktor, Polattaş’ın dişlerinden birinin kırık olduğunu tespit etmiş

ve sağlık durumu nedeniyle on gün süreyle çalışamayacağı sonucuna varmıştır. Doktor,

4

Nazime Ceren Salmanoğlu’nun sırtında 1,5 cm boyutunda bir çürük tespit etmiş ve üç gün

süreyle çalışamayacağına karar vermiştir.

14 Aralık 1999’da, Đskenderun Cumhuriyet Savcısı, başvuranların iddialarıyla ilgili

olarak, kovuşturulması istenen kişiler hakkında yeterli delil bulunmadığı gerekçesiyle ilgili

kişilerin kovuşturulmaması yönünde karara varmıştır.

Başvuranlar, belirsiz bir tarihte, 14 Aralık 1999 tarihli karara itiraz etmiştir.

26 Ocak 2000’de, Hatay Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı, Đskenderun Cumhuriyet

Savcısı’nın kararını bozmuştur. Mahkeme başkanı, Ceza Kanunu’nun 243. maddesi uyarınca,

gözaltında bulundukları sırada başvuranları sorgulayan polis memurları aleyhinde cezai

kovuşturma başlatılmasına karar vermiştir. Mahkeme başkanı, kararında, başvuranların

iddialarının Cumhuriyet Savcısı tarafından yeterince incelenmediğini kaydetmiştir. Özellikle,

Nazime Ceren Salmanoğlu’nun gözaltındayken yediği dayaklar sonucu diş tellerinden birinin

kırıldığı ve bu nedenle tellerin çıkartıldığı yönündeki iddiaları incelenmemiştir. Benzer

şekilde, Cumhuriyet Savcısı, Fatma Deniz Polattaş’ın dişinin kırıldığı tarihi tespit etmemiştir.

Türk Tabipler Birliği’nin raporunda belirtilen tıbbi muayeneler gerçekleşmemiştir. Ayrıca,

Cumhuriyet Savcısı, başvuranların cezaevi doktoru aleyhinde şikayette bulunup

bulunmadıkları konusunu incelememiştir. Başvuranların ifadelerini alan polis memurları ile

başvuranları muayene eden doktorların da ifadelerini almamıştır.

B. Polis memurları aleyhinde yapılan cezai kovuşturma

18 Şubat 2000’de, Đskenderun Cumhuriyet Savcısı, Đskenderun Ağır Ceza

Mahkemesi’ne, eski Ceza Kanunu’nun 243. maddesi uyarınca Đskenderun Emniyet

Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nde görevli dört polis memuru (M.Ç., H.Ö., A.Y. ve

G.Đ.) aleyhinde dava açmıştır.

14 Nisan 2000’de, Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, davanın esasına ilişkin ilk

duruşmasını yapmıştır. Mahkeme, sanık polis memurlarını, başvuranları, Nazime Ceren

Salmanoğlu’nun babasını ve serbest bırakılmalarının ardından başvuranların muayenesini

yapan doktorları dinlemiştir.

Başvuranlar, kötü muameleye maruz bırakıldıklarını iddia etmişlerdir. Başvuranlar,

ayrıca, 12 Mart 1999’da Cumhuriyet Savcısı ile hakim önünde vermiş oldukları ifadede,

korktukları için kötü muameleye maruz bırakıldıklarını söylemediklerini belirtmişlerdir.

Nazime Ceren Salmanoğlu, gözaltı sürecinin sonunda yapılan tıbbi muayene sırasında polis

memurlarının muayene odasında bulunduklarını ifade etmiştir. Salmanoğlu, ayrıca, G.Đ. adlı

sanık polis memurunun ifadelerinin alındığı sırada savcılıkta bulunduğunu belirtmiştir. Fatma

Deniz Polattaş, makatına bir cismin sokulduğunu ve bu cismin kanamaya neden olduğunu

ifade etmiştir. Bunun üzerine, A.Y., Polattaş’ın ailesinden temiz iç çamaşırı getirmesini

istemiştir. Fatma Deniz Polattaş, ayrıca, gözaltındayken kendisini muayene eden doktora kötü

muamele gördüğünü söylediğini belirtmiştir. Ancak, muayene sırasında polisler odaya girmiş

ve bayan doktor başvuranın şikayetlerini rapora kaydetmemiştir. Başvuran, ayrıca,

gözaltındayken suratına yumruk atılması sonucu dişlerinden birinin kırıldığını ifade etmiştir.

Polis memurları, kötü muamele iddiaları ile savcılık veya muayene odasında

bulundukları yönündeki iddiaları reddetmişlerdir. G.Đ., bekaret testiyle ilgili olarak,

5

başvuranların gözaltındayken cinsel tacize uğradıkları yönünde doğru olmayan iddialarda

bulunmalarını önlemek amacıyla bu muayeneyi talep ettiklerini ifade etmiştir.

B.K., B.I.K, E.B. ve T.S. adlı doktorlar, başvuranları muayene ettiklerinde herhangi

bir fiziksel ya da psikolojik şiddet emaresi gözlemlemediklerini ileri sürmüşlerdir. Doktorlar,

başvuranların tıbbi muayenelerin polis memurları odadayken yapıldığı yönündeki iddialarını

reddetmişlerdir. Fatma Deniz Polattaş’ın kafa derisinde ve bel bölgesinde hassasiyet olduğunu

kaydeden 9 Mart 1999 tarihli raporla ilgili olarak, başvuranı muayene eden B.I.K., başvuranın

kendisine dokunulmasını istememesi nedeniyle rahatsız edilmediğini belirtmiştir. Doktor,

raporda belirtilen hassasiyetin yaralanma göstergesi olmadığını ifade etmiştir.

Sanık polis memurlarından M.Ç. ile 6 Mart 1999 tarihinde Nazime Ceren

Salmanoğlu’nu muayene eden doktor, bu başvuranın bekaret testine onay verdiğini ileri

sürmüşlerdir.

Nazime Ceren Salmanoğlu’nun babası, kendisi ile eşinin kızlarını gözaltı sırasında

farklı zamanlarda gördüklerini ifade etmiştir. Salmanoğlu, kızının dudaklarının yara olduğunu

gözlemlemiştir. Başvuranın babası, ayrıca, eşinin kızının yanağında morluk gördüğünü ileri

sürmüştür.

Mahkeme, duruşma sonunda, diğer hususlar meyanında, başvuranların Đstanbul

Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi’nde muayene edilmelerine karar

vermiştir. Mahkeme, Tıp Fakültesi’nden, başvuranların herhangi bir psikolojik sorunları olup

olmadığı, eğer varsa psikolojik sorunun nedeninin belirlenip belirlenemeyeceği konusunda

bilgi vermesini talep etmiştir. Ağır ceza mahkemesi, ayrıca, Nazime Ceren Salmanoğlu’nun

şiddet görüp görmediğinin, eğer görmüşse zamanının belirlenebilmesi için kemik

sintigrafisinin çekilerek muayeneden geçmesine karar vermiştir.

Đlk derece mahkemesi, 16 Haziran 2000 tarihinde yapılan duruşmada, 12 Mart 1999

tarihinde başvuranları muayene eden doktor A.A.’yı dinlemiştir. A.A., polis memurlarının

muayene odasının dışında kapıya bir metre uzaklıkta durduklarını, bu uzaklıktan hastalarla

yapılan konuşmaları duyabileceklerini ve hatta isterlerse odanın içini görebileceklerini ileri

sürmüştür. Doktor, başvuranlardan karın, sırt ve bacaklarının yarısını göstermelerini istediğini

ifade etmiştir. A.A., başvuranların psikolojik durumlarıyla ilgili muayene yapmadığını ifade

etmiştir. Doktor, yaptığı muayenenin yalnızca fiziksel şiddet sonucu vücutlarında oluşan izleri

ortaya çıkarabileceğini belirtmiştir. A.A., son olarak, muayene sırasında her iki başvuranın da

odada olduğunu ve birbirlerinin muayenesine tanık olduklarını ifade etmiştir.

Aynı gün, 6 ve 8 Mart 1999 tarihlerinde başvuranların bekaret testini yapan doktor

S.S. de mahkeme tarafından dinlenmiştir. S.S., başvuranların muayeneye onay verdiklerini

ifade etmiştir. Başvuranlar tecavüz ya da cinsel taciz iddiasında bulunmamışlardır.

Muayenenin tek amacı başvuranların bekaret durumunu tespit etmektir. S.S., ayrıca,

muayenenin yapıldığı odada polis memurlarının bulunmadığını belirtmiştir.

Aynı gün, Nazime Ceren Salmanoğlu’nun annesi, ilk derece mahkemesi önünde kızını

yakalandıktan bir gün sonra gördüğünü ve o gün kızının dudaklarında morluk olduğunu ifade

etmiştir. Başvuranın annesi, ayrıca, yakalandıktan üç dört gün sonra kızını tekrar gördüğünü

ve dudaklarında bir başka yara izi gözlemlediğini belirtmiştir. Başvuranın annesi, son olarak,

kızının kendisine gözaltındayken kötü muamele gördüğünü anlatmadığını ifade etmiştir. Đlk

derece mahkemesi, Fatma Deniz Polattaş’ın emekli polis memuru amcasını da dinlemiş ve

6

sözkonusu şahıs A.Y.’nin isteği üzerine emniyet amirliğine temiz iç çamaşırı getirdiğini ifade

etmiştir. Ayrıca, Adana Cezaevi’ne gittiğinde başvuranı çok yorgun gördüğünü ifade etmiştir.

12 Eylül 2000’de, Adana cezaevinden F.A. adlı bir kadın mahkum, mahkeme önünde

ifade vermiştir. F.A., cezaevine getirildiklerinde başvuranların yorgun göründüğünü ifade

etmiştir. Ayrıca, Nazime Ceren Salmanoğlu’nun dudaklarının şiş olduğunu, Fatma Deniz

Polattaş’ın ise otururken zorlandığını belirtmiştir. F.A., Fatma Deniz’in gözaltındayken

makatına cop sokulduğunu kendisine söylediğini ifade etmiştir. Aynı duruşma sırasında,

başvuranlar ile Nazime Ceren Salmanoğlu’nun babası yargılamaya müdahil olmuşlardır.

27 Ekim 2000’de, Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Nisan 1999 tarihinde B.K.’nın

Fatma Deniz Polattaş’a yaptığı rektal muayeneyi asiste eden hemşireyi dinlemiştir. Hemşire

J.E., bayan gardiyanlardan birinin muayene sırasında odada bulunduğunu ifade etmiştir.

Hemşire, gardiyanın odadan çıkmak istemediğini, bu nedenle arkasını dönerek orada

beklediğini belirtmiştir. J.E., muayene odasında gardiyanın bulunmasının muayeneyi

etkilemediğini ifade etmiştir.

Aynı gün, başvuranlarla aynı cezaevinde kalan dört mahkum mahkeme önünde ifade

vermiş ve başvuranlar cezaevine geldiklerinde herhangi bir fiziksel şiddet emaresi

gözlemlemediklerini belirtmişlerdir.

12 Nisan 2001’de, başvuranların Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal

Travma Merkezi’nde yapılan muayenelerine ilişkin tıbbi raporlar Đskenderun Ağır Ceza

Mahkemesi’ne ibraz edilmiştir.

19 Temmuz 2001’de, Hatay Cumhuriyet Savcısı, ağır ceza mahkemesinden, Đstanbul

Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi’ne ait raporların çelişkili olduğu

gerekçesiyle, Adli Tıp Kurumu tarafından yeni bir rapor hazırlanması yönünde karar

vermesini talep etmiştir. Aynı gün, Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, dava dosyasını Adli

Tıp Kurumu’na göndermeye karar vermiş ve başvuranların gözaltındayken kötü muamele

görüp görmedikleri ve Đstanbul Üniversitesi’nde görevli doktorların yapmış olduğu tespitlerin

iddia konusu kötü muamelenin sonucu olarak düşünülüp düşünülemeyeceği konusunda Adli

Tıp Kurumu’nun rapor hazırlamasını talep etmiştir.

10 Mayıs 2002’de, Nazime Ceren Salmanoğlu, Adli Tıp Kurumu uzmanları tarafından

yapılacak muayeneye onay vermemiştir. 11 Temmuz 2002’de, başvuranların avukatı, Nazime

Ceren Salmanoğlu’nun gözaltındayken tecavüze uğradığı iddiasında bulunmamasına rağmen,

uzman doktorların dijital rektal muayene yapmak istemeleri nedeniyle başvuranın muayeneye

onay vermediğini Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi’ne bildirmiştir. Aynı gün, ilk derece

mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’ndan yeniden rapor hazırlamasını talep etmiştir.

Ağır ceza mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’nun istenen raporu sunmamış olması

nedeniyle, 9 Ekim 2002 ile 13 Mart 2003 tarihleri arasında duruşmaları ertelemiştir.

22 Nisan 2003’te, Adli Tıp Kurumu, 6. ve 4. Đhtisas Kurulları tarafından sırasıyla 9

Aralık 2002 ve 5 Mart 2003 tarihlerinde hazırlanan Nazime Ceren Salmanoğlu’na ilişkin iki

adet raporu ilk derece mahkemesine sunmuştur.

Aynı gün, Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’ndan Fatma Deniz

Polattaş’ın muayenesini gerçekleştirmesini ve ilgili raporu sunmasını talep etmiştir.

7

Ağır ceza mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’nun Fatma Deniz Polattaş’a ait raporu

sunmamış olması nedeniyle, 22 Nisan 2004 ile 23 Eylül 2004 tarihleri arasında duruşmaları

ertelemiştir.

23 Eylül 2004’te, Adli Tıp Kurumu, 2., 6. ve 4. Đhtisas Kurulları tarafından sırasıyla

15 Ekim 2003, 20 ve 25 Ağustos 2004 tarihlerinde hazırlanan Fatma Deniz Polattaş’a ilişkin

iki adet raporu ilk derece mahkemesine sunmuştur.

Aynı gün, ağır ceza mahkemesi, Adli Tıp Kurumu Genel Kurulu’ndan başvuranların

gözaltında kötü muamele görüp görmediklerine ilişkin son olarak tıbbi görüş sunmasını talep

etmiştir.

3 Mart 2005’te, Adli Tıp Kurumu, Genel Kurul tarafından hazırlanan 13 Ocak 2005

tarihli iki adet raporu Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi’ne sunmuştur.

Aynı gün, ilk derece mahkemesi, taraflardan davanın esasına ilişkin nihai görüşlerini

bildirmelerini talep etmiştir.

22 Nisan 2005’te, Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, delil yetersizliği nedeniyle sanık

polis memurlarının beraatına karar vermiştir. Đlk derece mahkemesi, kararında, başvuranların

gözaltındayken fiziksel veya psikolojik şiddet gördüklerini gösteren herhangi bir delil

bulunmadığını kaydetmiştir. Ağır ceza mahkemesi, başvuranların çekmiş olduğu sıkıntının

çok genç yaşta mahkum edilip tutuklanmalarından kaynaklanmış olabileceği kanaatine

varmıştır. Đskenderun Ağır Ceza Mahkemesi, ayrıca, Adli Tıp Kurumu Genel Kurulu

çoğunluğunun başvuranlarda post-travmatik stres bozukluğu olmadığı yönündeki görüşünü

gözönünde bulundurduğunu kaydetmiştir. Mahkeme, Adli Tıp Kurumu’nun bir devlet kurumu

olmasına rağmen bağımsız bir organ olduğu kanaatindedir. Mahkeme, ayrık oy görüşünün

Adli Tıp Kurumu Genel Kurulu üyelerinin bağımsızlığının bir göstergesi olduğunu

kaydetmiştir. Đlk derece mahkemesi, son olarak, başvuranları gözaltı sırasında ve sonrasında

muayene eden doktorlara ilişkin disiplin kovuşturması yapıldığını, bunun sonucunda ise

herhangi bir yaptırım uygulanmadığını kaydetmiştir.

7 Haziran 2005’te başvuranlar temyize gitmiştir. Başvuranlar, diğer hususlar

meyanında, bekaret testlerinin cinsel istismar niteliğinde olduğunu iddia etmişlerdir.

15 Kasım 2006’da, Yargıtay, 22 Nisan 2005 tarihli kararı bozmuştur. Yargıtay,

zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle polis memurları aleyhinde yürütülen cezai kovuşturmayı

sonlandırmaya karar vermiştir.

C. Polis memurları aleyhinde yürütülen cezai kovuşturma sırasında başvuranlara

ilişkin hazırlanan tıbbi raporlar

1. Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi’nin Raporları

2 Haziran ve 28 Eylül 2000 tarihleri arasında, Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi

Psikososyal Travma Merkezi uzmanları tarafından Nazime Ceren Salmanoğlu sekiz, Fatma

Deniz Polattaş ise dokuz kez muayene edilmiştir. Uzmanlar, 23 Ekim 2000 tarihli iki raporda

yer alan psikolojik bulguları inceledikten sonra, başvuranlara post-travmatik strese bağlı

bozukluk tanısı koymuşlardır. Fatma Deniz Polattaş’a ayrıca majör depresyona bağlı

8

bozukluk tanısı konmuştur. Uzmanlar, Nazime Ceren Salmanoğlu’nun travmatik deneyimi

olduğu, Fatma Deniz Polattaş’ın ise ağır travmatik deneyimi olduğu sonucuna varmışlardır.

Doktorlar, başvuranların muayeneden bir buçuk yıl önce maruz kaldıklarını iddia ettikleri

fiziksel, psikolojik ve cinsel istismar içeren travmatik deneyimlere ilişkin ifadelerini

gözönünde bulundurarak bu sonuca varmışlardır. Muayenenin ardından, Nazime Ceren

Salmanoğlu’na Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi’nde

psikoterapi uygulanmıştır. Fatma Deniz Polattaş’a ise psikoterapi ve ilaç tedavisi

uygulanmıştır.

2. Kemik sintigrafileri

25 Eylül 2000’de, başvuranlara kemik sintigrafisi yapılmıştır. Đlgili rapora göre, her iki

başvuranın değerlerinin tamamı normal çıkmıştır.

3. Adli Tıp Kurumu Đhtisas Kurullarının Nazime Ceren Salmanoğlu’na ilişkin raporları

9 Aralık 2002’de 6. Đhtisas Kurulu tarafından hazırlanan ve 22 Nisan 2003’te ağır ceza

mahkemesine sunulan raporda, başvuranın fiziksel şiddete maruz bırakıldığını gösteren

herhangi bir delil bulunmadığı kaydedilmiştir. 6. Đhtisas Kurulu, bu kararı verirken, gözaltı

sürecinde ve sonrasında birinci başvuranla ilgili olarak çıkarılan raporları gözönünde

bulundurmuştur. Kurul, ayrıca, 24 Kasım 1999 tarihli raporda kaydedilen morluğun üç ya da

beş günlük olduğunu kaydetmiştir. 6. Đhtisas Kurulu, Nazime Ceren Salmanoğlu’nun post-

travmatik stres bozukluğu tanısıyla ilgili olarak 4. Đhtisas Kurulu tarafından muayeneye tabi

tutulması gerektiği kanaatine varmıştır.

Đlk derece mahkemesine sunulan 5 Mart 2003 tarihli ikinci rapor 4. Đhtisas Kurulu

tarafından hazırlanmıştır. Sözkonusu rapora göre, muayenenin yapıldığı 8 Kasım 2002

tarihinde birinci başvuranda post-travmatik stres bozukluğuna ilişkin herhangi bir semptom

gözlemlenmemiştir. Ancak, Kurul stres bozukluğunun başvuranın gözaltındayken yaşadığı

travmaya bağlı olduğu ve başvuranın Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma

Merkezi’nde aldığı psikiyatrik tedavi sonucu iyileştiği kanaatine varmıştır.

4. Adli Tıp Kurumu Đhtisas Kurullarının Fatma Deniz Polattaş’a ilişkin raporları

2. Đhtisas Kurulu, 15 Ekim 2003 tarihli raporunda, Fatma Deniz Polattaş’ın fiziksel

şiddete maruz bırakıldığını gösteren herhangi bir delil bulunmadığını belirtmiştir. 2. Đhtisas

Kurulu, bu kararı verirken, gözaltı sürecinde ve sonrasında başvuranla ilgili olarak çıkarılan

raporları gözönünde bulundurmuştur. Kurul, ayrıca, başvuranın dişinin hangi tarihte

kırıldığının belirlenemediğini belirtmiştir.

6. Đhtisas Kurulu’nun 20 Ağustos 2004 tarihli raporunda, rektal muayenenin iddia

edilen cinsel istismardan çok uzun süre sonra yapılması nedeniyle, ikinci başvuranın anal

tecavüz iddialarının değerlendirilemediği belirtilmiştir.

4. Đhtisas Kurulu, 25 Ağustos 2004 tarihli raporunda, Fatma Deniz Polattaş’ın post-

travmatik stres ile majör depresyona bağlı bozukluğu olduğunu, ancak aldığı tedavi sonucu

iyileştiğini kaydetmiştir. Kurul, Fatma Deniz Polattaş’ın 2 Haziran ile 28 Eylül 2000 tarihleri

arasında yapılan tıbbi muayenelerin öncesinde travmatik bir olay yaşadığını kaydetmiştir.

5. Adli Tıp Kurumu Genel Kurulu Raporları

9

3 Mart 2005 tarihinde ağır ceza mahkemesine sunulan 13 Ocak 2005 tarihli raporlara

göre, Genel Kurul’un çoğunluğu (on beş üye) başvuranlarda post-travmatik strese bağlı

bozukluk olmadığı kanaatine varmıştır. Kurul, Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal

Travma Merkezi’nde görevli doktorların tanısını destekleyen hiçbir fiziksel bulgu olmadığını

belirtmiştir. Tanının tek dayanağının başvuranların ifadesi olduğunu kaydeden Kurul, Đstanbul

Üniversitesi’nde görevli doktorlar tarafından verilen raporların objektif olmadığı kanaatine

varmıştır.

Adli Tıp Kurumu, Genel Kurul çoğunluğunun görüşünün yanı sıra ayrık oy görüşlerini

de sunmuştur. Genel Kurul üyelerinden birisi, başvuranların psikolojik rahatsızlıklarının olup

olmadığı konusunun dosyaya dayanarak belirlenemeyeceği görüşündedir. On dört üye,

başvuranlarda post-travmatik strese bağlı bozukluk olduğu kanaatindedir. Ancak, travmatik

deneyimin yaşandığı tarih belirlenememiştir. Bir başka üye, dosyada çelişkiler olması

nedeniyle herhangi bir karara varılamayacağı kanaatindedir. Son olarak, Genel Kurul’un

sekiz üyesi, başvuranlarda post-travmatik stres bozukluğu olduğunu kaydeden 4. Đhtisas

Kurulu raporlarının doğru olduğu konusunda görüş bildirmiştir.

D. Başvuranlar aleyhindeki cezai kovuşturma

24 Mart 1999’da, Adana Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı,

başvuranlar ile diğer beş kişi aleyhinde dava açmıştır. Başvuranlar, Ceza Kanunu’nun 168/2

ve 264/6 maddeleri ile 3713 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca yasadışı bir örgüte üye

olmakla ve molotof kokteyli atmakla suçlanmışlardır.

2 Kasım 1999’da, Adana Devlet Güvenlik Mahkemesi, başvuranları yasadışı bir

örgüte üye olmaktan suçlu bulmuş, Nazime Ceren Salmanoğlu’nu sekiz yıl dört ay, Fatma

Deniz Polattaş’ı ise on iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırmıştır. Başvuranlar, ayrıca, molotof

kokteyli atmaktan suçlu bulunmuş, Nazime Ceren Salmanoğlu üç yıl sekiz ay on üç gün,

Fatma Deniz Polattaş ise beş yıl altı ay yirmi gün hapis cezasına çarptırılmıştır. Devlet

Güvenlik Mahkemesi, sözkonusu kararı verirken, başvuranların polise verdiği ifadeleri

gözönünde bulundurmuştur. Mahkeme, başvuranların gözaltındayken kötü muameleye maruz

bırakıldıklarını iddia etmelerine rağmen, serbest bırakılmalarının ardından muayenelerini

yapan uzman doktorların başvuranların vücudunda herhangi bir kötü muamele emaresine

rastlamadıklarını kaydetmiştir. Bu nedenle, Devlet Güvenlik Mahkemesi, başvuranların

iddialarının asılsız olduğu sonucuna varmıştır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 3. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Başvuranlar, AĐHS’nin 3. ve 6. maddeleri uyarınca, gözaltındayken kötü muameleye

maruz kaldıklarından ve özellikle de cinsel tacize ve tecavüze uğradıklarından şikayetçi

olmuşlardır. Ayrıca polis memurları hakkında açılan davanın makul bir süre içinde sonuca

ulaştırılamayıp, zamanaşımına uğradığını, böylelikle etkili olamadığını belirtmişlerdir.

AĐHM bu şikayetlerin yalnız AĐHS’nin 3. maddesi bakımından incelenmesi gerektiği

kanısındadır.

A. Kabuledilebilirliğe ilişkin

10

Hükümet, ceza davasının etkili bir iç hukuk yolu olması muvacehesinde, AĐHM’ne

başvurmadan önce, davanın sonucunu beklemeleri gerektiğini savunmuştur. Ayrıca,

başvuranların bu davanın etkisiz olacağı kanısında olsalardı, başvuruyu 12 Eylül 1999

tarihinden önce, gözaltında tutulmalarının sona ermesini takiben altı ay içinde sunmaları

gerektiğini belirtmiştir. Bu bağlamda Hükümet başvuranların altı ay kuralına uymadıkları

sonucuna varmıştır.

Bunun karşısında, başvuranlar, polis memurları hakkında açılan davanın etkisiz

olduğunun farkına, dava geliştikçe vardıkları yönünde yanıt vermişlerdir. Davanın

zamanaşımına uğramasının, iç hukuk yollarının yetersiz olduğunu gösterdiğini ileri

sürmüşlerdir.

AĐHM, iç hukuk yollarının son safhasına, AĐHM’nin kabuledilebilirliğe ilişkin

kararını ilan etmeden önce ulaşılabileceğini yineler. (örneğin bkz. Yusuf Fidan - Türkiye,

2420994). AĐHM, başvuranların iddiaları hakkındaki davanın 15 Kasım 2006 tarihinde,

AĐHM’nin kabuledilebilirliğe ilişkin kararını vermeden önce sona erdiğini gözlemler. Bu

nedenle Hükümet’in, başvuranların başvurularını sunmadan önce davanın sonucunu

beklemeleri gerektiği argümanını reddeder. AĐHM ayrıca AĐHS’nin 35/1 maddesinin

öngördüğü altı aylık süre sınırlaması uyarınca, başvuranların başvurularını nihai kararın

verilmesinden itibaren altı ay içinde yapmaları gerektiğini yineler (bkz. Enzile Özdemir). Bu

nedenle AĐHM, 11 Mart 2003 tarihinde yapılan başvurunun AĐHS’nin 35/1 maddesinde

koşulan altı aylık süreye uyularak sunulduğu kanısındadır.

Yukarıdakiler ışığında, AĐHM, Hükümet’in ön itirazını reddeder. AĐHS’nin 35.

maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde şikayetin bu kısmının dayanaktan yoksun olmadığını

kaydeden AĐHM, ayrıca başka bir gerekçe altında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını

tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esasa ilişkin

1. Tarafların savları

Başvuranlar gözaltındayken dövüldüklerini, gözlerinin bağlandığını, hakarete ve cinsel

tacize uğradıklarını belirtmişlerdir. Ayrıca Fatma Deniz Polattaş anal yoldan tecavüze

uğradığını iddia etmiştir. Başvuranlar, Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma

Merkezi ile Adli Tıp Kurumu 4. Đhtisas Kurulu raporlarının da gösterdiği üzere, polis

memurlarının yaptığı muamelenin kendilerinde post-travmatik stres bozukluğuna yol açtığını

iddia etmişlerdir. Gözaltında tutuldukları sırada düzenlenen raporların, Türk Tabipleri

Birliği’nin ifade ettiği üzere, gerçekten kötü muameleye maruz kalıp kalmadıklarını

belirleyemediklerini belirtmişlerdir. Başvuranlar son olarak polis memurları hakkında açılan

davanın etkisiz olduğunu ifade etmişlerdir. Özellikle, polis memurları hakkında dava

açılmasının 26 Mart 1999’dan 18 Şubat 2000’e kadar geciktirilmesinden ve raporların ilk

derece mahkemesine sunulmasında yaşanan gecikmeden şikayetçi olmuşlardır.

Hükümet başvuranların kötü muamele iddialarının dayanaksız olduğunu iddia etmiştir.

Bu bağlamda, başvuranların gözaltında tutulmaları sırasında ve hemen akabinde düzenlenen

raporların, başvuranların vücutlarında herhangi bir kötü muamele emaresi bulunmadığını

ifade ettiğini belirtmişlerdir. Hükümet, ayrıca, Türk Tabipleri Birliği üyesi doktorların 19

Temmuz 1999 tarihli raporu başvuranları muayene etmeden düzenlediklerini, Đstanbul

Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi’nin raporunun davayı gören

11

mahkeme tarafından değerlendirildiğini ileri sürmüştür. Jinekolojik muayenelere ilişkin

olarak, Hükümet, başvuranların tecavüz iddiasında bulundukları için muayeneden

geçirildiklerini ve muayeneye rıza gösterdiklerini belirtmiştir. Son olarak Hükümet,

başvuranlara ilişkin tıbbi raporlardan hiçbirinin bu kişilerin gözaltında kötü muameleye

uğradıklarını ifade etmemesine karşın, ulusal makamların başvuranların iddialarına ilişkin

etkili bir soruşturma yürüttüklerini iddia etmiştir.

2. AĐHM’nin değerlendirmesi

a. Başvuranların gözaltında kötü muameleye uğradıkları iddialarına ilişkin olarak

AĐHM, bu noktada kanıt değerlendirirken, ‘her türlü makul şüphenin ötesinde’ delil

kıstasını uyguladığını yineler. Öte yandan böylesi bir delil, itirazı kabil olmayan yeterince

ciddi, belirgin ve tutarlı birtakım emare ya da karinelerden doğabilir (diğerlerinin yanı sıra

bkz. Labita - Đtalya [BD], 26772/95; Süleyman Erkan - Türkiye, 26803/02).

Mevcut davada, AĐHM, her iki tarafın da, AĐHM’ye bildirdikleri görüşlerini

desteklemek amacıyla birçok tıp raporu sunduğunu gözlemler. Başvuranların dayandığı

raporlar, başvuranların gözaltında tutulmaları sırasında meydana gelen travmatik

deneyimlerin sonucu olarak psikolojik bozukluktan zarar gördüklerini göstermiştir, öte

yandan başvuranların gözaltından serbest kalmalarına ilişkin raporlar, vücutlarında hiçbir kötü

muamele emaresine işaret etmemektedir.

AĐHM, başvuranların görüşlerinin tutarlılığının, iddialarının ciddiyetinin, olayların

meydana geldiği sıradaki yaşlarının ve Türk Tabipleri Birliği’nin, Đstanbul Üniversitesi’nin ve

Adli Tıp Kurumu 4. Đhtisas Kurulu’nun düzenlediği tıbbi raporların hepsinin birden,

başvuranların iddia edildiği gibi kötü muameleye maruz kalmış olabilecekleri yönünde makul

bir şüphe uyandırdığı kanısındadır. Sonuç olarak, AĐHM, başvuranların kötü muamele

iddialarının esasının belirlenmesi için tıbbi kanıtların hangilerinin değerlendirmeye alınması

gerektiğini belirlemelidir. Bu bakımdan, AĐHM, başvuranların gözaltılarının sona erdiği

sırada adli tıp muayenesini bu muayenelerin güvenilir tıbbi kanıt sunabilip sunamayacağının

belirlenmesi amacıyla değerlendirmelidir.

AĐHM, gözaltındaki kişilerin tıbbi muayenelerinin, avukat hakkı ve gözaltının üçüncü

kişilere bildirilmesi hakkıyla beraber kötü muameleye karşı en elzem tedbirlerden birini teşkil

etmekte olduğunu yineler (bkz. Türkan - Türkiye, 33086/04; Algür - Türkiye, 32574/96).

Üstelik, adli muayene sırasında elde edilen delil, tutuklularla ilgili yürütülen soruşturmalar

esnasında ve tutukluların kötü muamele iddiasında bulunmaları halinde önemli rol

oynamaktadır. Bu nedenle AĐHM’ye göre, gözaltındaki kimselerin tıbbi muayenesi sistemi

yargı sisteminin tamamlayıcı parçasıdır. Bu bilgiler ışığında, AĐHM’nin ilk görevi, mevcut

davanın koşullarında, ulusal makamların gözaltındaki kimselerin tıbbi muayenesi sisteminin

etkili biçimde işlemesini sağlayıp sağlamadıklarını belirlemektir.

AĐHM, Avrupa Đşkenceyi Önleme Komitesi’nin (“AĐÖK”) gözaltındaki kimselerin

tıbbi muayenelerine ilişkin ve “Đstanbul Protokolü”olarak bilinen Đşkence ve Diğer Zalimane,

Đnsanlık Dışı, Aşağılayıcı Muamele veya Cezaların Etkili Biçimde Soruşturulması ve

Belgelendirilmesi için El Kılavuzu’nda (Birleşmiş Milletler Đnsan Hakları Yüksek

Komiserliği’ne sunulmuştur, 9 Ağustos 1999) belirtilen ilkelere ilişkin standartlarını teyid

eder. AĐHM, tüm sağlık uzmanlarının, muayene veya tedavi etmeleri istenen kimselere özen

göstermek zorunda olduklarını belirtir. Doktorların akdi veya diğer nedenlerle mesleki

12

bağımsızlıklarından ödün vermemeleri, raporlarında kötü muamele emarelerini açıkça

belirterek tarafsız delil sağlamaları gerekmektedir (bkz. Osman Karademir - Türkiye,

30009/03). AĐHM ayrıca AĐÖK’nin tüm tıbbi muayenelerin polis memurlarının

duyamayacakları ve tercihen göremeyecekleri bir mesafede gerçekleştirilmeleri standardına

atıfta bulunur. Ayrıca her tutuklunun tek başına muayene edilmesi, muayene sonuçlarıyla

beraber tutuklunun ilgili ifadeleri ve doktorun teşhislerinin doktor tarafından resmi biçimde

kaydedilmesi gerekmektedir (bkz. Akkoç - Türkiye, 22947/93 ve 22948/93; Mehmet Eren -

Türkiye, 32347/02). Üstelik AĐHM, doktorun raporunda, fiziksel bulgular ile kötü muamele

arasında ilişki olup olmadığına ilişkin görüşünü belirtmesinin şart olduğunu düşünmektedir

(bkz. Mehmet Emin Yüksel - Türkiye, 40154/98).

AĐHM, sözkonusu tarihte yürürlükte olan 1 Ekim 1998 tarihli Yakalama, Gözaltına

Alma ve Đfade Alma Yönetmeliği’nin (“1998 Yönetmeliği”) 10. maddesine göre, gözaltındaki

kişilerin doktor kontrolünden geçirilmelerinin yasalara göre mecburi olduğunu kaydeder. 10.

maddenin 5. paragrafı, yakalanan kişiye ilişkin doktor raporunun bir nüshasının sağlık

kuruluşunda saklanması, bir nüshasının ise gözaltı birimine gönderilmesini öngörür. Üçüncü

nüsha gözaltı biriminden çıkışında sanığın kendisine verilir, dördüncüsü ise soruşturma

dosyasına eklenir. Aynı maddenin altıncı paragrafı, “doktor hasta ilişkisi çerçevesinde, kişisel

güvenlik endişesi olmadığı hallerde” doktor ile muayene edilen şahsın yalnız kalmalarını

öngörür.

AĐHM, 10. maddenin bu hükümlerinin, adli tıp muayenelerine olan itimadı ve bu

sistemin etkinliğini zayıflattığı için AĐÖK tarafından 1999 ile 2003 yılları arasında sürekli

olarak eleştirildiğini gözlemler.

Bu bağlamda, AĐHM, AĐÖK’nin görüş ve tavsiyelerini takiben 1 Haziran 2005

tarihinde yürürlüğe giren değiştirilmiş yönetmeliği memnuniyetle karşılamaktadır. Yeni

yönetmelik, tıbbi muayenenin, doktor belirli durumlarda bulunmalarını talep etmedikçe,

kolluk kuvvetlerinin bulunmadığı bir odada gerçekleştirilmesini sağlar. Ayrıca tıbbi raporun

bir nüshasının gözaltı birimine gönderilmesi koşulunu da iptal etmiştir.

Bununla beraber, AĐHM, 1998 Yönetmeliğinin yürürlükte olduğu tarihteki 10.

maddesinin 5. ve 6. paragraflarının, kötü muameleye karşı bir teminat teşkil eden tıbbi

muayenenin esasını zayıflatabilecek nitelikte olduğunu da göz önünde bulundurduğundan,

AĐÖK’nin ifade ettiği görüşlerden sapmak için bir neden görmemektedir.

Mevcut davanın özel koşullarına dönecek olursak, AĐHM, Fatma Deniz Polattaş’ın 6

Nisan 1999 tarihinde gerçekleştirilen rektal muayenesi sırasında hazır bulunan hemşirenin

ağır ceza mahkemesine muayene odasında bir cezaevi gardiyanının bulunduğunu anlattığını

gözlemler. Öte yandan, muayeneyi gerçekleştiren doktor bunu reddetmiştir. AĐHM ayrıca,

başvuranı muayene eden diğer dört doktorun da muayene odasında polis memurlarının olduğu

iddiasını reddettiklerini gözlemler. AĐHM’nin tüm muayenelerle ilgili bu iddiaları

doğrulayamayacak olmasına karşın, en azından 12 Mart 1999 tarihinde başvuranların, aynı

anda aynı odada, AĐÖK standartları açıkça ihlal edilerek polis memurlarının başvuranlarla

doktor arasındaki konuşmaları duyabilecekleri ve istediklerinde muayene odasını

görebilecekleri şekilde muayene edildiklerini kaydeder.

AĐHM ayrıca Sağlık Bakanlığı’nın 1995 tarihli genelgesi uyarınca, sözkonusu tarihte,

adli görevleri yerine getirmekle görevli doktorlardan, tutulu kişinin ifadeleri, doktorların

bulguları ve teşhisleri için ayrı bölümler içeren standart tıbbi formları kullanmaları

13

beklenmekteydi. Tıbbi raporların nüshalarını mühürlü zarflarla polise ve Cumhuriyet

Savcısı’na göndermeleri gerekmektedir. Üstelik, 3 Aralık 1997 tarihli Başbakanlık Genelgesi,

açıkça, gözaltındaki kişilere ilişkin adli raporların standart adli tıbbi formlarıyla uyumlu

olmaları şartını koşmaktadır.

AĐHM, gözaltındaki kişilerin tıbbi muayenelerini gerçekleştiren doktorların bakanlığın

yukarıda belirtilen açık talimatlarına karşın standart adli tıbbi formları kullanmadıklarını

gözlemler. Bundan öte, doktorlar, yalnızca, başvuranların vücutlarında fiziksel şiddet emaresi

gözlemlemediklerini kaydetmişlerdir. Doktorlardan B.I.K. asliye hukuk mahkemesinde Fatma

Deniz Polattaş’ın fiziksel kontaktan kaçınarak rahatsız olduğunu ifade etmiş, ancak bu

gözlemini raporunda başvuranın psikolojik durumuyla ilgili bölümünde belirtmemiştir. AĐHM

özellikle doktorların bulgularını yalnızca emniyet amirliklerinin kendilerine gönderdiği ve

başvuran ve diğer tutukluların muayene edilmelerini isteyen yazılara kaydetmiş olmalarını

dikkat çekici bulmuştur.

Son olarak, AĐHM, başvuranların gözaltılarının başlangıcında bakirelik kontrolünden

geçirildiklerini gözlemler. Öte yandan, AĐHM, Hükümet’in bu muayenelerin yasal zorunluluk

ya da diğer yasal şartlara dayandığını veyahut bunlarla uyumlu olduğunu göstermediğini

kaydeder. Hükümet yalnızca, muayenelerin, başvuranların cinsel şiddet şikayetlerinin

ardından gerçekleştirildiğini ve başvuranların bakirelik kontrolüne rıza gösterdiklerini

belirtmiştir. Bu kontroller kapsamında, rıza gösterildiğine ilişkin yazılı hiçbir delil Hükümet’e

sunulmamıştır. Đddia edilen rızanın geçerliliğinin değerlendirilmesinde, AĐHM, Nazime Ceren

Salmanoğlu’nun sözkonusu tarihte yalnızca on altı yaşında olduğu gerçeğini göz ardı

edemeyecektir. Bununla beraber, başvuranların rızası geçerli olsa bile, AĐHM, başvuranların

bakirelik kontrolünün gerçekleştirildiği sırada henüz cinsel saldırı suçlamasında

bulunmadıklarından, bu durumda böylesi zorla muayeneyi haklı çıkaracak tıbbi ya da yasal

bir zorunluluk olamayacağı kanısındadır. Bu nedenle kontroller başlı başına ayrımcı ve onur

kırıcı muamele teşkil edebilecektir (bkz. mutatis mutandis, Juhnke - Türkiye, 52515/99).

Yukarıda belirtilenler ışığında AĐHM, başvuranların hem 6 ve 12 Mart 1999 tarihleri

arasında hem de 6 Nisan 1999 tarihinde gerçekleştirilen tıbbi muayenelerinin, yukarıda

belirtilen ve Đstanbul Protokol’ünde yeralan AĐÖK standartları ve ilkelerini karşılamadıkları

kanısındadır. Mevcut davada ulusal makamların gözaltındaki kimselerin tıbbi muayeneleri

sisteminin etkili işleyişini sağlayamadıkları sonucuna varır. Bu nedenle bu muayeneler

güvenilir delil teşkil etmemektedirler. Sonuç olarak, AĐHM, 6, 8, 9 ve 12 Mart 1999 ile 6

Nisan 1999 tarihli raporlardaki bulgulara ehemmiyet vermemektedir.

AĐHM şimdi Adana Adli Tıp Enstitüsü, Türk Tabipleri Birliği, Đstanbul Üniversitesi

Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi (2., 4. ve 6. Bilirkişi Bölümleri) ile Adli Tıp

Enstitüsü Genel Kurulu’nun raporları ile 25 Eylül 2000 tarihli kemik sintigrafisini inceleyerek

devam edecektir.

AĐHM öncelikle, Türk Tabipleri Birliği’ne üye doktorların, başvuranların

şikayetlerinin kötü muamele iddialarıyla uyuştuğu yönünde görüş bildirdiklerini gözlemler.

Öte yandan, Hükümet’in de işaret ettiği üzere, bu raporlar başvuranların muayenelerini

müteakiben hazırlanmış raporlar değildir. Buna göre, AĐHM, bu raporların, başvuranların

kötü muameleye maruz kaldıklarını kanıtlayacak veya kanıtlamayacak delil olarak göz

önünde bulundurulamayacakları kanısındadır. Adli Tıp Enstitüsü Genel Kurulu’nun

raporlarına ilişkin olarak da aynı sonuca varır.

14

Adana Adli Tıp Enstitüsü 2., 4. ve 6. Đhtisas Kurullarının raporları ile kemik

sintigrafisi testlerine ilişkin olarak ise, AĐHM, bu raporların başvuranların tıbbi muayenelerini

takiben hazırlandıklarını gözlemler. Öte yandan, muayeneler başvuranların gözaltıları sona

erdikten sonra sekiz ay ile beş yıl arasında değişen sürelerde yapılmıştır. AĐHM, aradan geçen

zaman zarfı içinde, kötü muamele sonucu oluşan her türlü yara izinin ya gözden kaybolacağı

ya da yara izine maruz kalınan tarihi belirlemenin olanaksızlaşacağı kanısındadır. Bu durum,

Fatma Deniz Polattaş’ın anal tecavüz iddialarının doğruluğunun, 6 Nisan 1999 tarihli rektal

muayenenin iddia edilen cinsel saldırıdan çok zaman sonra gerçekleştirilmesi nedeniyle tespit

edilemeyeceğini belirten 6. Bilirkişi Bölümü’nün raporu ile de doğrulanmaktadır. Benzer

biçimde, 2. Bilirkişi Bölümü başvuranın dişinin kırıldığı tarihin belirlenemeyeceği

kanısındadır. Sonuç olarak AĐHM bu raporları başvuranın iddialarını destekleyecek veyahut

çürütecek delil olarak göz önünde bulunduramaz.

23 Ekim 2000 tarihli Đstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikososyal Travma Merkezi

raporu ile Adli Tıp Kurumu 4. Đhtisas Kurulu raporlarına ne derece ehemmiyet verileceğinin

belirlenmesi gerekmektedir.

AĐHM, 23 Ekim 2000 tarihli raporların başvuranların üç aylık bir zamanda

gerçekleştirilen çok ayrıntılı tıbbi muayenelerinin ardından hazırlandıklarını gözlemler.

Raporlar başvuranların maruz kaldıklarını iddia ettikleri travmatik deneyimlerle ilgili

ifadelerini, doktorların gözlemlerini ve teşhislerini de içermiştir. Doktorlar başvuranların,

muayenelerden yaklaşık bir buçuk yıl öncesinde maruz kaldıkları travmatik deneyimlere

(gözaltında kötü muamele) bağlı post-travmatik stres bozukluğundan zarar gördükleri

kanısına varmışlardır. Ayrıca başvuranlar bu teşhisin ardından psikoterapiye girmişlerdir. Öte

yandan Fatma Deniz Polattaş’a ilaç tedavisi uygulanmıştır. 23 Ekim 2000 tarihli raporlardaki

psikolojik bulgular, Adli Tıp Kurumu 4. Đhtisas Kurulu raporlarıyla da desteklenmiştir. 4.

Kurul 2002 ve 2004 yıllarındaki muayenelerinde başvuranlarda herhangi bir psikolojik

bozukluk bulunmadığını kaydetmiştir. Öte yandan, başvuranların psikoterapi gördüklerini ve

Fatma Deniz Polattaş’a ilaç tedavisi uygulandığını göz önünde bulundurmuştur.

Başvuranların tıbbi tedavi sonucu iyileştikleri sonucuna varmıştır.

Yukarıdakiler ışığında, AĐHM, 23 Ekim 2000, 5 Mart 2003 ve 25 Ağustos 2004 tarihli

raporların başvuranların lehine müspet delil oldukları kanısındadır. Bu bağlamda, AĐHM,

Hükümet’in bu tıbbi raporların doğruluklarına itiraz etmediğini gözlemler. Hükümet 23 Ekim

2000 tarihli raporda bulunan psikolojik bulgular için de makul bir açıklama sağlamamıştır.

Bu nedenle, özellikle başvuranların göz altına alınmalarının başlangıcında herhangi

tıbbi veya yasal bir zorunluluk olmaksızın gerçekleştirilen bakirelik kontrolü, her iki

başvuranın da maruz kaldıkları post travmatik strese bağlı bozukluğu ve Fatma Deniz

Polattaş’ın geçirdiği ciddi depresyona bağlı bozukluğu, bütün olarak ise davanın koşullarını

göz önünde bulundurduğunda, AĐHM, başvuranların on altı ve on dokuz yaşlarındayken

gözaltında ağır kötü muameleye maruz kaldıklarına ikna olmuştur.

Bununla beraber, AĐHM, başvuranların maruz kaldığı kötü muamelenin derecesini,

ulusal makamların başvuranların daha önce geçirdiği tıbbi muayenelerin etkililiği ve

güvenilirliğini sağlayamaması nedeniyle bütün olarak saptayamamaktadır. AĐHM’ye göre,

başvuranların gözaltından salıverilirken tıbbi muayene esnasında maruz kaldıkları ve

üzerlerinde böyle uzun süreli psikolojik etkileri olan bir kötü muameleyi saptayabilmek

mümkün olmalıydı.

15

AĐHM, önceki saptamaları ışığında, AĐHS’nin 3. maddesinin esas yönünden ihlal

edildiğine karar vermiştir.

b. Soruşturmanın etkisiz olduğuna ilişkin iddialar

AĐHM, AĐHS’nin 3. maddesinin, kötü muamele iddialarının “savunulabilir” olmaları

ve “makul şüphe uyandırmaları” halinde makamların bu iddiaları soruşturmalarını şart

koştuğunu yineler (bkz. özellikle Ay - Türkiye, 30951/96). AĐHM’nin içtihadının belirlediği

etkililiğin asgari standartlarından biri, yetkili makamların örnek bir titizlilikle ve ivedilikle

hareket etmeleridir (örn. bkz. Çelik ve Đmret - Türkiye, 44093/98). Kötü muamele iddialarının

soruşturulmasında makamların ivedi yanıtı, hukukun üstünlüğüne bağlılıklarına olan kamu

güvenini korumada ve yasadışı eylemlerin herhangi bir şekilde müsamaha edilmesi veya

bunlara göz yumulmasında genel olarak elzem olduğu biçiminde değerlendirilebilir (bkz. Batı

ve Diğerleri). AĐHM ayrıca bir devlet görevlisinin kötü muameleyi içeren suçlarla suçlanması

halinde, yargılama süreci ve cezanın zaman aşımına uğramaması gerektiğini yeniden teyit

eder (bkz. Abdülsamet Yaman - Türkiye, 32446/96).

AĐHM yukarıda belirtilen olaylarda AĐHS’nin 3. maddesinin esası yönünden ihlal

edildiği kanısındadır. Bu nedenle etkili bir soruşturma yapılması gerekmektedir.

Bu bağlamda, AĐHM, başvuranların 26 Mart 1999 ve 1 Haziran 1999 tarihlerinde,

gözaltındayken kötü muameleye maruz kaldıkları yönünde şikayette bulunduklarını

gözlemler. Ancak polis memurları hakkındaki davanın 15 Kasım 2006 tarihinde

zamanaşımına uğradığı ilan edilmiştir. Sözkonusu davanın, daha çok dava süreci boyunca

meydana gelen ertelemelerin azımsanmayacak sayıda olması, ve nihayetinde iç hukuktaki

yasal süre aşımı uygulamaları nedeniyle sonuca ulaşmaması, AĐHM’nin dikkatini çekmiştir

(bkz. Abdülsamet Yaman).

Yukarıdakiler ışığında, AĐHM, başvuranların kötü muamele iddialarının, AĐHS’nin 3.

maddesinin gerektirdiği biçimde ulusal makamlar tarafından etkili biçimde soruşturulmadığı

sonucuna varmıştır.

Buna göre 3. madde usul yönünden ihlal edilmiştir.

II. AĐHS’NĐN 14. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Başvuranlar AĐHS’nin 14. maddesine dayanarak, jinekolojik muayeneden

geçirildiklerinden, bunun da cinsiyete dayalı ayrımcılık teşkil ettiğinden şikayetçi olmuştur.

Özellikle tarafların görüşleri ile 3. maddenin hem esas hem de usul yönünden ihlal

edildiği sonucuna varılması göz önünde bulundurulduğunda, AĐHM, bu başlık altında ayrı bir

karar vermenin gerekli olmadığı kanısındadır (örneğin bkz. Uzun - Türkiye, 37410/97;

Juhnke).

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

16

A. Tazminat

Başvuranların her biri manevi tazminat olarak 50.000’er Euro (EUR), maddi tazminat

olarak ise 20.000’er EUR talep etmişlerdir.

Hükümet talep edilen meblağların haddinden yüksek ve gerekçesiz olduklarını

belirtmiştir.

Maruz kalındığı iddia edilen maddi zarara ilişkin olarak, AĐHM, başvuranların

iddialarını destekleyici hiçbir belge sunmadıklarını gözlemler. Buna göre talebi reddetmiştir.

Ancak AĐHM 3. maddenin hem esas hem de usul yönünden ihlal edildiği kanısına

varmıştır. Ciddiyetleri karşısında, başvuranların yalnızca ihlalin tespit edilmesiyle yeterince

telafi edilemeyecek acı ve strese maruz kaldıkları kanısındadır. AĐHM, hakkaniyete uygun

surette, başvuranların her birine 10.000’er EUR manevi tazminat ödenmesine karar verir.

B. Yargılama gideri

Başvuranların her biri ayrıca AĐHM önünde meydana gelen yargılama gideri için

5.000’er EUR talep etmişlerdir. Başvuranlar bu masrafları, temsilcileriyle imzaladıkları

avukatlık masrafları sözleşmelerine dayanarak belgelemişlerdir. Bu sözleşmelere göre,

AĐHM’nin lehlerine karar vermesi halinde, başvuranların her biri avukata 5.000’er EUR

ödeyecektir. Çeviri masraflarına ilişkin olarak başvuranlar 354 Yeni Türk Lirası (YTL)

(yaklaşık 200 EUR) harcadıklarını gösteren bir fatura sunmuşlardır.

Hükümet başvuranların iddialarını kanıtlayamadığını belirtmiştir.

AĐHM’nin içtihadına göre, yargılama giderleri, ancak gerçekliği ve gerekliliği

kanıtlandığı ve makul bir meblağ olduğu takdirde başvurana geri ödenir. Bu davada, AĐHM,

sahip olduğu bilgiler, özellikle de avukat ücreti sözleşmeleri ve yukarıda belirtilen ölçütler

ışığında, başvuranlara ortaklaşa, AĐHM önünde meydana gelen yargılama gideri için, içinden

Avrupa Konseyi’nden aldıkları 850 EUR adli yardım çıkarılmak üzere, 5.000 EUR

ödenmesinin makul olduğu sonucuna varmıştır.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artışın eklenmesinin uygun olduğuna karar vermiştir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AĐHM,

1. Oybirliğiyle, başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. 3’e karşı 4 oyla, AĐHS’nin 3. maddesinin esas yönünden ihlal edildiğine;

3. Oybirliğiyle, AĐHS’nin 3. maddesinin usul yönünden ihlal edildiğine;

17

4. Oybirliğiyle, AĐHS’nin 14. maddesi kapsamındaki şikayetlerin ayrı olarak incelenmesinin

gerekli olmadığına;

5. 3’e karşı 4 oyla;

(a) AĐHS’nin 44. maddesi’nin 2. fıkrası gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç

ay içinde, Savunmacı Hükümet’in, başvuranlara, izleyen meblağları, ödeme tarihinde

geçerli olan döviz kuru üzerinden Savunmacı Hükümet’in ulusal para birimine çevrilmek

üzere ödemesine;

(i) uygulanabilecek her türlü vergi ile beraber 10.000’er EUR (on biner Euro) manevi

tazminat ve

(ii) aldıkları 850 EUR (sekiz yüz elli Euro) adli yardım çıkarılmak üzere,

uygulanabilecek her türlü vergi ile beraber ortaklaşa 5.000 EUR (beş bin Euro)

yargılama gideri;

(b) yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına

kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı

oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Oybirliğiyle, başvuranların adil tatmine ilişkin diğer taleplerinin reddedilmesine

KARAR VERMĐŞTĐR.

Đşbu karar, Đngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2.

ve 3. fıkraları uyarınca 17 Mart 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Sally Dollé

Zabıt Katibi

Françoise Tulkens

Başkan

AĐHS’nin 45/2 maddesi ile Mahkeme Đç Tüzüğü’nün74/2 maddesi çerçevesinde,

Yargıçlar Sajó, Tsotsoria ve Karakaş’ın kısmi muhalefet şerhleri bu karara eklidir.

F.T.

S.J.D

18

19